Kuraklık Ve Sonuçları

Atmosferdeki hava sistemleri ve bunların hareketi

Yağış oluşumuna neden olan ve yağışı yönlendiren sürekli, yan sürekli ve gezici alçak basınç merkezleri ile bunlara bağlı cephe sistemlerinin etkileme*diği alanlar, kuraklığın yaşandığı veya yaşanabileceği yerlerdir Örneğin, Türki*ye'nin büyük bir bölümünde ortaya çıkan yaz kuraklığı, subsidansın hâkim ol duğu Azor yüksek basıncı ile kurak ve sıcak özellik gösteren Basra alçak basın*cının etkisiyle oluşmaktadır

Bunun yanında kış kuraklığının yaşanmasının nedeni ise, kışın Akdeniz depresyonları ile İzlanda depresyonlarının ve kutupsal cephe salınımlarının beklenilen periyoda ve sıklıkta etkili olamaması, bunun yerine soğuk ve kurak özellik taşıyan Sibirya antisiklonunun etkili olmasıdır

Denizden Uzaklık (Karasallık)

Kurak bölgelerin oluşmasının ve kuraklık yaşanmasının en önemli neden*lerinden birisi de, yeterli derecede nem taşıyan hava akımlarının çeşitli neden*lerle belirli yerlere kadar ulaşamamasıdır Özellikle geniş kıtaların iç kesimleri, en önemli nem kaynağı durumunda olan denizlerden, çok uzak oldukları için, bu tip bölgelere örnektir Bunun için buralarda çok büyük kuraklıklar yaşan*maktadır Örneğin; Orta Asya'nın çöl ve step bölgeleri, okyanusal nemli rüzgâr*ların (reliefin de etkisiyle) oralara kadar ulaşamaması sonucu oluşmuştur Bu tip hava akımlarının belirli bir periyotta böyle alanların kenar bölgelerinde etkili olamaması, o bölgelerde de geçici kuraklıkların yaşanmasına neden olmaktadır

Soğuk Su Akıntıları

Soğuk su akıntıları da kurak bölgelerin oluşmasında, ya da kuraklığın ya*şanmasında önemli bir etkendir Nitekim Şili ve Peru kıyılarında yer alan Ata-kama Çölü ile Güney Afrika'nın batı kıyısında bulunan Namib Çölü, soğuk su akıntılarının etkisiyle oluşmuştur

Bu akıntı sistemlerinin bazı yıllarda normalden sapması yağış koşullarını değiştirmekte, çöllere yakın alanlarda da kuraklığın yaşanmasına neden olmak*tadır Örneğin, El Nino (sıcak dönem)'nun yaşandığı periyodlarda sıcak su akın*tısının daha etkili olduğu dönemlerde oluşan kuvvetli yağışlar, Atakama Çö-lü'nün bir kısmının yeşermesine neden olurken, La Nina (soğuk dönem)'nın ya*şanması durumunda daha etkili olan soğuk su akıntısı ise, yağış azlığına ve ku*raklığa neden olmaktadır

C Kuraklığın Sınıflandırılması ve Kuraklık Tipleri

Bugüne kadar kuraklık; meteorolojik, tarımsal, hidrolojik, coğrafîk hattâ sosyal ve ekonomik yönden farklı biçimlerde tanımlanmış ve farklı, isimler al*tında değerlendirilmiştir

Bu tanımlar bir değişkeni ya da birçok değişkeni içerdiği gibi, bunların za rarlı etkilerini de içeren çok sayıda kritere göre yapılmaktadır Yani yağış, sıcak*lık, nem, buharlaşma, terleme, toprak nemi, rüzgâr gibi değişkenler ile bunla*rın eksikliği veya fazlalığıyla ilişkili olarak ortaya çıkan tehlikeli olaylar da göz önüne alınmaktadır

Genel olarak aşağıda özetlenen dört esas kuraklık türünden söz edilebilir

Meteorolojik kuraklık

Bir yerde, belirli bir sürede ortalamaya göre yağıştaki azalmanın kriter ola*rak alındığı kuraklıktır Meteorolojik kuraklığın belirlenmesinde her bölgeye, hattâ ülkeye göre değişik istatistiksel yöntemler ve yağış için farklı sınır değer*leri kullanılmaktadır Örneğin; bazı yerlerde 21 günlük yağış toplamı, normali nin 1/3'ünden daha az ise, ya da orada 15 gün yağış olmamışsa, bu durum me*teorolojik kuraklık olarak değerlendirilmektedir (Türkeş, 1990)

