Aydinlanma Nedir..Aydinlanma Felsefesi...

**Prof. Dr. Sinsi** · 08-25-2012

Aydınlanma Üzerine
« Aydınlanma Nedir? » sorusuna yanıt (1784) / Immanuel Kant
Aydınlanma insanın kendi suçu ile düşmüş olduğu bir ergin olmama durumundan kurtulmasıdır Bu ergin olmayış durumu ise insanın kendi aklını bir başkasının kılavuzluğuna başvurmaksızın kullanamayışıdır İşte bu ergin olmayışa insan kendi suçu ile düşmüştür; bunun nedenini de aklın kendisinde değil fakat aklını başkasının kılavuzluğu ve yardımı olmaksızın kullanmak kararlılığını ve yürekliliğini gösteremeyen insanda aramalıdır Sapare Aude! Aklını kendin kullanmak cesaretini göster!Sözü şimdi Aydınlanmanın parolası olmaktadır

Doğa

insanları yabancı bir yönlendirilmeye bağlı kalmaktan çoktan kurtarmış olmasına karşın (naturaliter maiorennes)

tembellik ve korkaklık nedeniyledir ki insanların çoğu bütün yaşamları boyunca kendi rızalarıyla erginleşmemiş olarak kalırlarve aynı nedenlerledir ki bu insanların başına gözetici ya da yönetici olarak gelmek başkaları için de çok kolay olmaktadır

Ergin olmama durumu çok rahattır çünkü

Benim yerime düşünen bir kitabım

vicdanımın yerini tutan bir din adamım

perhizim ile ilgilenerek sağlığım için karar veren bir doktorum oldu mu

zahmete katlanmama hiç gerek kalmaz artık

Para harcayabildiğîm sürece düşünüp düşünmemem de pek o kadar önemli değildir; bu sıkıcı ve yorucu işten başkaları beni kurtaracaktır çünkü

Başkalarının denetim ve yönetim işlerini lütfen üzerlerine almış bulunan gözeticiler [vasiler

ç

] insanların çoğunun

bu arada bütün latif cinsin ergin olmaya doğru bir adım atmayı sıkıntılı ve hatta tehlikeli bulmaları için

gerekeni yapmaktan geri kalmazlar

Önlerine kattıkları hayvanlarını önce sersemleştirip aptallaştırdıktan sonra

bu sessiz yaratıkların kapatıldıkları yerden dışarıya çıkmalarını kesinlikle yasaklarlar; sonra da onlara

kendi kendilerine yürümeye kalkışırlarsa başlarına ne gibi tehlikelerin geleceğini bir bir gösterirler

Oysa onların kendi başlarına hareket etmelerinden doğabilecek böyle bir tehlike gerçekten büyük sayılmaz; çünkü bir kaç düşüşten sonra bunu göze alanlar sonunda yürümeyi öğreneceklerdir

ne var ki bu türden bir örnek insanı ürkütüverir ve bundan böyle de yeni denemelere kalkışmaktan alıkoyar

Demek oluyor ki her birey için nerdeyse ikinci bir doğa yerine geçen ve temel bir yapı oluşturan bu ergin olmayıştan kurtulmak çok güçtür

Hatta insan bu duruma seve seve katlanmış ve onu sevmiştir bile; işte bu yüzden o

kendi aklını kullanma bakımından gerçekten de yetersizdir; çünkü onun böyle bir deneyi gerçekleştirmesine asla izin verilmemiştir

o aklını kullanmayı denemeye hiç bir zaman bırakılmamıştır

Dogmalar ve kurallar insanın doğal yetilerinin akla uygun kullanılışının ya da daha doğru bir deyişle kötüye kullanılmasının bu mekanik araçları erginleşme ve olgunlaşma için sürekli bir ayakbağı olurlarBiri çıkıp yürümeyi köstekleyen bu zincirleri atsa da

en dar hendekten bile hemen öyle pek kolayca atlayamaz; çünkü o henüz kendisine güven duyarak bacaklarını özgürce hareket ettirmeye daha alışamamıştır

İşte bundan dolayı da ruhlarını

zihinsel yanlarını kendi başlarına işleyip kullanarak ergin olmayıştan kurtulan ve güvenle yürüyebilen

pek az kişi vardır

Oysa buna karşılık

kitlenin kendi kendisini aydınlatması daha çok olanak taşır; hatta ona özgürlük

yani özgür olma hakkı tanınırsa bu durumun önüne geçilemez de

Çünkü yığının içinde

kamuda -vasiler arasında bile- bağımsız düşünebilen bir kaç kişi her zaman bulunacaktır; bunlar önce kendi boyunduruklarını atacaklar

sonra da' insanın kendindekini akıllıcâ değerlendirmesi yanında bağımsız düşünmenin kişi için bir ödev olduğu anlayışını çevrelerine yayacaklardır

