Adnan Menderes (1899-1961) (Adnan Menderes Kimdir? Adnan Menderes'in Hayatı Hakkında)

Adnan Menderes (1899-1961) (Adnan Menderes Kimdir? Adnan Menderes'in Hayatı Hakkında)
Adnan Menderes (1899-1961) (Adnan Menderes Kimdir? Adnan Menderes'in Hayatı Hakkında)
Adnan Menderes



Adnan Menderes (tam adı: Ali Adnan Ertekin Menderes, 1899–1961), 1950-1960Türkiye Cumhuriyeti başbakanlığı görevinde bulunmuştur yılları arasında
1899'da, Aydınlı zengin bir çiftçinin oğlu olarak doğdu Büyük babası Hacı Ali PaşaKırım Tatarlarından olup Eskişehir çevresinden Tire taraflarına göç etmiştir İlkokuldan sonra, Kızılçulu Amerikan Koleji'nden mezun oldu Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden 1935 yılında mezun oldu Kurtuluş Savaşı'nda savaştı İstiklal Madalyası aldı
Aydın'da, 1930'da, kısa süreli "Serbest Cumhuriyet Fırkası"nın bir kolunu organize etti Bu partinin kapatılmasından sonra Cumhuriyet Halk Partisi'ne (CHP) katıldı(1931) 1945 yılında parti içi muhalefetten dolayı ihraç edildi
7 Haziran 1946'da, Demokrat Parti'yi, yani Türkiye'deki ilk yasal muhalefet partisini kurdu 1946 seçimlerinde Celal Bayar'dan sonra partideki ikinci önemli adam haline geldi
14 Mayıs 1950 seçimlerinden sonra DP iktidara geldi, ve Menderes başbakan oldu İlk çok partili seçim olan 21 Temmuz 1946 tarihindeki seçimlerin aksine, Menderes hükümeti "açık oy gizli tasnif" yöntemi ile değil, "gizli oy açık tasnif" ile seçilmiştir 10 yıllık başbakanlık döneminde Türk iç ve dış politikasında büyük değişimler meydana geldi Tarım makineleştirildi; ulaşım, enerji, eğitim, sağlık, sigorta ve bankacılık ilerledi Türkiye, ilerleme konseptini öğrendi Aynı zamanda, bu dönemde Türkiye, Kore Savaşı'na asker yolladı; böylece NATO'ya girişin temelleri atılmış oldu
Menderes, geleneksel aile yaşam tarzına daha toleranslıydı ve İslam'ın başka şekillerdeki uygulamalarına Atatürk ve partisinden daha sıcak bakıyordu Atatürk döneminden o güne kadar Türkçe okunması mecburi olan ezanın istenilen dilde okunabilmesini serbest bıraktı, Batı yanlısı olmakla beraber önceki başbakanlara göre Müslüman ülkelerle daha yakın ilişkiler kuruyordu Menderes, daha liberal bir ekonomi görüşüne sahipti; yani daha fazla özel girişime izin verdi Ekonomik girişimleri toplumun fakir kesimini mutlu etti, ama ülkede aşırı ithalata sebep oldu
Menderes, toplumun entellektüel kesimi ve Atatürk devrimlerinin tehlikede olduğunu düşünmekte olan askeri kesim arasında popülerliğini giderek yitirmeye başladı Bu gelişmeler politik yaşamının sonunu hazırlayan faktörler oldu Kara Kuvvetleri Komutani Orgeneral Cemal Gürsel kendi kisisel vatanperver perspektiflerini bir gece once sohbet ettigi Milli Savunma Bakani’na ve dolayisiyla hukumete sundugu icin erken emekliye sevkedilerek zorunlu izne gonderildi Bu mektubunda, Adnan Menderes’e olan saygi ve destegini acik bir sekilde ‘Cumhurbaşkanlığına Sayın Adnan Menderes getirilmelidir Bu muhterem zatı her şeye rağmen milletin çoğunluğunun sevmekte olduğuna kaniim Bu sevgiden istifade edilerek kırılanların gönülleri alınmalı ve millete yeniden güven telkin edilmelidir’ gorusleriyle ifade eden "Cemal Aga", Silahli Kuvvetlerin tum kademelerine iletilen ve ordunun mutlaka siyasetten uzak kalmasini tavsiye eden ikinci bir veda mektubuna ragmen, 27 Mayıs 1960Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu idama mahkum edildiler Celal Bayar'ın cezası yaş haddi nedeniyle müebbed hapse çevrildi Devlet Baskani Cemal Gursel ve Ismet Inonu’nun, diger dunya liderleri ile birlikte Menderes ve diger kabine uyelerinin idam cezalarinin affi dilekleri, komite tarafindan reddedildi Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961, Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961'de İmralı Adası'nda asılarak idam edildi 7 Kasim 1964’de, Celal Bayar’in hapis cezasi Cumhurbaskani Cemal Gürsel’in affi ile kaldirildi Adnan Menderes'in mezarı ölümünden 29 sene sonra İmralı'dan alınarak İstanbul'daki bir anıtmezara taşındı (17 Eylül 1990) gününde gerçekleştirilen, Gursel ile alakasi olmayan ve kendisinin ne planlayip nede katildigi, albay ve daha alt rutbelilerin yuruttugu askeri müdahalenin daveti uzerine kurdugu Milli Birlik Komitesi'nin Baskanlik gorevini uslendi ve devrim lideri olarak tanitilarak kabul edildi DP üyeleri çeşitli suçlardan, askeri harekatin idarecilerinin istegi uzerine, Yassıada'da yargılandılar Menderes'e isnad edilen suçlar arasında Üniversite yönetimine ve öğrencilerine fazla baskıcı politika uygulaması gibi konular vardı Dava sonunda Anayasa'yı ihlal suçundan Celal Bayar, Adnan Menderes,
Daha sonraları, Aydın'da bir üniversiteye (Adnan Menderes Üniversitesi) ve İzmir'de uluslararası bir hava limanına (Adnan Menderes Hava Limanı) onun adı verilmiştir

ATATÜRK'ÜN SÖZÜ VE CHP MACERASI



Türk demokrasi tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olan Adnan Menderes 1930 yılında Serbest Fırka'ya katıldı Serbest Cumhuriyet Fıkrası feshedildikten sonra, Celal Bayar'la görüşerek, Cumhuriyet Halk Partisine girdi, en sonunda da Mustafa Kemal'in "Bugün konuştuğum genç, elbette burada bizim parti mutemetleri ile çalışamaz Şayan-ı dikkat bir gençtir" cümlesi ile beğenisini kazanmıştı ve 1931 yılında CHF Aydın Milletvekili seçildi, 1945 yılına kadar CHF Milletvekilliğini sürdürmüştür
Adnan Menderes o dönemi şöyle anlatıyor:
"Atatürk zamanında ben, Aydın'da Serbest Fırka'nın reisiydim Fethi Bey bizzat Aydın'a gelerek, Serbest Fırka ile meşgul oldu Aydın'daki belediye seçimlerini kazandım Gayet dürüst bir mücadeleye giriştim Halk Fırkası ileri gelenleri ile tanışıyordum Ama Halk Partisi'ne, onların rica ve ısrarına rağmen girmemiştim Fethi Bey'in partisi, malum şartlar altında feshedildi Memlekete derin bir teessür hakim oldu Halk Partisi kendisini toparlamak istedi Vilayetlere heyetler gönderildi Bu arada Izmir ve Aydın'a da, Celal Bayar riyasetinde bir heyet geldiBen gelen heyetle bir hafta temas etmedim Nihayet, Celal Bayar tanıdığım ve hürmet ettiğim bir zattı Vasıf Çınar Ittihat ve Terakki mektebinden hocamdı Ve temas temin edildi Bu muhterem zatların ibram ve ısrarı üzerine, Halk Partisine girerek, fikirlerimizi parti içinde müdafaa etmek muvafık olacaktı O zamana kadar ve benimle beraber Halk Partisi'ne karşı çekingen tanınan arkadaşlarla, Halk Partisi'ne girdik" (Bilgin Çelik, " Toplumsal Tarih Aralık 2000", "Aydın'da Serbest Fırka ve Belediye Seçimleri )