Tarımsal kuraklık

Bitkiler ile meralar, çayırlar ve diğer tarımsal işletmelerin su ihtiyaçlarının karşılanamaması olayıdır Bu durum, meteorolojik kuraklığın devam etmesi hâ*linde görülür Kuraklıktan en fazla etkilenen sektör, tarım sektörüdür

Hidrolojik kuraklık

Yer üstü ve yer altı sularındaki azalmanın ölçü olarak alındığı kuraklık olup hidrolojik açıdan yeterli suyun bulunmasıdır Hidrolojik kuraklık ve şiddeti, su ortamlarının (akarsu, göl, baraj, yer altı suyu vb) gözlenmesi ve yapılan sevi*ye ölçümleriyle tespit edilmektedir

Kıtlık

İnsanların sosyal ve ekonomik her türlü etkinliklerini olumsuz yönde etki*leyebilecek, ölüme kadar götürebilecek nitelikteki gıda eksikliğidir Özellikle yaşanan su sorunu ile üretimde görülen azalmaya bağlı olarak yaşanan kıtlık, açlık, bu tip kuraklığa örnek olarak verilebilir Bu kuraklık tarımsal kuraklığın bir ektsrem tipi olup sosyo-ekonomik kuraklık olarak da adlandırılır

Dünyadaki hava olaylarını ve iklimi yönlendiren iklim etmenleri (güneş ışınlarının geliş açısı ve enlemsel değişikliği, karaların ve su kütlelerinin dağılı*mı, okyanus akıntıları, hâkim rüzgârlar, alçak ve yüksek basınçların yerleri, orografi ve yükseklik) çok sayıda iklim tipleri ile iklim bölgelerinin ve kuşakla*rının ortaya çıkmasına neden olmuştur Dolayısıyla yeryüzünde bu etmenlere göre çok sayıda yarı nemli, nemli, yarı kurak, kurak ve çöl bölgeleri olarak ad*landırılan alanlar oluşmuştur Bu alanların doğal dengesinin korunması, bu böl*geleri temsil eden iklim koşullarıyla doğrudan ilişkilidir İklimde görülebilecek dalgalanmalar, buralarda doğal afete dönüşebilecek beklenmeyen tehlikeli olay*ları doğurabilmektedir

Nemli, yarı nemli ve yarı kurak bölgelerde belli bir süre içinde görülen yağış yetersizliği kuraklığa neden olurken, kurak bölgelerde ve çöl bölgelerin*de yaşanan yağış azlığı daha da ağır yaşam koşullarına neden olabilmekte ve çöller genişlemektedir

Bilindiği gibi Atmosferdeki hava kütleleri ve parselleri sürekli hareket ha*lindedir ve genel dolaşım adı verilen bu hareket bir düzen içinde sürmektedir Ekvatoral enlemlerdeki enerji fazlalığı ile kutuplardaki enerji açığına bağlı ola*rak gelişen bu hareketin önemli boyutta normalinden sapması, yağış koşulları*nı etkilemekte, bazı bölgeler için yağış fazlalığı, diğer bazı bölgeler için de yağış azlığı söz konusu olabilmektedir

Yağıştaki azalma belli bir süre devam ettiği takdirde o yerde kuraklık söz konusu olmaktadır Ortalama yağışın azalmasında ve kuraklığın daha da büyük boyutlara ulaşmasında insanların bazı etkinliklerinin de büyük rolü olduğunu söylemek gerekir

;

D Kuraklığın Sonuçları

Kuraklık yavaş gelişen tehlikeli bir meteorolojik olay olmasına rağmen, in*sanlara ve çevreye en fazla zarar veren doğal afetlerin başında gelmektedir

Çünkü kuraklığın bir yerde ne zaman başladığı ve ne zaman biteceği tam olarak bilinememektedir İlk aşamada daha önce alman bazı önlemlerle, ortaya çıkan olumsuzluklar atlatılabilecek gibi görünse de, kuraklığın uzaması hâlinde bu önlemler yetersiz kalmaktadır