Ama eskiden kitleyi boyunduruk altına sokan ve kendileri de aydınlanmaya öyle pek layık olmayan ve hak kazanmayan gözeticilerden bir kaçı şimdi çıkıp da kitleyi boyunduruktan kurtulmaları için kışkırtırlarsa

öteki gözeticiler bunları 'boyunduruk altında kalmaya zorlarlar; önyargıları yerleştirmenin işte böyle zararları vardır

ve bu önyargılar kendilerini yayanlardan sonunda öçlerini alırlar

Bundan dolayı: kamu ancak yavaş yavaş aydınlanmaya varabilir

Gerçi devrimler ile bir 'baskı rejimi

kişisel bir despotizm

bir zorbalık yönetimi yıkılabilir; ancak yalnız bunlarla

düşüncelerde gerçek bir düzelme

düşünüş biçimlerinde ciddi bir iyileşme elde edilemez; tersine

bu kez yeni önyargılar

tıpkı eskileri gibi

düşüncesiz yığına

kitleye yeni birer gem

yeni birer yular olurlar:
Oysa aydınlanma için özgürlükten başka bir şey gerekmez; ve bunun için gerekli olan özgürlük de özgürlüklerin en zararsız olanıdır:
Aklı her yönüyle ve her bakımdan çekinmeden kitlenin önünde apaçık olarak kullanmak özgürlüğü
Ne var ki her yandan «Düşünmeyin! Aklınızı kullanmayın! » diye bağırıldığını işitiyorum

Subay

«Düşünme

eğitimini yap! »

maliyeci «Düşünme

vergini öde! »

din adamı «Düşünme

inan! » diyorlar

(Şu dünyada yalnız bir kişi var ki o da

«istediğiniz kadar ve istediğiniz şeyi düşünün

ama itaat edin! » diyor)

Her yerde özgürlüğün sınırlanışı var

Peki hangi türde bir sınırlama aydınlanmaya karşıdır

hangisi değildir

ve hangi biçimde bir sınırlama tersine özgürlüğe yararlıdır? Yanıt vereyim: Kendi aklının kitle önünde

kamuoyu önünde ve hizmetinde serbestçe ve açık bir biçimde kullanılması her zaman özgürce olmalıdır; ve yalnızca bu tutum insanlara ışık ve aydınlanma getirebilir; buna karşılık aklın özel olarak kullanılışı [der Privatgebrauch]

genellikle çok dikkatlice ve dar bir alanda kalacak bir biçimde sınırlandırılabilmiştir ve bu da Aydınlanma için bir engel sayılmaz

Kendi aklını kamu hizmetinde kullanmaktan [der öffentliche Gebrauch]

bir kimsenin

örneğin bir bilginin bilgisini ya da düşüncesini yani aklını

onu izleyenlere

okuyanlara yararlı olacak bir biçimde sunmasını anlıyorum

Aklın özel olarak kullanılmasından da kişinin

kendi işi ve memuriyeti çerçevesinde

kendisine emanet edilen topluma ilişkin bir hizmeti ya da belirli bir görevi yerine getirmesi diye anlıyorum

İmdi kamunun çıkarlarını etkileyen bazı işlerde

yapay bir ortak anlaşma gereğince ve hükümet tarafından kamu amaçlarına uygun biçimde ve 'hiç değilse onu ortadan kaldırmayacak şekilde

kanunun bazı üyelerince kullanılabilecek bazı belirli işlemlere

belirli mekanizmalara gereksinme duyulur

Bu gibi durumlarda aklı kullanma tartışmasına kuşkusuz izin verilmez

itaat etme kesin emirdir

Fakat kendisini makinenin bir parçası sayan herhangi bir insan

yine kendisini bir topluluğun üyesi

hatta

evrensel uygar bir toplumun üyesi olarak tanıtması durumunda

örneğin bir bilgin sıfatıyla

kendi düşünme yetisine dayanarak yazılarıyla kamuya yönelir; her hal ve durumda aklını kullanır

ama

zamanında edilgin olarak da olsa görev yaptığı durumları ve işleri de zarara uğratmadan yapar bunu

