Bellek Kurami

Henri Bergson'un Zaman-Bellek Kuramı
Alıntı:
"Felsefe bir romana yedirilmemişse bu tümcenin altını kurşun kalemle çizebiliyorsak güvenle diyebiliriz ki ya felsefede bir yanlışlık vardır ya romanda ya da ikisinde birden"
Virginia Woolf
Bergson ve Felsefe

"Herkesin iki felsefesi vardır"

Bergson 20 yüzyılın en çok tartışılan filozoflarından biri olmuştur Metafizik bir evren ve yaşam kurgusu düalist bakış açısı sezgiciliğin ve vitalizmin öncüsü olması onun felsefe tarihinde ilginç ama merak uyandırır bir yerde durmasına sebep olabilir

Bergsoncu bakış açısıyla yaşam mekanik olamaz ve materyalizmle açıklanamaz Sadece sezgi gerçekliği açıklayabilir İnsan zekası tek başına evreni kavramaya yetmez Bergson usçu felsefi mirası reddeder; akıl us mekanik görüşler gerçeğe cevap veremezler Düalizminin temelini zihin ve sezgi ayrımı oluşturur Zihin nesneyle ve uzamsal zamanla sezgi ise yaşamla ve süreyle bütünleşir

Sezgi
Felsefeciler bir şeyi bilmenin iki yolu olduğu konusunda anlaşmışlardır Bunlardan birincisi nesnenin çevresinde dolaşarak onu tanımladığımızı diğeriyse onun içine girdiğimize işaret eder Bergson birinci tür bilmenin görece olduğuna oysa ikincisinin mutlak olana ulaştığına inanıyor Bir nesneden çok bir devinimin bilgisi önemlidir Bergson'da "Saltık (mutlak) devinimden söz ettiğimde devinen nesneye bir içsellik sözgelimi birtakım zihin durumları yüklerim Bununla bu durumlarla duyumdaşlık-sempati ilişkisi içinde olduğumu ve kendimi bir imgelem çabasıyla bunların içine soktuğumu da demek istiyorum" (Bergson 1998: 6) Bergson devinimle birlikte her şeyin nerede ise oradan kendinden anlaşılacağını söylüyor İçsel olanı kavramak o şeyin özünü kavramaktır Mutlak olan kusursuzdur ve sonsuzdur Bu onun bölünemez olmasıdır "Kendini aynı anda hem bölünmez bir kavrayışta hem de tükenmez bir sayımda ortaya koyan şey sözcüğün tam anlamıyla sonsuzdur" Metafizik nesne ancak sezgi yoluyla ve bütün olarak kavranır Sezgi bizi o şeyle anlıksal duyumdaşlık'a (intellectual sympathy) ulaştırır Bergson'a göre çözümleme şeylerin işlevlerini dile getirmektir o şeyin kendisini bildirmez Bir şeyin kendisini bilmek onu simgeler olmaksızın kavramaktır Bergsoncu metafizik "simgelerden sıyrılma savında olan bir bilimdir" (Bergson 1998: 9)

Benlik
"Sezgi yoluyla içeriden kavradığımız en azından tek bir gerçeklik vardır Bu olagelen benliğimiz zamandaki akışında kendi kişiliğimizdir" (Bergson 1998: 10) Her şey ve en önemlisi benliklerimiz süregiden bir değişim içindedir Dışarıdaki hareketin sonsuzluğunu ve değişimini anlamanın bir yolu kendi içimizdeki değişimi sezmek olabilir Ben yer değiştirmesem de tinsel olarak değiştiğimi sezerim ve bilirim

Kişi kendi benliğini izlemek için içeriye yöneldiğinde ilkin algılarının farkına varır ki bunlar maddi dünyadan kaynaklanırlar Daha sonra ayırdına varacağı ilk şey anıları olacaktır "Bu anılar olduğu gibi kişiliğimin derinliklerinden kopmuş onlara benzeyen algılarca da yüzeye çekilmiştir; bunlar kesinlikle ben olmadan zihnimin yüzeyinde dururlar" (Bergson 1998: 10) Öznellik mekansal değildir yani simgesel değildir Benliğimi mekan değil zamansal bir akış belirler Benliğin süresinin içsel ve saltık bir bilgisine ulaşmak ancak benlikle olanaklıdır
Russell'a göre Bergson'da süre her şeyden önce benliğimiz olan bellekte ortaya koyar kendini

Bellek
"Hiçbir canlı varlık yoktur ki yavaş yavaş kendi sonuna geldiğini duyumsamasın; yaşamak yaşlanmaktır Ancak aynı biçimde bir yumağın sürekli sarılmasına da benzetilebilir; çünkü geçmişimiz peşimizden gelir izlediği yol boyunca topladığı şimdiyle durmadan kabarır Bilinç demek bellek demektir" (Bergson 1998: 11) Zaman ve bellek bir arada kavranılır bir bütüne dönüşür Bergson hiçbir şeyi parçalara ayırmaz Zaman bölünemez bir niteliktir ve fakat gerçek zaman süredir