1945 senesine kadar TBMM'de komisyon raportörlüğü yapan Adnan Menderes, o yıl Saracoğlu Hükümeti'nin getirdiği Toprak Kanunu tasarısını şiddetle eleştirerek komisyondan istifa ettiPartide yaptıkları muhalefetten dolayı bir süre sonra Refik Koraltan ve Fuat Köprülü ile birlikte CHP Disiplin Kurulu tarafından 12 Haziran 1945'te ihraç edildiler

27 MAYIS DARBESİ



Sabah saat 04:36'da Ankara Radyosu'ndan yapılan bir anons nefesini tutan insanları bir anda heyecanlandırdı Tek haberleşme aracı olan devlet radyosundan evlere ulaşan anonsta, ''Bugün, demokrasimizin içine düştüğü buhran ve en son müessif hadiseler dolayısıyla ve kardeş kavgasına meydan vermemek maksadıyla, Türk Silahlı Kuvvetleri, memleketin idaresini eline almıştır'' deniliyordu ve Türk halkı ihtilalle ilk defa tanışmış oldu

Cumhurbaşkanı Celal Bayar Çankaya Köşkü'nde; Başbakan Adnan Menderes Kütahya'da gözetim altına alınıyordu Bakanlar Kurulu ve Tahkikat Komisyonu üyeleriyle DP milletvekilleri de bulundukları mekanlardan toplanarak Harp Okuluna gönderildiler

Demokrat Parti iktidarı ile iyi ilişkiler içinde bulunan dönemin Genelkurmay Başkanı Rüştü Erdelhun başta olmak üzere üst rütbeli asker ve bürokratlar cezaevlerine konuldu Ülkede ilan edilen sıkıyönetim sonucu tüm Demokrat Partili milletvekilleri, üst derecedeki bürokratlar, polis şefleri tek tek evlerinden alındı Tüm siyasiler yargılanmak üzere Yassıada'ya gönderildiler

DARBE HAKKINDA BİR YAZI BÜYÜK GÜN (Çetin Altan-27 Mayıs 1960-Milliyet )
BÜTÜN Türk vatanperverleri bu muazzam ve şanlı günün sevinci ve heyecanı içindedirler
Çürümüş, sufli politik tertiplerinin şahsi ihtiraslarla Türkiye'yi en tehlikeli badirelere, kardeş kavgalarına sürüklemek üzere olduğu bir sırada, Türk Silahlı Kuvvetlerinin medeni bir şekilde devlet idaresine el koymaları ve memleketi karanlık bir akibetten kurtarmaları, tarihimizin büyüklüğüne yakışan mutlu bir hareket olarak, Milletimize hür ve insan haklarına uygun yeni ufuklar açmaktadır
Kara ve şüpheli günler selamete ermiş ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin şahsında mukedderatına hakim olmuştur
Silahlı Kuvvetlerimizi tam zamanında ve üstün bir anlayışla, Milletin kaderini, gitmekte olduğu kötü yoldan bir anda aydınlığa çıkarmıştır
Her türlü yalan, baskı ve küçük oyunlardan uzak olarak, Kurucu Meclis'in koyacağı demokratik prensipler çerçevesinde, yakında serbest seçimlere gidilecektir
Vatandaşların vakur bir anlayışla aynı milletin çocukları olduklarını hatırlamaları, Hukuk ve İnsan Haklarının koyduğu esaslar içinde, hür bir memlekette yaşayabilmek için birbirlerine kardeşce davranmaları bugün her zamandan ziyade milli bir vazife olmuştur
Artık hiçbir partinin rozeti kanun dışı bir imtiyazın sembolü olmayacaktır Güzel vatanımızda eşit ve hür olarak insanca yaşamanın saadetini paylaşacağımız dakikalar yakındır
Kinsiz, baskısız ve zindansız kardeşce bir sevginin memleket üzerinde esas saadetini duyuyor ve bu büyük günü candan alkışlıyoruz
Nefretlerin, kıskançlıkların ve ahlaksızlıkların uğursuz bulutları dağılmaktadır Bütün vatandaşların bu yeni devrin kapısından bir tek vücut halinde girmeleri ve her türlü şahsi duyguların üzerinde, memleket menfaatlerini düşünmeleri en kutsal vazife olmuştur
Hakiki hürriyetin saati çalmıştır Atatürk'ün inkilaplarına bağlı olarak demokratik bir memlekette Türklüğün şerefine yakışan bir nizamın temelleri atılmaktadır
Yaşasın Türk milleti yaşasın Türk Ordusu

BEBEK DAVASI



"Adnan Menderes'in gayri meşru çocuğu, Dr Mükerrem Sarol tarafından alınarak öldürüldü" Gazetelerin kullandığı bu haberler Yassıada Savcılarınca delil telakki edilerek, Adnan Menderes hakkında tarihte Bebek Davası olarak anılan dava açıldı bunun yanında Başbakanlık kasasından çıktığını iddia edilen kadın iç çamaşırı ve bir kutu da çıplak kadın fotoğrafı da delin olarak kullanıldı Menderes ise bu tutum karşısında gönül ilişkisini yalanlamadığı gibi özür de dilemedi; çocuğun öldürülmediğini, doğum anında öldüğünü söyledi Adnan Menderes'in gönül ilişkisine girdiği Ayhan Aydan, gerçekten de Menderes'ten hamile kalmış ancak bebekten kurtulmayı kesinlikle istemediği gibi, doğurmayı çok arzulamıştı Doğuma giren Dr Fahri Atabey de, "bebeğin boynunu saran kordon yüzünden ölü doğduğunu" saptamıştı
Türk siyasi tarihinde, kaçamağı göze alan, evliyken yaşadığı bir ilişki yüzünden kendini kamuoyu önünde savunmak durumunda kalan tek başbakan Adnan Menderes oldu

Ayhan Aydan ise, Yassıada duruşmalarında tanık olarak dinlendiği kürsüde şunları söylüyordu:

"Adnan Menderes'i 1951'de tanıdım Evli olmasına rağmen büyük bir aşkla sevdim Bütün emelim ondan bir çocuk sahibi olmaktı Bunu başaramadım Ancak hangi vicdansız ana, üzerine titrediği bebeğinin öldürülmesine razı olabilir?" Mahkeme başkanı tarafından sevgilisini kurtarmaya çalışmakla suçlansa da, kamuoyu düşüncesini değiştirmeye, bu yasak ilişkideki masumiyete inanmaya, hatta sempati duymaya başladı Tarihe "bebek davası" olarak geçen bu duruşmaların sonunda Adnan Menderes beraat etti Menderes'in beraat ettiği tek dava da buydu Fakat "devletin yüksek menfaatlerine ve istihbarat işlerine sarfedilmek üzere emrine tahsis edilen paraların bir kısmıyla opera sanatçısı Aydan Ayhan'a ev aldığı"

iddiasıyla açılan davada suçlu bulundu MENDERES'İN SON DAKİKALARI İmralı'ya gelindiğinde, memleket içinde ve dış basında sıhhi durumu türlü spekülasyonlara yol açan Menderes, iskeleden konulduğu misafir salonuna kadar çiçek tarhları arasındaki 100 metrelik yolu hiç kimsenin yardımı olmadan rahatça yürüdü Ayrıca misafir salonu ile darağacının bulunduğu yer arasındaki 80 metrelik yolu da, gene aynı rahatlıkla katetti
İmralı Adasının etrafında ve içinde Örfi İdare Kumandanlığınca sıkı emniyet tedbirleri alınmıştı İmralı Adasının etrafında donanmamıza mensup tekneler, içinde de deniz, kara ve hava askerleri görülmekteydi
Yassıada'dan bir enstantane birden önümdeki sırada sağda Bayar ın başını tanıdım Yanında oturanı seçemedim önce Yalnız çok ince bir boyun, gevşek beyaz yaka ve sarı saçlar gözüme çarptı Bir ara başını çevirdi, o zaman Bayar ın yanında oturanın Adnan Bey olduğunu hayretle gördüm Yarabbi ne hale gelmişti! Zayıflamış, zayıflamıştı Yüzünde benek benek çiller Sanki uzun bir hastalıktan yeni kalkmıştı Samet Ağaoğlu, Arkadaşım Menderes 1967 Baha Matbaası syf:176
Menderes'e MBK'nin tasdik kararı, kendisine tahsis olunan misafir salonunda tefhim edilmiştir Cumartesiyi pazara bağlıyan gece saat 0130'da Zorlu ve Polatkan için yapılan formaliteler, Menderes için tekrarlandı
Menderes Egesel'i dinlerken Polatkan derecesinde olmamakla beraber gene korku ile sarsıldı Fakat zamanla kendisini toparladı Oturduğu yerde kamburunu çıkararak daha da küçülmüş ve son arzusu sorulduğu zaman bir sigara istedi
Verilen Yenice sigarasını içerken şunları söyledi:
- Dünyadan ayrıldığım şu anda, ailemi ve çocuklarımı şefkatle andığımı kendilerine bildirin Vatanı ve milleti Allah refah içinde bıraksın
Menderes, sabaha karşı saat 0231'de Zorlu'nun ipe çekildiği darağacında asılmak suretiyle idam edildi Menderes'in de, Zorlu ve Polatkan gibi darağacına götürülürken, usule uygun olarak bilekleri arkasına bağlanmıştı

61 NOLU TEBLİĞ



MB Komitesi İrtibat Bürosunun (61) numaralı tebliğidir:
1- Ord Prof Dr Sedat Tavat, Amiral Bristol Hastahanesi Dahiliye Servisi Şefi Dr Nevzat Yeginsu ve Yassıada Garnizon Hastahanesi tabiplerinden Dr Galip Bozalioğlu, Dr Ahmet Karahaliloğlu, Dr Zeki Kebapçıoğlu ve Dr Sedat Yürütgen'den müteşekkil heyet tarafından düşük Başvekil Adnan Menderes'in sıhhi muayenesi yapılmış sıhhi durumunun tamamen normale döndüğü raporla tesbit edilmiştir
2- Yüksek Adalet Divanınca verilen ve Milli Birlik Komitesince tasdik edilen idam cezası hükmü infaz edilmiştir Tebliğ olunur

Adnan Menderes (Adnan Menderes Kimdir? - Adnan Menderes Hakkında)

Adnan Menderes ( 1899)- (17091961) 1899 yılında Aydın’da doğduBabası İzmirli Katipzade İbrahim Ethem Bey, annesi Aydınlı Hacı Alipaşazadeler’den Tevfika Hanım’dırAnne ve babasını küçük yaşta kaybettiOnu anneannesi büyüttüTahsil hayatına İzmir İttihat ve Terakki Mektebi’nde başlayan Adnan Menderes, Kızılçulu Amerikan Koleji’nde okurken misyonerlerle başı derde girdiği için çeşitli mercilere müracaat ettiMüracaat ettiği makamların birinin başında Celal Bayar vardıBayar’la böyle tanışmış oldu

Ankara Hukuk Fakültesi’ni bitiren Adnan Menderes Birinci Dünya Savaşı sırısında yedeksubay olarak askerliğini yaptıAydın’da bazı arkadaşlarıyla birlikte Ayyıldız Çetesi’ni kurduDaha sonra Söke’de Piyade Alay Yaveri olarak savaşa katıldıSavaştan sonra İstiklal Madalyası aldı

Ali Fethi Okyar tarafından 1930 senesinde kurulan ancak kısı sürede kapatılan Serbest Fırka’nın Aydın teşkilatını kurarak başkanı olduBu parti kapatılınca CHP’ye girdi ve 1931 yılında bu partiden Aydın milletvekili seçildi

1945 senesine kadar TBMM’de komisyon raportörlüğü yapan Adnan Menderes, o yıl Saracoğlu Hükümeti’nin getirdiği Toprak Kanunu tasarısını şiddetle tenkit ederek komisyondan istifa ettiPartide yaptıkları muhalefetten dolayı bir süre sonra Refik Koraltan ve Fuat Köprülü ile birlikte CHP Disiplin Kurulu tarafından 12 Haziran 1945’te ihraç edildiler
Celal Bayar da hem partiden hem de milletvekilliğinden istifa ettiBu hareketler Demokrat Parti’nin 7 Ocak 1946’da kurulmasına sebep oldu1946 seçimlerinde Demokrat Parti’den Kütahya milletvekili olarak meclisi girdiCelal bayar’dan sonra ikinci adam durumuna geldi14 mayıs 1950 seçimlerinde DP oyların 53,5’ini alarak iktidar olduOn senelik DP iktidarının tek başbakanı oldu ve o döneme damgasını vurduİktidarı zamanında 5 hükümet kurduBu on senelik zaman içinde Türkiye’nin iç ve dış siyasetinde büyük gelişmeler olduSanayileşme ve şehirleşme hamlesi başladı, köye makine girdi, ulaşım, enerji, eğitim, sağlık, sigorta ve bankacılık yeniden başladıTürkiye kalkınma kavramıyla tanıştı
27 Mayıs 1960 tarihinde yapılan askeri darbeyle iktidardan indirildiYassıada’ya hapsedildiMilli birlik komitesi tarafından kurulan Yüksek Adalet Divanı’nca idama mahkum edildiYassıada tutuklu bulunduğu sırada çeşitli işkencelere maruz kaldı17 Eylül 1961 tahinde İmralı Ada’da idam edildiTürk Milleti O’nu hiç unutmadı

HAKKINDA YAZILANLAR

Benim Gözümde Menderes
Necip Fazıl Bütün Eserleri Cilt: 35
Necip Fazıl Kısakürek
Büyük Doğu Yayınları / Hatıra Dizisi

O Zeybek

Zeybeğimi, birkaç kızan, vurdular;
Çukurda üstüne taş doldurdular
Bir de, ya kalkarsa diye kurdular
Zeybeğim, zeybeğim, ne oldu sana?
Allah deyip, şöyle bir doğrulsana
Zeybeğim, kalkamaz, dirilemez mi?
Odası mühürlü, girilemez mi?
Şu ters akan sular çevrilemez mi?
Ne günedek böyle gider bu devran?
Zeybeğim, bir sel ol, bir çığ ol, davran!
Kır at zincirlenmiş, ufuk sahipsiz
Han kayıp, hancı yok, konuk sahipsiz
Baş köşede sırma koltuk sahipsiz
Kızanlar, dört yandan, hep abandınız!
Zeybeğin kanına ekmek bandınız!