Üstlerinden aldığı bir emir üzerinde

onun yararlılığı ya da yararsızlığına ilişkin olarak akıl yürüten bir subayın tutumu tehlikeli ve zararlıdır

onun ödevi yalnızca itaat etmektir

Fakat eğer bu konuda doğru olmak gerekiyorsa

bir bilgin olarak onun askerlik hizmetinin yanlışları üzerindeki eleştiri ve düşünceleri ve bunları kamu önüne yargılanması için götürmek istemesi yasaklanamaz

Yine bunun gibi yurttaş

kendisine düşen vergiyi ödeyemezlik edemez; hatta bu gibi vergilere ilişkin yapılan acımasız eleştiriden ve ödememeye yönelik davranışlar

bu uymamaların genelleşebileceği gerekçesiyle cezalandırılabilir

Bununla birlikte bir bilgin olarak aynı vatandaş

kamu önünde vergilerin uygunsuzluğu ve adaletsizliği üzerindeki düşüncelerini açıkça belirttiği zaman asla yurttaşlık yükümlülüklerine karşı gelmiş sayılmaz

Yine aynı şekilde bir papaz da hizmetinde bulunduğu kilisenin öğretileri ile uygunluk ve uyum içinde işi gereği kilisenin inançlarını cemaatine ve halkına öğretmekle yükümlüdür

Fakat bir din bilgini olarak

o

bu inançları pekâla eleştirebilme özgürlüğüne ve daha fazlasına sahiptir: büyük bir itina ve dikkatle ölçülüp-biçilmiş ve tartılmış düşüncelerini

çok iyi bir biçimde yönlendirilmiş eğilimlerini kamuya iletmek sorumluluğuna sahiptir; bunlar

sözü geçen dinsel öğretilerin yanlış yönleri üzerinde alabileceği gibi

dinin ve kilise işlerinin düzeltilmesine ilişkin de ola;bilir; ve bunu yaparken de vicdanını rahatsız edecek hiç bir şey söz konusu olamaz

Kilisenin sadık bir hizmetkârı olarak görev ve yükümlülüklerine uygun bir biçimde vaaz verirken o

kendi kişisel kanılarına göre bunu yapmak özgürlüğüne sahip değildir; ama

kendisinin yükümlü olduğu şekilde ve başka bir otorite adına dinsel telkinde bulunmak zorundadır

O şöyle söyleyecektir: Kilisemiz bunları ya da şunları öğretir; işte kullandığı kanıtlar da bunlardır

Cemaati yani dinsel topluluğu için kendisinin bile tam bir inançla bağlı olmadığı din- sel kuralların pratik yaranlarını ve avantajlarını gösterirken o

bunlar içinde saklı bir hakikatin bulunmasının olanaksız olmadığını ve içsel dine karşı çıkan hiç bir şeyin bulunmadığını söylemek durumunda kalır

(Bu gibi dinsel öğretilerde

her durum ve olayda dinin özüne hiç bir şey karşı gelmemiştir

gelemez)

Papaz eğer

bunlardan hiç birini öğretilerde bulamadığını düşünecek olursa

işte o zaman resmi görevlerini vicdanı rahat olarak yürütemeyecek ve görevinden ayrılması gerekecektir

Sonuç olarak din adamının cemaatinin önünde bir eğitimci imiş gibi aklı kullanması yalnızca aklın özel kullanımı olmaktadır

çünkü burada cemaat ne kadar büyük ve kalabalık olursa olsun bir aile toplantısı söz konusudur ve papaz olarak o kişi özgür değildir ve olmamalıdır; çünkü o kendisine dışardan yüklenen bir görev ile bağımlıdır

Buna

karşın

alanının bir bilgini olarak din adamı yazılarıyla halka hitap ederken

dünyaya seslenirken

yani rahip olarak aklını kamu hizmetinde kullanırken

aklın herkes için kullanımının ve kendi adına konuşmanın sınırsız özgürlüğünden yararlanır

Zira halkın ruhani yani tinsel işleriyle ilgileneceklerin kendilerinin de ergin olmamaları gerektiğini sanmâk yakışık almayan ve saçmalıkları sürekli kılan bir saçmalıktır

Fakat bir kilise meclisinde ya da Presbiteryen kiliselerindeki kutsal yönetim kurulunda (Hollanda'dıların böyle söylediği gibi) görüldüğü üzere

ruhbanlar sınıfı değişmez kesin bir dinsel öğretiler manzumesini

hem kendi üyelerinin her biri üzerinde

hem de onların aracılığıyla halk üzerinde

her zaman için değişmeyen bir koruyuculuğu güvenle sürdürmek amacıyla

bir yemine dayanarak ortaya koymak hakkını kendilerinde bulmamalı mıdırlar? Hemen yanıt vereyim bu kesinlikle olanaksızdır

