Vitalizm... Dirimselcilik

Dirimselcilik (Vitalizm)

İlke olarak hem ruhtan hem de organizmadan ayrı bir hayatı kabul eden fizyolojik öğreti Bu görüş bütün uzvi aksiyonları kapsar

Dirimselcilik bir yandan animizme ve özellikle ruh ile beden arasında aracı bir güç kabul ettiği için Van Helmont'un animizmine öte yandan da tekçiliğe veya biyolojik monizme bağlanır Zira hayati kuvvet ne mutlaka akla uygun ne de mutlaka ölümsüzdür; böylece tabiatın diğer güçleri ile aynı değerde sayılabilir ilk dirimselciler Pythagoras ve Aristoteles olmuştur Ama bu görüş en mükemmel ifadesini Montpellier okulunda ve özellikle Barthez'de buldu

Barthez'e göre hayati olaylar canlıların dışında benzerine rastlanmayan bir gücün sonuçlarıdır Bu fikirler Bichat Cuvier Johannes Müller gibi birçok fizyolojisi tarafından kabul edilmiştir Hattâ bugün bile bu fikirleri tutanlar vardır

Legallois tarafından soğancığın rolünün keşfi ayrıca eski hekimlerin pek sevdikleri hayati saçayakı yani hayatın üç kaynağı kavramı hayat merkezleri konusunda bir kesinliğe varılmasına yol açtı böylece hayata nesnel bir varlık verilmiş olduğu sanıldı Fakat çok geçmeden özellikle Bichat'nın etkisiyle hayatın tek bir merkezde bulunduğu varsayımı önemini kaybetti öyle ki dirimselcilik Rostan'ın örgencilik nazariyesiyle aynı şey oldu Bu görüş de daha sonraki buluşların etkisiyle yeni dirimselcilik görüsüne yol açtı Yeni dirimselcilikten bugün yalnız yön fikri kalmıştır


CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ

Canlı ve cansızların aynı kimyasal ve fiziksel yasalara bağlı olduğuna inanan felsefeye Materyalizm yada mekanik görüş buna karşılık canlıların farklı yasalar altında hareket ettiğini ve canlılığın mistik bir güç ile meydana geldiğini benimseyen görüşe de Vitalizm yada kadercilik denir Her iki görüşün de temelinde belirli kimyasal ve fiziksel ilkelerin yattığı bir gerçektir Canlılık ile cansızlığı virüslerde birbirinden ayırmak oldukça zordur (uygun koşullarda canlı özelliği uygun olmayan koşullarda ise kristal hale geçerek cansız özelliği gösterir) Daha ileriki kademelerde canlılık özelliği belirgin hale geçerken o zaman da canlının bitki mi yoksa hayvan mı olduğu konusunda bazı sorunlar ortaya çıkar Nitekim birhücreli bazı hayvan grupları bugün hem botanikçiler hem de zoologlar tarafından incelenmektedir (Örneğin; kamçılılardan öglenanın karanlıkta hayvansal ışıkta bitkisel davranması evrimsel gelişimde her iki grubun bu kademede ortak bir organizasyona ve ataya sahip olduğu fikrini güçlendirmektedir) Bu aşamadaki ortaklık daha sonraki kademelerde “bu bir canlıdır” yargısını açıkça verdirecek ortak özellikleri beraberinde vermiş; uyuma göre bu özellikler sonradan geliştirilmiştir

A ÖZEL BİR KİMYASAL DİZİLİME SAHİP OLMALARI

Cansızlar kimyasal bağların izin verdiği ölçüler içerisinde bir bileşime sahiptirler Canlılar ise bu kimyasal bağların dizilimini özel bir şekilde saptarlar Tüm canlılar genleri oluşturan çekirdek asitlerini –genellikle DNA (bazı virüslerde RNA)- içerirler Gensiz bir canlılık düşünemeyiz Çünkü genler değişik yaşam formlarının sentez ve replikasyonun dan (eşlenmesinden) sorumludur Tüm genler aynı birimlerden; fakat değişik dizilimlerden oluşmuştur Dolayısıyla tüm canlıların yapısına giren protein bu genlerin yapısal değişikliğine uygun olarak her hücrede farklı amino asit dizilimine sahip olurlar İlave olarak karbonhidrat yağ ve su içerirler Tüm bu maddelerin özel karışımı protoplazmayı meydana getirir

B HÜCRESEL YAPI

Canlıların büyük bir kısmı (kural olarak çokhücreliler) hücre olarak bilinen birimlerden yapılmıştır Her hücre çok ince zarla (plazma zarı) çevrilmiştir Bu zar erimiş maddelerin ve suyun hücre içerisine girip çıkmasına izin verir Her iki yönde de geçirim bakımından çok özelleşmiş seçici bir yeteneği vardır Hücre bir çok kimyasal değişimin yapılabilmesi için değişik enzimleri ve en önemlisi yalnız başına kendinin aynını üretebilecek yeteneğe sahiptir