Öteki Menderes
Eski DP Milletvekili Gıyaseddin Emre'den Hatıralar ve 27 Mayıs Olayı
Recep Şükrü Apuhan
Timaş Yayınları / Yazılamayan Yakın Tarih Dizisi

Adnan Menderes, 17 Şubat 1959'da Londra'ya giderken düşen uçaktan yara almadan kurtuldu Ankara'ya döndüğünde eşi Berrin Menderes'in merakla sorduğu soru şuydu: "Uçak düşerken ne düşünüyordunuz?" Adnan Menderes'in bu soruya verdiği cevapta, "Öteki Menderes"in siyasi ve ruhi portresindeki bütün ana renkler tüm canlılığıyla mevcuttur Sadece bu mu? O cevapta Adnan Menderes'in başına geleceklerin işaretleri de gizlidir "Öteki Menderes", yakın tarihimizin kördüğümlerini çözmeye çalışanlara, siyaset sanatına ilgi duyanlara, sadece hakikatı arayanlara ve Türkiye'nin geleceğiyle ilgili sorumluluğunun farkında olan herkese çok ilginç ve oldukça önemli bilgi ve belgeler sunuyor

Bilinmeyen Menderes 1
Mükerrem Sarol
Kervan Yayınları

Bilinmeyen Menderes 2
Mükerrem Sarol
Kervan Yayınları

Acılı Günler 1960
Aydın Menderes Anlatıyor
Muammer Yaşar
Tekin Yayınevi

Aydın Menderes, 27 Mayıs 1960 ihtilalinin bütün olaylarını annesi Berin Hanım'la birlikte yaşadı Acılı günlerin tanığı oldu
enderes'in dramı üzerinde bugüne kadar pek çok şey yazıldı, anılar kitap haline geldi, ancak Aydın Menderes anılarını anlatmadı İlk kez bu kitapta anılarıyla karşınıza geliyor Gazeteci-yazar Muammer Yaşar, günlerce Aydın Menderes'le birlikte oldu
Anlattıklarını dinledi Uzun konuşmalar sırasında zaman zaman 1960'dan gerilere gittiler, hayatı İmralı Adası'ndaki idam sehpasında sönen bir dönemin güçlü Başbakan'ı Adnan Menderes'in siyasi kimliğini ve insancıl kişiliğini resimlediler

Yassıada'dan İmralı'ya
Enver Durmuş
Boğaziçi Yayınları / Büyük Kültür Serisi

Menderes'le Anılar
Ercüment Yavuzalp
Bilgi Yayınevi / Ercüment Yavuzalp'in Kitapları Dizisi

"Menderes'le Anılar", ne akademik bir çalışma, ne de tarihsel bir incelemedir Ülke siyasi tarihinin bir dönemine adını veren Menderes, bazılarınca bir ilah, bazılarınca da ülkenin karşılaştığı sorun ve kötülüklerin odak noktası olarak görülmüştür Yazdıklarımda ağırlık noktası olarak bir dönemde adını vermiş merhum Başbakanı ve onun çevresinde gelişen olayları aldım Kişilere ancak olaylar vesilesi ile ve asıl konu Menderes'in kişiliğini anlatmaya yarayacakları ölçüde temas ettim Amacım bir devrin
dedikosunu değil, tahlilini yapmak olduğu için, genellikle ad vermekten kaçındım

27 Mayıs ihtilali sonunda; maiyetinde görev yaptığım sürece bana daima nazik davranmış kimse ile, iki bakanın maruz kaldıkları trajik akıbet benim için sarsıcı oldu anılarımı yazıya dökerken bu duyguların etkisi altında kalmamaya özen gösterdim"
-Ercüment Yavuzalp-

Siyasi Günlük
Demokrat Parti'nin Kuruluşu
Samet Ağaoğlu
İletişim Yayınevi / Anı Dizisi

Samet Ağaoğlu, sadece siyaset sahnemizin değil siyasi literatürümüzün de en özgün ve en önemli isimlerinden Ağaoğlu'nun ilk kez günışığına çıkan siyasi günlüğü, yakın tarihimizin önemli bir dönemine ilişkin çok zengin bir eser niteliğinde

Celal Bayar ve Adnan Menderes

Demok*rat Parti'nin kurucularından olan ve 1950-60 arasında başbakanlık yapan Adnan Menderes Cumhuriyet döneminin ünlü siyaset adamlarındandır
Aydın'da doğan Adnan Menderes büyük toprak sahibi bir aileden geliyordu İzmir'de Kızılçullu Amerikan Koleji'nde okudu 1916'da askere alındı Kurtuluş Savaşı'na da yedeksubay olarak katıldı Siyasal yaşama 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nda baş*layan Adnan Menderes bu partinin kapatıl*masından sonra Cumhuriyet Halk Partisi'ne girdi 1931'de Aydın'dan milletvekili seçildi Bu arada Ankara Hukuk Fakültesi'ni bitirdi 1945'te Celal Bayar, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan'la birlikte o zaman tek parti duru*mundaki Cumhuriyet Halk Partisi'nin rejim anlayışına karşı çıkınca partiden çıkarıldı
Ocak 1946'da arkadaşlarıyla birlikte Demok*rat Parti'yi kuran Adnan Menderes aynı yıl yapılan seçimlerde Kütahya milletvekili oldu
Demokrat Parti dört yıllık bir mücadeleden sonra 1950'deki seçimleri kazanarak iktidara geldi Partinin genel başkanı Celal Bayar cumhurbaşkanı seçildi, Adnan Menderes de başbakan oldu İktidarının ilk yıllarında özel*likle ekonomik alanda belirli başarılar kaza*nan Demokrat Parti, dış politikada ABD ile yakın ilişkiler kurmaya çalıştı Türkiye bu yıllarda NATO üyesi oldu Ama iç politikada, muhalefetteyken verdiği sözlerin çoğunu yeri*ne getirmedi Bununla birlikte Demokrat Parti 1954'teki seçimleri de kazandı 1955'ten başlayarak ekonomik ve toplumsal alanda görülen olumsuz gelişmeler muhalefet partile*rinin, basının ve aydınların tepkisiyle karşıla*şınca Demokrat Parti de sert bir tavır aldı Bu arada Demokrat Parti içinde de huzursuzluk*lar baş gösterdi Bu gelişmelere karşın De*mokrat Parti 1957'deki seçimleri de kazandı Ama muhalefetin de güçlendiği görülüyordu 1957'den sonra siyasal çekişmeler yurt düzeyi*ne yayıldı Adnan Menderes giderek sertleşen bir siyaset izleyerek olayların tırmanmasında etkili bir rol oynadı
27 Mayıs 1960'ta ordunun yönetime el koymasından sonra kurulan Yüksek Adalet Divanı'nda anayasayı ihlal başta olmak üzere çeşitli suçlardan yargılanan Adnan Menderes 15 arkadaşıyla birlikte ölüm cezasına çarptırıl*dı Cezaları Milli Birlik Komitesi'nce onayla*nan Adnan Menderes ile Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan İmralı Adası'nda idam edildiler Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1990'da kabul ettiği bir yasayla Adnan Menderes'in ve iki bakanın siyasi itibarlarının geri verilmesini kararlaştırdı