Söyle ki

insan soyunun gelecekteki her yeni aydınlanmasına engel olacak 'böyle bir anlaşma kesin olarak bir hiçtir

mutlak olarak boş ve gelecekten yoksundur; kaldı ki böyle bir sözleşme

en üstün bir yetke ya da parlamentolar veya en gösterişli ve görkemli barış antlaşmaları tarafından onanmış olsa bide

Çünkü hiç bir çağ bir yemine dayanarak kendisinden sonra gelen dönemlerin hem de pek önemli konularda bilgilerini genişletmemesi ve yanılgılarını düzeltmemesi ya da aydınlanmada ileri gitmemesi için herhangi bir anlaşmaya yönelemez Böyle bir şey insan doğasına karşı işlenmiş bir kıyım olur; çünkü sözü geçen bu durum

insan doğasının köktenci amacı ve belirlenim ilkelerinden biri olan ilerlemeye aykırıdır ve bundan dolayı daha sonraki kuşaklar da bu gibi anlaşmaları yetkisiz ve suçlu bularak bir kenara bırakmakta tamamiyle haklıdırlar
Şimdi acaba aydınlanmış bir çağda mı yaşıyoruz? sorusu sorulunca

yanıt şöyle olacaktır: Hayır aydınlanmış bir çağda değil fakat aydınlanmaya giden bir dönemde'bir aydınlanma döneminde yaşıyoruz şimdiki zamanlarda olduğu gibi insanlığın bir bütün olarak başkasının rehberliği olmaksızın dinsel konularda kendi aklını iyi bir biçimde ve güvenilir bir şekilde kullanması durumunda olması ya da bu duruma getirilebilmesi için katedilecek daha çok yolumuz var Fakat bu yönde özgürce çalışmak için şimdi onların yolunun temizlenip aydınlatıldığına ilişkin farklı göstergelere sahibiz; böylece evrensel aydınlanmaya giden yoldaki engeller insanın kendi suçu ile düşmüş bulunduğu bu ergin olmayış durumundan kurtuluşu ile ilgili güçlükler yavaş yavaş da olsa giderek azalmaktadır İşte bu bakımdan çağımız bir aydınlanma çağıdır ya da Friedrich'in yüzyılıdır

Bir prens din konularında

halkına herhangi bir emir vermemeyi ya da yükümlülük yüklememeyi kendi görevi bakımından bir küçüklük ya da bir gerilik olarak görmez ve halkını tüm bir özgürlüğe doğru yöneltirse

hatta bu prens hoşgörülü gibi kibirli bir sıfatı kabul ederek bir zayıflık da gösterse

o aydınlanmış bir kimsedir

işte böyle bir kimse çağdaşlarınca ve kendisine borçlu olacak daha sonra gelenlerce; insanlığı ergin olmayıştan ilk kez kurtaran

hükümeti ilgilendirdiği oranda ve bütün insanları vicdanları ile ilgili tüm konularda akıllarını kullanmada özgür bırakan bir insan olarak onurlandırılmayı hak eder

Onun yönetimi altında kilise ileri gelenleri kendi resmi görevlerinin yapılmasını gerekli gördüğü konularda önyargılı davranmaksızın ve faz- la ayak diretip karşı koymaksızın bir bilim adamı gibi kendi güçleri ve olanakları elverdiği ölçüde özgür bir biçimde ve halka açık olarak kendi kanılarını

düşüncelerini ve kararlarını dünyanın yargısına

oyuna ve onayına sunabilirler

hatta bu tutum yer yer

şurda burda ortodoks öğretiden sapmaları da beraberinde getirse bile; işte bix durum herhangi resmi bir görevle sınırlandırılmamış diğer kimselere de uygulanır

Bu özgürlük ruhu dışarıya doğru da bir açılma ve yayılma gösterir

öyle: ki kendi işlevini yanlış anlayan

görevini kötüye kullanan ve rolünü başarıyla oyna- yamayan hükümetlerce empoze edilen dış engellemelerle bile sataşmak zorunda kalır

Bu gibi hükümetler

en azın

dan ulusun birliğini ve halkın uyumunu tehlikeye düşürmeksizin özgürlüğün böyle bir ortamda

nasıl varolabildiğini gösteren parlak birer örnektirler

Artık insanlar kendi rızalarıyla yollarının üstünden barbarizmin

bir 'tür büyüklük kompleksinin yavaş yavaş kaldırılması için çalışacaklar ve bu da benimsenmiş

yapma ve uydurma birtakım ölçülerin insanları bunların içinde tutmasının ortadan kaldırılmasıyla birlikte gerçekleşecektir