C ORGANİZASYON

Canlıların vücut kısımlarının görev bölümüne ve belirli kurallar içerisinde canlılık etkinliğini devam ettirmelerine organizasyon denir Bütün hayvan ve bitkilerin vücudu yapısal ve işlevsel olarak birim kabul edilen hücrelerden yapılmış olmasına karşın homojen değildir Farklılaşmış vücut kısımları değişik görevleri üzerine almıştır Hatta birhücreli canlılarda ergin evrede boy ve şekil sabit olmakla beraber hücrenin farklı kısımları farklı görevleri üzerine almıştır



D UYARILMA

Bütün canlıların çevrelerindeki fiziksel ve kimyasal koşulların değişmesine karşı tepkileri kalıtsaldır Basit organizmalarda uyarı genel olarak bütün vücutla algılandığı halde yüksek organizmalarda duyu organlarının yeri merkezileşmiştir Örneğin; ışık gözle koku burunla tat dille basınç ve sıcaklık deriyle vs Uyarının alınması ve gerekli tepkinin gösterilmesi canlının evren içerisinde en uygun yerde ve koşullarda yaşamasını sağlamayı yaratmaktadır

E HAREKET

Beslenme korunma üreme yayılma en rahat edebileceği bölgeyi bulma vs gibi yaşamın temel işlevlerini yürütebilmek için ilkel organizmalarda ya vücudun tamamıyla protoplazmik hareket ya bir kısmıyla sil ve kamçı hareketi yada yüksek organizmalarda görülen yürüme yüzme ve uçmanın sağlanması için belirli organ oluşumları görülür Birçok canlı tüm yaşamı süresince belirli bir yere bağlı kalmasına karşın vücudun değişik kısımlarının çevre koşullarına göre değişimi de hareket olarak kabul edilir Örneğin; bitkilerde ışığa (fototropizm) yerçekimine (geotropizm) neme (higrotropizm) vs ye yönelim bir hareket kavramı içerisinde değerlendirilir

F ENERJİ KULLANIMI

Canlılığın en önemli öğelerinden biri büyüme üreme yenilenme vs için enerjiye olan gereksinimleridir Hücre kendi başına enerji üretemez; dışarıdan kaynak sağlamak zorundadır Hayvanlar enerji bağları içeren molekülleri yıkmak (katabolik tepkimeler) suretiyle gerekli enerjiyi sağlarlar (karbonhidrat yağ ve proteinden) Küçük molekülleri büyük moleküller halinde bağlayarak (anabolik tepkimeler) yapı taşlarını ve enerji depolanmasını da yapabilirler Bu tepkimelerin tümüne birden biyoenerjitik denir Bir moleküldeki enerjinin büyük bir kısmını kullanma oksijen kullanmakla olur; yani tamamıyla oksitlenmelidir (aerobik solunum=oksijenli solunum) İlkel canlıların bir kısmı (bazı mikroorganizmalar özellikle mayalar) ve bazı endoparazitler (bağırsak solucanları gibi) bu kaynak maddeleri oksijensiz yıktığı için enerjinin pek az bir kısmından yararlanabilir (anaerobik solunum=oksijensiz solunum) Pek az bir organizma grubu da bazı inorganik maddeleri yıkmak suretiyle enerji elde eder; azot demir ve kükürt bakterileri bunlara tipik örneklerdir Dünyada serbest oksijenin olmadığı devirlerde canlılar enerjilerini bu yollarla sağlıyorlardı Bitkiler ise (saprofit ve parazit olanların bir kısmı hariç) enerji kaynağı olarak güneş ışınlarını kullanır Güneş ışınlarının kuntlarındaki enerjiyi kimyasal bağlar halinde (nişasta) tutarlar ve bu kimyasal bağlar tüm adrıbeslek (heterotrof) canlıların enerji kaynağını ve yapı maddelerini oluşturur İlk evrelerde (bitkiler oluşmadan önce) enerji kaynağı olarak UV ışınlarının katalizlediği bazı ilkin organik moleküller kullanılmıştır Ozon perdesi oluştuktan sonra bu kaynak büyük ölçüde kurumuştur

G ÇEVREYE UYUM

Canlılar kural olarak yaşadığı ortamın koşullarına uyum yapabilecek yeteneğe sahiptir Bu durum homeostatik tepki olarak bilinir Değişik koşulların bulunduğu ortamda en uygun yeri seçmeye çalışır; şayet tam anlamıyla uygun ortam bulamazsa yapısal değişikliklerle (mutasyonların yardımıyla) bu uyum sağlanmaya çalışılır Günlük uyumlardan binlercesini farkında olmadan yaparız Örneğin gözün karanlığa ve aydınlığa uyum yapması gibi Çevre koşullarının değişmesi canlı bünyesine en az etki bırakacak şekilde iletilmeye çalışılır (özellikle sıcakkanlılarda); örneğin çölde ve kutuplarda insan kanı her zaman aynı sıcaklıktadır Canlı uyum yapabildiği oranda hayatta kalma şansına sahiptir Bu oran ise kalıtsal yapı ile saptanmıştır Bu sınırların dışındaki uyumlar ancak mutasyonlarla sağlanabilir