Adnan Menderes'in Çocukluk ve gençlik yılları

1899'da, Aydınlı toprak ağası varlıklı bir çiftçinin oğlu olarak doğdu Büyük babası Hacı Ali Paşa Konya'dan Tire taraflarına göç etmiştir[2] İbrahim Ethem Bey'le, Tevfika Hanım'ın oğludur Kızkardeşi Melike küçük yaşta ölmüştür I Dünya Savaşı öncesinde önce Karşıyaka'da forvet, daha sonra Altay'da kalecilik olmak üzere futbol oynadı İlkokuldan sonra, İzmir Amerikan Koleji'nden mezun oldu I Dünya Savaşı'nda yedeksubay eğitimi gördü, fakat hastalandığı için cepheye gidemedi İstiklal Savaşı'na katıldı ve İstiklal Madalyası aldı[3] İzmir'in ünlü ailelerinden, Evliyazade Fatma Berin Hanım'la evlenmiş, ondan Yüksel, Mutlu, Aydın olmak üzere üç oğlu olmuştur Milletvekili seçildikten sonra Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne devam etti ve 1935 yılında mezun oldu
CHP dönemi [değiştir]

Ana madde: CHP Aydın'da, 1930'da, kısa süreli Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın bir kolunu organize etti Partinin kendini feshetmesinden sonra Cumhuriyet Halk Partisi'ne geçti Daha sonra 1931 seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi'nden Aydın milletvekili seçildi[4] Atatürk'ün ölümünden sonra İnönü CHP'nin başına geçince İnönü'nün bütün üretim araçlarını devletleştirme faaliyetlerine karşı çıktıMenderes en sert çıkışını ise çiftçiyi topraklandırma yasası görüşülürken yaptı Mevcut tasarı'nın 6 maddesi devlet elindeki topraklarla birlikte o bölgedeki toprak ağalarının elindeki toprakların tarıma elverişli yerlerde 5000 dekardan elverişsiz yerlerde ise 2000 dekardan fazlasının kamulaştırılıp köylüye dağıtılmasını öngörüyordu [kaynak belirtilmeli]Menderes (Menderes' in kendisi de bir toprak ağasıydıAydın'daki 30000 dönümlük Çakırbeyli Çiftliği Menderes' e dedesinden kalmıştı) ve diğer bazı milletvekilleri, özel mülkiyete tecavüz edilmek istendiğini belirterek bu tasarıya karşı çıktılar[kaynak belirtilmeli] Bu tasarı üzerine Menderes, Türkiye'de zaten tüm arazilerin %70'ten fazlasının Devletin mülkiyetinde olduğunu ve İsmet Paşa'nın geriye kalan özel mülkleri de devletleştirerek Sovyetler Birliğindeki gibi tarımı kolhozlaştırmak istediğini açıklayarak üç arkadaşıyla birlikte dörtlü takriri verdi[kaynak belirtilmeli]
Dörtlü takrir olayı ve parti içi muhalefetten dolayı 1945 yılında CHP'den ihraç edildi
Demokrat Parti dönemi [değiştir]

Ana madde: Demokrat Parti
1945 yılı sonunda Cumhuriyet Halk Partisi'nden ayrılarak, 1946 yılı başında arkadaşlarıyla birlikte Demokrat Parti'yi kuran Adnan Menderes