Burada aydınlanmanın yani insanın kendi kabahati sonucunda karşı karşıya bulunduğu olgun olmayış ya da kendi sorumluluğu sonucu düştüğü ergin olmayış durumundan kurtuluşunun odâk noktası olarak din konularını belirlemeye çalıştım

Çünkü bilimler ve

sanatlarla ilgili olarak yöneticilerimizin bu konular üzerinde söz sahibi olma ve koruyuculuk yapma

rolü oynamaları çıkarlarına uygun düşmez; ikinci olarak din bakımından ergin olmayış her şeyden daha

çok tehlikeli

zararlı ve onur kırıcıdır

Fakat bilimlerde ve sanatlarda özgürlüğe öncelik

tanıyan bir devlet başkanının düşünme biçimi daha ileri bir yayılım gösterir ve kendi yasası açısından bile vatandaşlarının kendi akıllarını serbestçe ve herkese açık olarak kullanmasına izin vermesinde hiç bir tehlikenin bulunmadığını bilir

herkesin önünde daha iyi bir yasanın yapılması için onların düşüncelerini alır; bu durum yürürlükteki yasanın doğru

içten ve açık bir eleştirisini getirse bile; önümüzde bu türe uygun çak parlak bir örnek vardır

hiç bir yönetici bizim kendisini onurlandırdığımız bu kimseyi şimdiye değin aşamamıştır

[Büyük Friedrich

ç

]
Ama kendisi aydınlanmış

hayaletlerden korkmayan bir yönetici elinde iyi örgütlenmiş ve kalabalık bir orduyu toplumun güvenliğini sağlayabilme için bulundursa da

devletin cesaret edemediği şu sözü söylemek yürekliliğini kendinde bulabilir: “İstediğiniz

kadar ve istediğiniz konular üzerinde düşünün

ama itaat edin! Bu durum ise insansal konularla ilgili olması nedeniyle karşımıza tuhaf ve umulmadık bir durum olarak

çıkar

tıpkı herşeyin hemen hemen paradoksal olduğunu geniş anlamda aldığımızda buna benzer bir sonuca varmamız gibi bir şeydir bu

Yüksek düzeye ulaşmış bir toplum özgürlüğüdür kuşkusuz halkın zihinsel özgürlüğü yanında bir önceliği vardır ve onun önüne aşamayacağı sınırlar koyar: Buna karşın toplum özgürlüğünün daha aşağı bir düzeyde olması demek

onun zihin özgürlüğüne kendi gücünü gösterebilmesi için yeteri kadar yer sağlaması demektir

Doğa bir defalığına

sert kabuğu altındaki tohumu özgürlüğüne kavuşturmuş

bütün yumuşaklığı ile onu kollamış

yani özgür düşünmeye yönelik bir eğilim ve hizmet sonunda giderek halkın zihniyetine

onda yerleşmiş bulunan inançlara tepki göstermiş ve yavaş yavaş özgür eyleyebilme aşamasına

gelmiştir

Bu durum yani özgür düşünme ve eyleme

yönetimlerin yani hükümetlerin ilkelerini de etkileyecek ve kendilerine göre insanı kullanarak onu sömürebilecekleri ya da ondan yararlanabilecekleri düşüncesi

makinadan fazla bir şey olan insanın' insansal onuruna uygun davranma düşüncesine dönüşecektir

Fransız Devrimini Aydınlanmacılar mı gerçekleştirdi?
XVIII

yüzyıl sonunda hızlanmaya başlayan tarihte

Hegel’in “güneşin muhteşem doğuşu” olarak nitelendirdiği Fransa devrimi Aydınlanma dönemi düşünürlerinin gerçekleştirdiği reformların vardığı nokta ve felsefenin onyıllardır hazırladığı ekin ve siyaset değerlerinin benimsenmesi olarak değerlendirilebilir

Oysa burada çok daha karmaşık olgular söz konusudur

çünkü devrim ve reform karşıt hareketlerdir

Kant bu karşıtlığı şöyle anlatır: Reform “tepeden”

devrim ise “aşağıdan” gelir

Halktan gelen bu hareketle Aydınlanma düşüncesinin belirsizlikleri en üst düzeye ulaşmıştır

Devrim kavramı genellikle Fransa’daki Aydınlanma çağını ve düşüncesini çağrıştırır