Şimdi geçmişin ve geleceğin birleşimidir Zaman gibi hiçbir nitelik birbirinden mutlak olarak ayrılabilir değildir Niteliksel zaman noktalardan oluşmaz Geçmişin şimdi içinde yaşadığı yer bellektir Geçmiş zihnimizde bir düşünce olarak belirmez o artık yaşanan andadır şimdidedir Russell da bellek kuramı için benzer bir şey söylüyor: "Bellek kur***** göre anımsanan şeyler bellekte yaşar ve böylece şimdideki şeylerle girişim halindedir Geçmiş ve şimdi karşılıklı dışsal değildir bilincin birliği içinde karışmıştır Geçmiş artık devinmeyendir şimdiyse devinen" (Russell 2002: 414)

Bergson bellek ve madde ilişkisinden iki önemli ayrıma varır: Devindirici mekanizmalar bağımsız anımsamalar Gerçekten bellek adı verilmeye layık olan ikinci türdür Mekanik bir bilinç yoktur olayların izlenimleri ve anımsama vardır "Geçmiş maddeyle deviniye gelmeli zihinle imgelenmelidir (tasavvur edilmelidir)"

Evrende iki benzer şey yoktur İki özdeş an da olamaz "İki özdeş an'ı deneyimleyebilecek bir bilinç belleksiz bir bilinç olacaktır" (Bergson 1998: 11)

Zaman - Süre / Durée
Zaman'ı ciddi bir biçimde ele alan tek filozof olduğu söylenmiştir Borges Bergson'dan sonra zaman üzerine yazmanın çağı aşmak olacağına inanmıştır Ona göre zaman bir icattır buluştur veya hiçbir şeydir (Mullarkey 1999: 11) Zamanın kendisi nitelikseldir dinamik bir gelişimdir ve süredir Bergson zamandan çok bir akışı betimleyen süre kavramını kullanır ve bu süre ancak sezgi yoluyla bilinebilir ve ancak sezgi sayesinde doğrudan tanınır

Bergson felsefesinin temel taşı 'süre'yi oluşturan nedir? Devinim halindeki benliğin bilincidir bellektir Geçmişin şimdide yaşamayı sürdürmesidir "İçsel süre belleğin geçmişi şimdide taşıyıp devam eden yaşamı; ya içinde geçmişin durmadan büyüyen imgesinin ayrık bir biçimini taşıyan ya da daha büyük olasılıkla geçmişin niteliğinin sürekli değişimiyle arkamızdan sürüklediğimiz yaşlandıkça daha da ağırlaşan bir yük olduğunu gösteren şimdidir" (Bergson 1998: 30)

Canlılık prensibi bitip tükenmez bir oluştur Bu durumun doldurduğu şey de zamandır Benliğimizin süresi ise anılarımızdır Oluş yaşamın sonsuzluğudur sürelerin toplamıdır ve durmaksızın devinir Bu devinim metafiziğin özünün ta kendisidir

Bergson 'süre'de birlik ve çokluk parça ve bütün problemine değinir Süre hem bir birlik hem de bir çokluktur Sürenin birliği öğelerin birliğini ve sürekliliğini gerektirir Peki öğeler parça mıdırlar? "Her ruhsal durum bir kişinin ruhsal durumu olduğundan bütün bir kişiliği yansıtır Her duygu her ne kadar yalın olsa da onu deneyimleyen varlığın bütün geçmişini de şimdisini de gerçekten taşır" (Bergson 1998: 18) Bergson burada Paris'i gezen bir gezginin Notre Dame eskizleri yapıp bu eskizlerin altına Paris yazabilmesi örneğini verir Ona göre parça bütünü anlatmaya yetmez "Paris'i gerçekten gördüğünden sahip olduğu bütünün özgün sezgisinin yardımıyla taslaklarını onun içine yerleştirip onları bir araya getirebilecektir Gelgelelim tersi bir işlemi gerçekleştirmenin hiçbir yolu yoktur; sonsuz sayıdaki uygun taslakla ve bunların bir araya getirilmesi gerektiğini belirten Paris sözcüğüyle bile birinin daha önce sahip olmadığı bir sezgiyi elde etmesi ya da kendinde daha önce hiç görmediği Paris'in neye benzediğinin izlenimini yaratması olanaksızdır" (Bergson 1998: 20) Parçalara bölerek anlamak bilimin zekanın işidir Oysa Paris Paris'tir; eskizleri ya da fotoğrafları değil