7 Aralık 1945'te, CHP'den birlikte ihraç edildikleri arkadaşları Celâl Bayar, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti'yi kurdu 1947'de yapılması gereken seçimler CHP tarafından bir yıl öne alındı [5] Bu seçimleri CHP %85 oy oranı ile kazandığını ilan etti ancak seçimlerde "açık oy gizli tasnif" usulü uygulandığı için seçimlerin şaibeli olduğu iddia edildi[6] 1946 seçimlerinden sonra muhalefet ve iktidarın arasında şiddetli kavgalar görülmeye başladı DP ve CHP'nin arası günden güne geriliyordu Ancak cumhurbaşkanı İsmet İnönü 12 temmuz 1947'de yayımladığı 12 Temmuz Beyannamesi ile CHP içindeki sertlik yanlılarını durdurdu Muhalefete karşı sert bir tutum takınan başbakan Recep Peker istifa etti Demokrat Parti genel başkanı Celal Bayar da, dönemin "Milli Şef"i İsmet İnönü'nün demokratik seçimlere izin vermesini sağlamak için "Devr-i Sabık yaratmayacağız" dedi (yani iktidara geldikten sonra yapılan yanlışların ve yolsuzlukların hesabını sormayacağız)[kaynak belirtilmeli] Bunun üzerine bazı DPliler partilerinden istifa ederek, 19 Temmuz 1948'de Mareşal Fevzi Çakmak önderliğinde, Osman Bölükbaşı ile birlikte Millet Partisi'ni kurdular
1950 yılında seçimlerden önce Seçim Yasası da değiştirilerek seçimlerde yargı güvencesi ve "gizli oy - açık tasnif" sistemi getirildi[7] 14 Mayıs 1950'de yapılan seçimlerde DP %52, CHP ise %40 oy aldı[8] DP 12 puan farkla kazanmıştı ancak seçimde kullanılan Çoğunluk Sistemi nedeniyle DP 408, CHP ise sadece 69 milletvekili çıkardı TBMM başkanlığına Refik Koraltan, cumhurbaşkanlığına DP genel başkanı Celâl Bayar seçildi Yeni cumhurbaşkanı Celâl Bayar Menderes'i başbakan olarak görevlendi Aslında pek çok kişi bu görev için Fuad Köprülü'nün getirilmesini bekliyordu[9] Yeni hükümet 22 Mayıs'ta göreve başladı Köprülü bu kabinede dışişleri bakanı oldu Adnan Menderes'in 10 yıllık başbakanlık döneminde Türk iç ve dış politikasında büyük değişimler oldu 1 Menderes Hükümetinin ilk icraatı fazla masraf olduğu gerekçesiyle devlete ait otomobilleri satmak oldu Menderes döneminde, paralara mevcut cumhurbaşkanının resminin basılması uygulamasını kaldırılmış, tekrar ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün resimleri basılmaya başlanmıştır[10]
Daha sonra, o döneme kadar Türkçe okunan ezanın Arapça okunması serbest bırakıldı Yeni kurulan DP hükûmeti, 6 Haziran 1950'de, askeri darbe planladıkları[11] gerekçesiyle başta Genelkurmay Başkanı Nafiz Gürman olmak üzere bütün üst komuta kademesi dahil olmak üzere 15 general ve 150 albayı re'sen emekliye sevk etti[12]
1951 yılında Menderes hükümeti Türkiye'nin Kore Savaşı'nda Birleşmiş Milletler kuvvetlerine Türk Tugayı ile katılmasına karar vererek CHPliler tarafından çok tartışılan bir karara imza attı Bu, aslında Türkiye'nin Soğuk Savaş'ta Batı Bloğu tarafında yer aldığını göstermek için yaptığı bir siyasi manevraydı Bunun neticesinde, Türkiye 1952'de NATO'ya tam üye olarak kabul edildi Aynı yıl NATO'nun isteği üzerine komünizme karşı gayri-nizamı harp yapacak Seferberlik Tetkik Kurulu, daha sonraki adıyla Özel Harp Dairesi kuruldu[13] Bu tarihe kadar askeri savunmanın geliştirilmesi için çok büyük kaynaklar ayrılmasına rağmen, askeri teknolojide ileri ülkelerin Türkiye'ye Milli Şeflik düzeni dolayısıyla silah satmayı reddetmesi yüzünden Türk Silahlı Kuvvetleri modernize edilememişti 2 Dünya savaşı çıktığında ordu Verdun Savaşı artığı Fransız toplarıyla ve Sovyetler Birliğinden Moskova Antlaşması gereğince Batum'un onlara verilmesi karşılığında 1920li yıllarda gelen tüfeklerle donatılmıştı Sadece 2 zırlı birlik vardı ve ordu Çakmak Hattı'nı Çatalca'ya kadar çekmişti çünkü Trakya daha geniş olduğu için savunulamıyordu Türk ordusunun modernizasyonu ancak 1952 yılında Türkiye NATO'ya kabul edildikten sonra başlayabildi[14]
1953 yılında CHP'nin tek-parti iktidarı sırasında edindiği malları[kaynak belirtilmeli] haczedildi ve hazineye aktarıldı[kaynak belirtilmeli] Halkevleri kapatıldı ve Köy Enstitüleri Öğretmen Okullarına dönüştürüldü[15]
1950-1954 yıllarında Türkiye ekonomide kalkınma dönemine girdi Bu dönemde serbest piyasa ekonomisine geçişe hız verildi Yabancılara petrol arama ve çıkarma izni verildi Yabancı sermayeyi teşvik yasası çıkarıldı Gelen krediler özellikle tarım alanında kullanmaya başlandı Tarımda makineleşme çalışmaları yoğunlaştırıldı Marshall Planı'nın da katkısıyla ülkede yeni sanayi tesisleri kuruldu Örneğin, yassı çelik (sac) imal eden Ereğli Erdemir Demir-Çelik Tesisleri bu tesislerden biriydi 1954 yılında Türkiye Vakıflar Bankası kuruldu Bu dönemde Türkiye'nin gayri safi milli hasılası yılda ortalama %9 oranında büyüdü
2 Mayıs 1954 tarihinde yapılan seçimlerde DP büyük bir zafer kazandı Oyların % 57'sini alarak iktidarını tek başına devam ettirdi Bu oy oranı, 150 yıldan beri fasılalarla batılılaşmaya, modernleşmeye ve demokrasiyi uygulamaya çalışan Türkiye tarihinde demokratik bir seçimde bir siyasi parti tarafından ulaşılan en yüksek orandı ve bir daha da bu orana ulaşılamadı DP 502, CHP %35,9 oy oranı ile 31, CMP %4 oy oranı ile 5, bağımsızlar 3 millatvekili çıkardı 17 Mayıs'ta Menderes 3 kabinesini açıkladı Bu kez kendisine daha yakın isimleri bakan olarak seçmişti çünkü önceki 4 yıl içinde İçişleri Bakanı 5, İşletmeler Bakanı 5, Çalışma Bakanı 5, Ulaştırma Bakanı 4, Gümrük ve Tekel Bakanı 4 kez değişmişti
1955 yılında ekonomide tıkanmalar başlamıştı Dış borçlar giderek artıyordu, ödeme dengesi bozulmuştu, döviz girişi yeterli değildi Bu durum ülkede çeşitli sıkıntılara neden olmaya başladı DP meclis grubunda ekonomik gelişmeler nedeniyle huzursuzluk giderek artıyordu Yine bu dönemde Birleşik Krallık'ın, egemenliği altında bulunan Kıbrıs'tan yeni düzenlemeler yaparak çekilmek istemesi üzerine 29 Ağustos 1955'de Londra'da Yunanistan, Birleşik Krallık ve Türkiye arasında 3'lü görüşmeler başladı Görüşmelerin 1 turunda hiçbir sonuç alınamadı Yunanistan adanın kendi kaderini kendisinin belirlemesi gerektiğini, Birleşik Krallık 3'lü bir askeri yönetimi, Türkiye ise statüko bozulacaksa adanın kendisine verilmesini istiyordu
Bu arada Kıbrıs'ta 1 Nisan 1955'te faaliyete geçen ve Kıbrıslı Türklere saldırmaya başlayan, Türk köylerini yakıp yıkan, EOKA'ya karşı, Türk halkının savunmasını yapacak bir örgütlenme ihtiyacı duyan Kıbrıs Türkleri, çeşitli küçük mukavemet grupları oluşturmuştu 27 Temmuz 1957'de Adnan Menderes'in talimatı ile Hariciye Vekili (Dışişleri Bakanı) Fatin Rüştü Zorlu ve Korgeneral Daniş Karabelen'in önderliğinde Rıza Vuruşkan, Burhan Nalbantoğlu, Rauf Denktaş ve Kemal Tanrısevdi tarafından Lefkoşa’da Türk Mukavemet Teşkilatı kuruldu Menderes tarafından örtülü ödenek'ten finanse edilen TMT,[kaynak belirtilmeli] küçük grupları birleştirerek, tüm Kıbrıs adasına yaygın, her Türk köyünde varlık gösteren, Rumların EOKA örgütüne karşı çarpışan güçlü bir mukavemet teşkilatı olmuştur

6-7 Eylül Olayları [değiştir]