Ger çekte bu son derece indirgemeci ve yüzeysel bir yalınlaştırımdır

“Devrimci” diye anılan birçok düşüncenin bilinçli ya da bilinçsiz olarak Aydınlanmacılardan alındığı doğrudur

Bu düşünceler her şeyden önce Aydınlanmacıların hümanizmalarıyla beslenir

Söz konusu hümanizma dönemin monarşisinin hukuksal - kurumsal gerçekligi ile insan düşüncesinin özlemleri ve olanakları arasındaki kopukluğun bilincine varıldığı zaman somutlaşmıştır ve umuda dönüşmüştür: devrim görmüş bir çağın karanlıklarını yok edebilmeye ilişkin felsefi bir umut

insanın özgürleşmesine ve kendi bilincine ulaşmasına olanak tanıyan eskatolojik umut

gizilliklerin bulunmadığı yeni bir yasa düzeni kurmaya yönelik siyasal umut

Kuşkusuz hem Devrimciler

hem de Aydınlanma dönemi düşünürleri usun ölgünlüğüne son vermek istediler

Uzun süre den beri mutlakçı dogmalar söz konusu uyuşukluğun süregelmesine olanak tanıyan bir or tam yaratıyorlardı

Mirabeau’dan Sieyés’e tüm düşünürler için her tür kargaşanın ağırlığı altında ezilen düşünceyi uyandırmak bir zorunluluk

bir göreydi

Düşünürler bu uyanışın bir diriliş olacağına inanıyorlardı

Bu durumda

yeni den başlayabilmek için yıkmak gerekiyordu

Yapacakları iş çok büyüktü ve bunu gerçekleştirirken Aydınlanmacıların felsefe devrimiyle siyasal devrimin eklemlenmesi gerektiğine

us dışı inançlar örgüsünün yok edilmesi gerekliliğine inanıyorlardı

Bu inançlar örgüsünde us - üstü (dinsel-siyasal Tanrı esini

kralların tanrı sal hukuku) ile us - ötesi (batıl inanç

büyü

ki lise büyüsü) birbirine karışmıştı

Bu engeller kaldırılınca

Aydınlanmacıların düşüncesindeki başlangıç miti (dünyanın arı kaynaklarına dönme) devrimin başlangıcına ışık tutar

Gerçekte

Devrimciler için ilkelerin arılığı güçlerine koşuttur

Kurucu ilkelerin eskatolojik vaadi Aydınlanmacı düşünürlerin önerdiği siyasal ve hukuksal usçuluk düzleminde konumlanabilir

Insan kendini tutsak eden zincirlerden kurtulmuş

ayrıcalıkların kaldırılmasıyla geçmiş simgesel olarak öldürülmüştür

devrimci iyimserlik ise ırabilimsel ve insansever düşlerle dolu parlak söylemlerde yer alsa bile

duraksamaksızın özgürlüğü ve mutluluğu yaratmak zorunda olan yarınlara yönelir

26 Ağustos 1789 tarihli Insan ve Vatandaşlık Hakları Bildirgesi ve ard arda gelen meclislerin yönetsel çılgınlıkları

düşünürlerin savunduğu sözleşme

yasa

eşitlik

vatandaşlık

adalet

gibi kavramlar çerçevesinde yeni kurulmuş kamu düzenine olan inançları açığa çıkarır

Chateaubriand

“Devrim kısmen yazın ve düşün insanlarınca gerçekleştirilmiştir der; Hegel’in bu konudaki değerlendirmesi de şöyledir: “Fransız Devriminin kaynağında felsefe vardır

”

Oysa

us ışıklarının girdiği devrim dönemi kilisesini yoğun bir sis kaplar

Aydınlanmacıların idealizm paradigmaları aslında devrim insanlarına insancı izlekler sunmuştur; ancak bunların kavramsal esnekliği sakıncalı olabilir

Aydınlanmacılardan gelen felsefi ve duşünsel kalıt karmaşık

yüklü

dahası

bularak ve anlaşılmazdı

Üstelik

devrimciler ilerleme

Özgürlük

yurtseverlik ülküselliğini duygusal mantığın alışılmadık tacıyla çevrelediler

Felsefecilerin kendi içlerinde karşıtlıklar içeren düşüncelerinin alışılmadık bireşiminin gerçekleşebilmesi için koşullar işte böyle biraraya gelmişti