Dünyada gittikçe artan tatlı su açığı nedeniyle, zaten oldukça sınırlı olan mevcut tatlı su varlığı, ihtiyacı karşılamaktan çok uzak kalmakta, üretimde düşme, kıtlık ve açlık yaşanmaktadır Buna bağlı olarak hem ulusal hem de uluslar arası, sosyal ve ekonomik çok büyük sorunlar doğmaktadır Bu*nun sonucunda büyük can ve mal kayıplarının olduğu afet boyutunda olaylar yaşanmaktadır

Bir yörede, bir bölgede veya bir ülkede görülen kuraklık sadece orada yaşa*yanlar için değil, gelişmiş ve gelişmekte olan bütün ülkeler, dolayısıyla dünya*daki bütün insanlar için önemli sorunlar doğuran bir doğal tehlikedir Çünkü bir yerde, iklim dalgalanmalarına bağlı olarak görülen kuraklık, mutlaka diğer ülkelerde de bir iklim anomalisinin yaşanmasına neden olmaktadır

Yine içinde bulunduğumuz çağda, bütün ülkeler arasında değişik boyutta ekonomik, sosyal ve kültürel ilişkiler vardır Dolayısıyla bir ülkede yaşanan kuraklık, o ülke ekonomisinde kayıplara neden olduğundan, ilişki içindeki diğer ülkelerin ekonomileri üzerinde de olumsuzluklar yaratacaktır

Kuraklığın yaşandığı bir ülkeden doğan akarsuyun taşıdığı su miktarı aza*lacak, ancak o ülkeye yetebilecek hale gelecektir Bunun sonucunda başka bir ül*kenin topraklarına giren o akarsu, bu ülkeye daha az su taşıyacaktır Bu da iki komşu ülke arasında sorunlara neden olacaktır

Görüleceği gibi, kuraklık çok ciddî yaşamsal sonuçlar doğurmaktadır Çev*rede ve ekonomide düzeltilmesi mümkün olmayacak boyutta tahribat ortaya çıkmakta kıtlık, açlık ve sonuçta büyük can kayıpları yaşanmaktadır

İnsanlık tarihi boyunca önemli kuraklıkların yaşandığı dönemlerde, ülke içinde ve ülkeler arasında su sorunuyla ilgili kargaşa ve anlaşmazlıkların yaşan*dığı, kavgaların ve savaşların olduğu, büyük medeniyetlerin yok olduğu ve büyük göçlerin yaşandığı bilinmektedir Büyük kuraklıklar daha çok Asya kıta*sında görülmüştür Tarım devrinden beri kıta üzerine yayılan kuraklıktan bunun en önemli sonucu olan kıtlık ve açlıktan büyük can kayıpları olmuştur Türklerin ana yurtları olan Orta Asya'dan göçü, yaşanan büyük kuraklıkla ilgi*lidir ve buna çok güzel bir örnektir 20 yüzyılda yaşanan en büyük doğal afet*ler de kuraklıktan kaynaklanmıştır Ortadoğu ülkeleri, Hindistan, Çin, Rusya, Ukrayna ve Afrika'nın Sahel bölgesinde görülen kuraklıkta, büyük can ve mal kaybı yaşanmıştır Çin'de 1927 yılında yaşanan uzun süreli kuraklıktan 24 mil*yon 1928-1930, 1936 ve 1941-1942 yılları arasında da milyonlarca kişi yaşamını yitirmiş, çok büyük ekonomik kayıplar yaşanmıştır 1921-1922 yıllarında Ukray*na ve Rusya'da 250 bin ile 5 milyon arasında insan ölmüştür Hindistan'da sık sık kuraklık sonucu afet boyutunda olaylar yaşanmaktadır Örneğin, 1900 ile 1965-1967 yıllarında yaşanan kuraklıkta 5 milyon civarında insan hayatını kay*betmiştir Büyük Sahra'nın kenarlarında yer alan kısımlarda, özellikle Sahel böl*gesinde 1960, 1970 ve 1980'lerde yaşanan Sahel Kuraklığı, Brezilya'nın kuzey*doğusunda, Avustralya'nın büyük bir kısmında, Endonezya, Rusya, Afganistan ve ABD'nin orta batısında yaşanan, büyük mal ve can kaybı nedeniyle afet hâli*ni alan kuraklık, bu doğa olayının dehşetini gösteren örneklerdir