Ana madde: 6-7 Eylül Olayları
Kıbrıs konusunda Londra'da ikinci tur görüşmeler yapılırken 6 Eylül 1955 gecesi İstanbul'da bazı gazetelerin Selanik'te Atatürk'ün evine bomba atıldığını yazması üzerine azınlıklara karşı olaylar çıktı Ağırlıklı olarak Rumlara karşı yönelen olaylarda 73 kilise, 8 ayazma, 1 havra, 2 manastır, 4340 dükkân, 110 otel ve lokanta, 21 fabrika ve 3600 ev saldırya uğradı, 1 papaz olaylar sırasında öldürüldü Tarihimize 6-7 Eylül Olayları olarak geçen bu olaylar sebebiyle TBMM olağanüstü toplandı DP İstanbul milletvekili Aleksandros Hacopulos Olayların oluş şekli tertip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır dedi ve kolluk kuvvetlerin olaylar sırasında gösterdiği kayıtsızlığa dikkat çekti Bunun üzerine hükümet adına konuşan Başbakan yardımcısı Fuad Köprülü hükümetin olaylardan haberi olduğunu ancak gün ve saatinin muayyen olmadığını açıkladı
6-7 Eylül Olayları sonrasında bazı milletvekillerinin ceza yasasına ispat hakkı getirilmesini istemesi kargaşaya yol açtı Hükümetin karşı çıktığı yasa tasarısının kabulü için çalışan 9 milletvekili DP'den ihraç edildi Bunun üzerine 10 milletvekili de DP'den istifa etti 15 Ekim 1955'te DP büyük kongresi yapıldı ve Menderes tekrar genel başkan seçildi 22 Kasım 1955'te toplanan DP Meclis Grubu izlenen ekonomi politikaları ile ilgili gensoru açılmasını kabul etti 29 Kasım'da grup tekrar topladı Toplantıda meclis grubunun istifa baskılarına dayanamayan Ticaret ve Ekonomi Bakanı Sıtkı Yırcalı ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan istifa etti Grup daha sonra kürsüye Fatin Rüştü Zorlu'yu çağırdı ve Döviz Komitesi üyesi de olan Dışişleri Bakanı'nın bütün görevlerinden istifa etmesi için tempo tutmaya başladı Bunun üzerine Fatin Rüştü Zorlu bütün görevlerinden istifa etti Daha sonra Menderes'i alkışlarla karşılayan grup 3 bakanı indirdikten sonra güvenoyu verdi Aralarında Hüsamettin Cindoruk'un da bulunduğu, DP'den istifa edenler 20 Aralık 1955'te siyasal alanda liberal, iktisadi anlamda devletçi Hürriyet Partisi'ni (HP) kurdu Mecliste siyaset sertleşmeye başlamıştı 7 Eylül 1957'de Fuad Köprülü DP'den istifa etti Hükümet seçimleri bir yıl erkene aldı, Seçim Yasası'nı değiştirerek seçimlerde partilerin ittifak yapmasını önleyecek maddeler ve partisinden istifa eden bir kişinin 6 ay geçmeden başka bir partiden milletvekili seçilmesini engelleyecek bir madde ekledi Basın bu maddeye "Köprülü Maddesi" adını taktı 27 Ekim 1957'de seçimler yapıldı DP %46 oy alarak 424 milletvekili çıkardı CHP % 41 oy oranı ile 186, HP ve CKMP ise 4'er milletvekili ile meclise girdi Bu durumda muhalefet %54 oy oranı ile 178 sandalye, DP ise %46 oy oranı ile ile 424 sandalye almış oluyordu Bu yüzden muhalefet azınlık iktidarı deyimini kullanmaya başladı
Menderes 1957 seçimlerinden sonra İstanbul'da imar çalışmalarına ağırlık verdi ve Barbaros Bulvarı, Büyükdere Caddesi, Vatan Caddesi, Millet Caddesi ve Edirne Asfaltı (şimdiki E-5 otoyolu) yollarını açtı Bu arada, en ileri teknolojilerin Türkiye'ye getirilmesi ve yeni nesillere öğretilmesi için Amerikan Ford Vakfı'nın yardımıyla Ankara'da Orta Doğu Teknik Üniversitesi'ni, Trabzon'da da Karadeniz Teknik Üniversitesini kurdu[16] Böylece, 1776 yılında Padişah I Abdülhamit tarafından "Mühendishane-i Bahr-i Hümayun" adıyla kurulan İstanbul Teknik Üniversitesinden 180 sene sonra Türkiye'de iki tane daha teknik üniversite kurulmuş oldu

Uçak kazası [değiştir]

Ana madde: 17 Şubat 1959 Türk Hava Yolları Londra kazası
17 Şubat 1959'da Kıbrıs konusunda Yunanistan'la imzalanan ikili antlaşmanın ardından üçlü görüşmeler için Birleşik Krallık'a giden Menderes'in, uçağının Londra Gatwick Havalimanı yakınlarında alçalırken düşüp parçalanmasına karşın kazadan yara almadan kurtulması ise muhalefetle kısa süreli bir yumuşamaya yol açtı [17][18][19]
1959 yılında Menderes Hükümeti'nin ortaklık anlaşmasını imzalamasıyla Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu

Ekonomi politikaları [değiştir]

Menderes iktidarlarının önceki döneminde alınan borçların geri ödenememesi ve dış ticaret açığının çok artması yüzünden 1958 yılından itibaren Türkiye ekonomisi zorluklar yaşamaya başladı Cumhuriyet tarihinin en yüksek oranlı devaülasyonu yapıldı, dolar 2 liradan 9 liraya çıkarıldı Türkiye 600 milyon dolar dış borcunu ödeyemeyeceğini açıklayarak moratoryum (borçların ödenemeyeceği ve yeni bir ödeme planına bağlanması ilanı) ilan etti ve IMF ilk stand-by anlaşması imzalandı [20] [21] Menderes, liberal ve dışa açık bir iktisat görüşüne sahipti, özel girişime geçmiş iktidarlara göre daha fazla serbesti tanıdı Ekonomik girişimleri önceleri toplumun yoksul kesimini mutlu etti, ancak uzun vadede ekonominin dengesi bozuldu, aşırı dış alıma sebep oldu Sanayileşme ve ekonomik gelişmeyle birlikte kırsal kesimden İstanbul gibi büyük şehirlere göç hızlandı Bu yüzden büyük şehirlerde ilk gecekondu mahalleleri oluşmaya başladı Menderes, en çok eleştiriyi, dışa bağımlılık politikaları yüzünden almıştır Tek parti döneminde kurulan bazı traktör ve basma fabrikaları Menderes döneminde özelleştirildi veya ekonomik olmadıkları için kapatıldı Nuri Demirağ tarafından kurulduktan sonra İsmet İnönü tarafından devletleştirme kapsamına alınan uçak ve uçak motoru fabrikaları, Eskişehir tank fabrikası ve Kırıkkale silah fabrikası Menderes döneminde NATO standartlarına uymadıkları gerekçisiyle kapatıldılar[kaynak belirtilmeli]
1930'ların sonlarında başlatılan Banknot Matbaası kurma işi İkinci Dünya Savaşı nedeniyle aksadı; ancak 1951 yılında kuruluş süreci yeniden başlatıldı ve 1958 yılında Ankara'da Banknot Matbaası kurularak, ilk banknotların Çin'de basılmaya başlanmasından 1,200 sene sonra Türkiye Cumhuriyeti banknotlarının artık Türkiye'de basılması sağlandı[22]
Menderes'in Başbakan olarak tek başına iktidarda bulunduğu 1950-1960 döneminde Türkiye ekonomisi ortalama yıllık %78 oranında büyüdü ve Türkiye'nin GSMH'si Dünya toplamının binde 643'ünden, binde 752'sine yükseldi[23]

İrtica suçlamaları [değiştir]

Menderes'in iktidarı döneminde, Atatürk döneminden beri Türkçe okunan ezan, Arapça okunmaya başlandı İlk olarak CHP hükümetinin 1948'de kurduğu imam hatip kursları imam hatip liselerine dönüştürüldü, bunların sayıları arttı [kaynak belirtilmeli] Menderes'in 1957 seçimleri öncesinde bazı bakanlarıyla beraber Said Nursi'yi ziyarete gitmesi gibi olaylar, bazı çevreler tarafından irticayı hortlatmakla ve oy avcılığıyla suçlandı Dış siyaset ve ekonomi gibi konularda Batı Bloğuyla birlikte hareket etmesi, özellikle sol çevrelerde eleştirildi[kaynak belirtilmeli]