Hegel’e göre Devrim çerçevesinde özgürlük “yıkım düşkünlüğüne” dönüşmüştü

Kant’ı düşünerek bunu

kuramda iyi olanın uygulama düzleminde kötüleştiği biçiminde algılamayalım; çünkü devrim usunun uygulamadaki tutkusal enejisi aydınlıklarla karanlıkların felsefecilerin düşüncesinde gizlice anlaşmasına olanak tanıdı

Bu durumda “çiçekler soldu”

Aydınlanma döneminin sonundaki Devrimin belirgin özelliği aydınlanmacıların gizli eğilimlerini yoğunlaştırmasıdır

Bu ortamda olay her zaman simgesel değeriyle ve bir coşku çemberinde gerçekleşir

Meclis’de yapılan konuşmalarda

sokaklarda söylenen şarkılarda

gazetelerin karikatürlerinde

özgürlük ortamında ortaya çıkan us her zaman tutkuyla ve doğurduğu inançla çevrilidir

Mirabeau’dan Danton’a

Robespierrc’e uzanan düşünürler dizelgesinde ideolojik ve sözel coşku şiddetlenir ve hitabet giderek ateşli bir boyut kazanır

Krallığın kaldırılmasıyla

halk şenliklerinde düşüncelerin gücünü tutkuya dönüştüren bir enerji aktarımı gerçekleşir

Aydınlanmacı düşünürlerin mantığına göre felsefe yapan usun idealizmiyle coşkunun duygusallığı içiçe girmiştir

Devrimci olgunun merkezinde

bu eğilim yoğunlaşır ve “aydın” düşüncenin derinliklerinde yer alan karşıtlar bütününü doruk noktasına ulaştırır

B

Constant Devrimin gerilimlerinde ve ikizanlamlılıklarında bir “parodi” keşfeder

Fransız devrimi Aydınlanma felsefesinin bir karikatürü olmaktan çok onunla birlikte gelişen çıkmaz açınlayıcısı olmuştur

Gerçekte

Aydınlanma düşüncesi Devrimin ne başlamasını ne de yönünü öngörebilirdi

Ancak

bu düşünce daha derinden

daha ustaca Devrimi olanaklı kıldı

Aydınlanmacılar siyasal yapıların yeni anlayışının gireceği anlıksal bir uzam açtılar

Ancak

Devrim hareketi hızla ilerlerken Aydınlanmacıların usçuluğunu gözden kaçırdı

bunun sonucunda da içinde barındırdığı belirsizlikler ve çelişkiler tohumlarını attı

Bir başka deyişle

Aydınlanmacıların idealist ve iyimser düşünceleri gerçekleştirilecek ideallerin saydam arılığına sahip değillerdi

Aydınlanmacılar Devrime uygulanabilecek siyasal bir izlence de sunmadılar

Devrim kimi temel düşünceleri Aydınlanmacıların parlak umutlarının düğüm noktasından almaya başladıktan sonra

onlara ancak tarihin çürümüş toprağında eğretilemeli bir değer verebiliyordu

Bu

devrim mitolojisinin Aydınlanmacıların mitolojisine bir tür yanıtıydı

Bir yandan

düşüncenin çoksesliliği özgürlük isteminde doruk noktasına ulaşıyor

ancak bu usçul ışıltılar işlerlik kazanamıyor

diğer yandan devrim çabaları giderek alev alıyor

ancak egretilemeli aktarımda çabalar bağlılıktan uzaklaşıyor

Bu durumda kopukluk kaçınılmazdı

Aydınlanmacıların siyasal çıkmazları devrim olgusunun başlangıcını hazırladı

Yaşlanmış Kant Fransız Devriminde Aydınlanmacıların simgeleri altında dünyayı yerinden oynatan görkemli olayın “çılgın mantığını” sezinlemekte haksız değildi

“Usun gereksinimi” olarak öz gürlük düşüncesi tarihten olgusal bir figür alarak numenli aydınlığını yitirmekten başka bir şey yapamazdı

Aydınlanmacılardan miras alan 1

Napolyon bile onların karşıtlıklar örgüsünü ortadan kaldıramadı

Tarih

ayrıca usun kendisiyle olan çelişkilerine de tanık olmuştur

Kuşkusuz Aydınlanmacılar başlattıkları yeni çağda öngörülenden çok daha az ışık verdiler

Siyaset alanında

kuşkusuz aydınlanma felsefecilerinin yadsınmaz bir tarihsel önemleri var;
çünkü çağdaş düşünür-krallara esin kaynağı oldular

Avrupa’daki aydın despotların örnek aldıkları hep aydınlanma dönemi düşünürleriydi