H ÜREME

Hiçbir canlı sonsuz olarak yaşamını devam ettiremez Herhangi bir şekilde üremeyle kalıtsal materyal gelecek kuşaklara aktarılır Birhücrelilerde bölünme aynı zamanda çoğalmayı sağlamasına karşın çokhücrelilerde üreme belirli vücut kısımlarına özgü bir yetenek olarak ortaya çıkmıştır Bazı canlı gruplarında gen değişimi olmaksızın (eşeysiz) üreme görülmesine karşın (birhücrelilerde mitoz bölünme; çokhücrelilerde tomurcuklanma dallanma partenogenez çoğalma bitkilerde çeliklenme vs) kural olarak eşeyli üreme çok daha sıktır Bu şekilde değişik gen kombinasyonları ortaya çıkarak daha başarılı döllerin meydana gelmesini sağlar Bu evrim mekanizmasının en önemli öğelerinden biridir

İ EVRİMSEL UYUM VE VARYASYONLARIN KALITIMI

Tüm canlılar genlere sahiptir ve genlerin tümü de mutasyonla değişebilir Bu aynı türün farklı bireylerinin kalıtsal olarak değişmesini sağlar Dolayısıyla o anda faydalı olan mutasyonları taşıyan bireyler seçilir zararlı olanlar uyum yapamadığı için ortadan kaldırılır ve evrimsel bir yönlendirme ortaya çıkar Bu zamanla türün değişmesine neden olur; özellikle çevre koşulları değiştiği zaman Kalıtsal uyumlar meydana gelmeseydi hiçbir tür yaşamını sürdüremeyecekti; çünkü çevre koşulları devamlı olarak değişmektedir

I BÜYÜME

Çevresindeki anorganik (ham) maddeleri kendi protoplazma yapısına çevirme büyüme olarak bilinir Bitkilerde (çok yıllık) kural olarak sınırsız bir büyüme görülmekle beraber hayvanlarda her türün kendine özgü şekil ve büyüklüğe ulaşmasına kadar devam eder Çok hücreli hayvanlarda genellikle bir büyüme evresi vardır Bu evrede büyüme hızlıdır Daha sonraki evre olgunluk evresidir büyüme yoktur; fakat protoplazmanın yenilenmesi için devamlı besin yadımlaması (asimilasyonu) vardır Protoplazma metebolik tepkimeler sonucu sürekli olarak yıkılır eğer yaşam devam edecekse bu protoplazmanın yenilenmesi gerekir Birhücrelilerde büyüme çoğalma ile sonuçlanmasına karşın; çokhücrelilerde vücudun gelişmesini ve irileşmesini sağlar

Yaşlılık evresinde protoplazmanın yenilenmesi gittikçe azalır; hücre yavaş yavaş işlevini; ilerlemiş ve yaygınlaşmış durumlarda da yaşamını yitirir Bu bozulma herhangi bir yaşta yeterince besin alınmadığında veya nitelik bakımından doyurucu olmadığında da ortaya çıkabilir Yenilenmenin kusursuz olması protoplazmanın içerdiği maddelerin eksiksiz olmasıyla sağlanabilir Büyüme her türde kalıtsal yapıyla sınırlandırılmıştır Bunun alt ve üst sınırları çevre koşullarıyla belirlenmiştir


Dirimselcilik[*]Hayat olaylarını fiziksel kimyasal güçlerle değil de özel bir yaşama ilkesi yaşam gücü ile açıklayan öğreti [*](Lat vita = yaşam) : Yaşam olaylarını fiziksel - kimyasal güçlerle değil de özel bir yaşama ilkesi yaşam gücü ile açıklayan öğreti 1- Eski Aristoteles'e bağlı olandirimselcilik doğa olaylarını bir -> entelekheia'nın özdek biçiminde ortaya çıkışı ile açıklamış; sonradan modern nedensel-mekanik dünya görüşünün egemen oluşu ile bir yana itilmiştir

2-Yenidirimselcilik 19 yüzyılın sonu ve 20 yüzyılda Driesch Reinke Becher Uexküll'le geliştirilmiştir Bu yenidirimselcilik yaşam olaylarının nedensel-mekanik yasalarla açıklanmayacağını; yaşam sürecinin özerkliğinin ve etkinliğinin bir plana göre bir ereğe doğru ilerlemeye çalışan kendine özgü bir yasası bulunduğunu öne sürer

3- Son zamanlarda --> güdümbilime dayanan dirimbilimciler dirimselciliğin kesin olarak çürütülmüş olduğunu ileri sürüyorlar