27 Mayıs dönemi [değiştir]

Ana madde: 27 Mayıs Darbesi

Adnan Menderes (3 Şubat 1958 tarihli 'Time' dergisi kapağı)

1955 Yılından itibaren ekonomideki sıkıntıların ve 6-7 Eylül olayları gibi sebeblerle ülkede siyaset sertleşmeye başladı 1954 seçimleride Osman Bölükbaşı'yı tekrar milletvekili seçtiği için Kırşehir ilçe yapıldı (Adnan Menderes konuyla ilgili mecliste 'Türkiye’nin hiçbir vilayetinde yüzde 3’ten fazla oy almayan bir partiye mensup milletvekilini iki seçimde de seçen Kırşehir’in, bir içtimai ve siyasi bünye itibariyle anormallik göstermekte olduğunu inkár etmek mümkün değildir, evet biz açık konuşuruz’ şeklinde konuşmuş ve Osman Bölükbaşı da cevaben; "Vilayeti kaldırdınız, bizi de kaldırın da zulmünüz tamam olsun"[b][24][kaynak belirtilmeli] CHP ve Hürriyet Partisi'nin birleşme çabası karşısında DP'liler 1957 seçimlerinden önce seçim yasası'nı değiştirerek partilerin ittifak yapmasının önleyen maddeler eklendi ve DP'den istifa eden Fuad Köprülü'nün başka bir partiden milletvekili seçilmesini engellemek için partisinden istifa eden bir kişinin 6 ay geçmeden bir başka partiden milletvekili olamayacağı şeklinde bir hüküm kondu Ayrıca DP Vatan Cephesi'ni[25][26] kurdu Artık radyoda her gece Vatan Cephesi'ne katılanların isimleri okunuyordu Bu olay karşısında İstanbul'da bazı vatandaşlar ajans haberlerini dinlemeyenler derneği'ni[27] kurdular Bu tarz olayların yaşanması ülkeyi kamplaşmaya itti 1960 yılında ise muhalefet ve iktidar arasındaki ilişkiler kopma noktasına geldi CHP genel başkanı İsmet İnönü 29 Nisan'da seçim gezisine gittiği Uşak'ta DP binasından atılan çay bardağının İsmet Paşa'nın yanındaki bir gazeteciye isabet etmesiyle başlayan olaylar ve benzerinin İstanbul'da da yaşanması üzerine CHP parti grubu Başbakan ve İçişleri bakanı hakkında soruşturma önergesi verdi ancak DP'lilerin çoğunlıkta olduğu meclis bu önergeyi reddetti Bir başka gerginlik ise 9 Mayıs'ta Menderes hükümetinin ABD ile yaptığı ikili anlaşmaları meclisin kabul ettiği oturumda yaşandı Muhalefet'in milletvekilleri ABD ordusu'nın doğrudan veya dolaylı bir saldırı karşısında Türk topraklarına gelmesi gibi hükümlerin yer aldığı ikili anlaşmalara karşıydılar ve böyle anlaşmaların hiçbir Avrupa ülkesi ile yapılmadığının altını çiziyorlardı Hükümet sertleşen ortam karşısında daha sert bir önlem olarak Tahkikat Komisyonu'nu kurdu 15 DP milletvekilinden oluşan komisyon hem suçlama hem de yargılama hakkına sahipti ve kararlarına itiraz edilemiyordu Ayrıca uygun gördüğü toplantıları ve yayınları yasaklama hakkına sahipti Komisyanun ilk işi Muhalefet partisi CHP aleyhine soruşturma açmak oldu Bu durum karşısında "bu yolda devam ederseniz sizi ben de kurtaramam" dediği ve birkaç ay önce Güney Kore'de gerçekleşen askeri darbeye gönderme yaparak "Türk Ordusu Kore Ordusundan daha az şerefli değildir" diye konuştuğu için TBMM tarafından İsmet İnönü'ye 12 oturum meclisten men cezası verildi[kaynak belirtilmeli] CHP Meclis Grubu'nun duruma itiraz etmesiyle olaylar iyice büyüdü ve sonunda CHP milletvekilleri polis zoruyla meclisten çıkartıldı Meclis dışında ise üniversitelerde hükümete karşı protestolar düzenleniyordu ve 28 nisan 1960 tarihinde İstanbul Üniversitesi öğrencisi Turan Emeksiz hükümete karşı İstanbul Üniversitesi'nde düzenlenen bir protesto mitinginde polisin açtığı ateş sonucu öldü Hüseyin Onur ise sol bacağı kesilerek kurtarıldı Hukuk'un üstünlüğünü savunan Yargıtay Başkanı Bedri Köker, Yargıtay Başsavcısı Rifat Alabay, Yargıtay 2 Başkanlarından Haydar Yücekök, Yargıtay Üyeleri Melehat Ruacan, Kamil Çoşkunoğlu, Faik Uras ve İlhan Dizdaroğlu 'görülen lüzum üzerine' re'sen günde emekliye sevkedildiler[28] 5 mayıs 1960'ta Ankara Kızılay Meydanı'nında 555K parolasıyla büyük bir protesto mitingi düzenlendi 21 Mayıs'ta ise Harp Okulu öğrencileri ve subaylardan oluşan yaklaşık 1000 kişi Ankara'da hükümet aleyhinde sessiz bir yürüyüş yaptı[11][29][30] Sonunda 27 Mayıs 1960 sabaha karşı saat 4'te radyoda Kurmay Albay Alparslan Türkeş TSK olarak yönetime el koyduklarını belirtti ve askeri darbenin sebeplerini bir radyo bildirisi ile halka duyurdu Menderes ise 27 Mayıs 1960 günü Kütahya'da Albay Muhsin Batur tarafından gözaltına alınarak Ankara'ya götürüldü Daha sonra da ve diğer tutuklu Demokrat Parti üyeleri ile birlikte Yassıada'da hapsedildi Darbeci subaylar ise Cemal Gürsel başkanlığında kurulan Milli Birlik Komitesi ve kurucu meclis ile beraber ülke yönetimini devraldı Yeni bir anayasa oluşturulması için ülkenin önde gelen hukuk profesörlerinden bir anayasa komisyonu kuruldu Menderes ve diğer DP üyeleri ise bulundukları Yassıada'da kurulan Yüksek Adalet Divanı tarafından yargılanmaya başladı Yapılan oturumlar her gece radyoda Yassıada Saati programında halka duyuruluyordu 1982 Anayasası'nın aksine, 1961 Anayasası'nın referandum sürecinde, hayır oyu yönünde propaganda yapmak serbest olmuş[kaynak belirtilmeli]; 9 Temmuz 1961 tarihinde Anayasa Komisyonu'nun hazırladığı yeni anayasa için yapılan halk oylamasında % 67 oy oranı ile kabul edilerek yürürlüğe girdi[31] demiştir) Ayrıca İsmet İnönü'nün seçim bölgesi Malatya 2'ye bölünüp Adıyaman vilayeti kuruldu İktidara karşı yazılar yazan 83 yaşındaki Hüseyin Cahit Yalçın dahil, gazeteciler birer birer hapise atılmaya başlandı Adalet Bakanı Esat Budakoğlu TBMM'de muhalefetin soru önergesi üzerine 1954-1958 yılları arasında 238 gazeteci'nin iktidara karşı yazılar yazmak suçundan mahkum olduğunu açıkladı