Benzeri görülmemiş toplumsal olay niteliğinde ki Fransız Devrimi de Aydınlanmacıların önemini kanıtlayan bir nedendir

Bununla birlikte aydın zorbalığın aşırıya kaçtığı

Devrimin saptırılarak örnek alındığı durumlar da olmuştur; öyleki

bunların karşısında Raynal (abb de) gibi tüm felsefeciler şöyle derdi: “Ben bunu istememiştim”

Aslında

tarihi suçlamak hiçbir şeye yaramaz: tarih olduğu gibi görünür

Bununla birlikte

Aydınlanmacılarınki gibi siyasal hırslar tarih çerçevesinde sorgulanabilir

Günümüzde Frankfurt Okulu izlenerek

XVIII

yüzyıl felsefesinde “çağcıllığın”eksiklikleri olarak adlandırılan olguların bulunduğu hoşlukla belirtiliyor: bu felsefenin usçuluğu

soyutlaması

evrenselciliği

bireyselciliği

metafizik anlayışı

söylemselliği

idealizmi

ya da daha yerinde bir anlatımla

ütopik gerçekdışıcılığı sayılan kavramları başlıcalarıdır

Söylenilenlere kulak verilirse söz konusu kusurların ya da eksikliklerin önemi o denli büyük ki

toplumda çöküşün başlamasına yol açmışlar

“ekinsel bunalıma” neden olmuşlar ve kısa bir süre sonra “düş kırıklığına uğramış” dünyamızda

Aydınlanmacıların uyandırmak istedikleri insanın yok olmasına yol açacaklar

Bu durumda Aydınlanmacıların başarısızlığı gibi bir sonuca ulaşılıyor

Bu düşünsel serüvende us

”olumsuz diyalektik” çerçevesinde utkularıyla kendi ölümünü hazırladı

Bu kökten eleştirilerin genel ve yorumsal bir okumadan kaynaklanan belirleyiciliği son derece sınırlıdır

Aydınlanma düşüncesi ve Çağcıllık aynı şey değildir

Kaldı ki

çokboyutlu yüzyıllarında söz konusu kavramlar tam bir birlik için de olmadılar

Aydınlanma felsefesinin yanında

hiçbir şeyin küçümsenmesine izin vermeyeceği bir yazın gelişti

Çağın felsefesi de antik düşüncenin kimi değerlerini hor görmedi

Romantizm öncesi bu dönemin ve gelenekçiliğin siyaset ve hukuk alanına yeterince yansımadığı söylenebilir

Bu gerçekten doğrudur

Ancak

siyaset ve hukuk alanında

Aydınlanmacıların felsefe uzamı arı bir usçulluk uzamı değildir

Bunun nedeni

güvencenin yanında kaygının da yer alması

iyimserlikle güvenin parçalanma ve diyalektik tohumlan içermesidir

Aydınlanmacıların uygunculuğu ya da gelenekselciliğinin önemli bir bölümünde karşıtlıklar kıpırdaşır; tarihsel ve siyasal misyonları bu içkin uyuşmazlıkların gücül anlaşmazlık nedeni olduğunu göstermiştir

Aydınlanmacılardan esinlenen aydın zorbalığın ve Fransız Devriminin batıl inançlar karanlığını ve mutlakiyetin körlüğünü önlediği doğruysa

onları olanaklı kılan felsefe gibi

insanın özerkleşmesi için uğraşarak “özgürlüğü icat ettikleri” doğruysa

tarih gerçekliği içinde siyasetin başından sonuna usçullaştırılmasının olanaksızlığını da göstermişlerdir

Us güçleri siyasetin düşünceden gerçekliğe tümüyle saydam olmasını sağlayacak denli aydınlık değildir

Kimileyin usun üstünlüğü usa karşı olarak gelişmiştir ve olayları usa uygun kılan neredeyse hiçbir zaman us değildir

Düzlük olmadan dağ olmayacağı gibi

karanlık olmadan ışık da olmaz

Kuşkusuz bunlar Aydınlanma Çağı hümanizmasının aşılmış bir geçmişin gerçeklerini içeren ve artık benimsenmeyen bir düşünce olarak değerlendirilmesine olanak tanımaz

Düşünce tarihçisinin hiç değilse Aydınlanmacıların düşüncesinde yer alan anlaşılmazları bilmesi gerekir

Siyaset felsefecisinin de

siyaset insanlarının us ülkülerini benimsediklerinde bile gerçekliğin zorunlu olarak kabul ettirdiği gizli uzlaşmaları bilmemezlikten gelmelerine olanak olmadığını itiraf etmesi gerekir