Dinler Tarihi: Etrüksler

Roma tarihinin en gizemli halklı hiç kuşkusuz Etrüsklerdi Etrüsklerin tarihi ile ilgili onlar tarafından yazılan metinlerin olmayışı ve Roma döneminde yazılanların da çoğunun kaybolmuş olması Etrüskler hakkında ayrıntılı bilgi sahibi olmamızı engellemektir

Aslında Etrüsklerle ilgili gizem daha Etrüsklerin adından başlıyor Etrüsklerin kendilerine Rasena demelerine rağmen Romalılar onları Tusci ya da Etrusci Grekler de Tyrhennes diye adlandırıyorlar

Etrüsklerin yaşadığı ve Etruria adı verilen bölge Orta İtalya da kuzeyden güneye 250 km Doğuda batıya da 150 km tutan bir yerdi

Etruria Bölgesi

Etrüsklerin buraya nereden gelip yerleştikleri bilinmiyor Bu konuda değişik varsayımlar var En çok kabul gören görüş Etrüsklerin buraya sonradan yerleştikleri Fakat Etrüsklerin nereden geldikleri konusunda bugüne kadar fikir birliğine varılabilmiş değil Bu konuda ilk fikir beyan edenlerden biri de Herodotos tur ve Etrüsklerin aslında kıtlıktan kaçıp yeni yerler bulmak üzere Etruria ya göç eden Lydia lılar olduklarını söyler :

Kendileri anlatırlar ki bugün gerek kendi ülkelerinde gerekse de Yunanlılarda oynanan oyunları türetenler de kendileridir ve bu Etruria nın koloni haline getirildiği zamana rastlar ; bakınız ne anlatıyorlar bu konuda Manes oğlu Atys zamanında kıyıcı bir kıtlık sarmıştı bütün Lydia yı Bir süre dişlerini sıktılar Lydia lılar sonra kıtlık sürüp gittiği için çareler aradılar her biri kendince bir çare sürdüler ileriye Bu oyunlar zar aşık (kemiği) ve top oyunları tavladan gayri hepsi o zaman ortaya çıkmıştır; zira Lydia lılar tavlayı biz bulduk demiyorlar Bunları bulduktan sonra bakınız ne yapıyorlardı açlıklarını bastırmak için ; yiyecek peşinde koşmayı unutmak için iki günün birini oyuna veriyorlardı; ertesi gün oyunu bırakıp yemek yiyorlardı On sekiz yıl boyunca böyle yaşadılar Ama kötülük azalacağı yerde kırımını büsbütün arttırınca kral Lydia lıları ikiye ayırdı Kim kalacak kim gidecek kur a çekilsin dedi kaderin kalmak üzere ayırdıkları gene kendi hükmü altında bulunacaktı göç edecek olanlara da oğlunu veriyordu kral olarak ki adı Tyrsenos du Böylece ülkeden çıkmak için üzere ayrılmış olanlar İzmir e indiler orada gemiler edindiler işlerine yarayacak şeyleri yüklediler bir yurt ve yaşama çaresi peşinde kıyı kıyı dolanıp sonunda Umbria ya yanaştıkları güne kadar denizlerde gezdiler ; orada kentler kurdular ve torunları bugün de orada oturmaktadırlar Lydia lı adını değiştirdiler kendilerini yola çıkaran kral adını aldılar ; yeni adları olan Tyrsen ler sözünü onun adına göre üretmişlerdir ( I 94 )

Herodotos bunları MÖ beşinci yüzyılda yazmıştır Ondan sonra gelenler için de de bu görüşü benimseyenler çoğunluktadır Aslında günümüzde de Etrüskler in Anadolu dan göçtükleri tezi çok yandaş toplamaktadır Etrüsklerin Anadolu dan göçtükleri tezini savunanların gösterdikleri en önemli kanıt Lemnos ( Limni ) mezar stelidir Etrüsklerin göçünün Herodotos un anlattığı gibi olduğunu kabul edersek aynı kavimden başka toplulukların da Anadolu da kaldığını da kabul etmemiz gerekir ( Bunların mutlaka Lydia lılar olması gerekmez) Antik kaynaklarda adı geçen Tyrrhen lerin bu geride kalan topluluk olduğu düşünülmektedir Tyrrhen ler Lemnos Adası nı da zaptetmişlerdir 1885 yılında Limni adasında Kaminia köyünde bulunan bir mezar steli bir anda dikkatleri bu teoriye çekmiştir Stelin üzerinde bir savaşçı resmi ile Etrüsk yazısına çok benzeyen bir yazı bulunuyordu Bu stel MÖ yedinci yüzyıla tarihleniyordu ve adanın Atina lılar tarafından MÖ 510 senesindeki zaptından çok önce idi

Bunun dışında Etrüskler in ölü gömme adetleri (Örneğin ahşap odalar) toplumsal hayatları (Örneğin kadına verdikleri önem) ve sanatları Anadolu daki başka toplulukları hatırlatmaktadır

Etrüsklerin Kuzey den geldikleri Hint-Avrupa lı bir kavim oldukları yolunda teoriler de olmasına rağmen çok fazla yandaş bulamamışlardır

Etrüskler hakkında bir ilginç tez de Etrüsklerin Türk oldukları yolundadır Atatürk ün tarih tezi doğrultusunda Etrüsklerin de Etiler ve Sümerler gibi Türk kökenli olduklarına inanılmıştır Atatürk ün nezaretinde yazılan Türk Tarihinin Ana Hatları adlı kitapta bu konuya da değinilir :

Özet şudur : Etrüskler Türsenler Türkalar Ege adalarında Anadolu da önceden oturmuş kavimlerdir Bunlara Akalar Ekeler Etiler denildiğini biliyoruz

ETRÜSK TARİHİNİN ANA HATLARI

Etrüskler in tarihine başlarken ilk söylenecek kuşkusuz Etrüskler in Roma dan dört asır önce İtalya birliğini sağlamaya çalıştıklarıdır

MÖ Sekizinci yüzyılda İtalya nın güney kıyıları Grek tüccarlar tarafından iskan edilmişti Grekler MÖ 750 de Cumae yi kurarak kolonileşmeye buradan başlamışlardı İtalya nın kalan kısımlarında ise daha ilkel bir kültür vardı ve halk tarım ve hayvancılıkla geçiniyordu Etruria diye anılacak topraklar üzerinde ise Villanova kültürü sürmekteydi

MÖ 700 yılı civarında Etruria şaşılacak bir gelişme göstermiş ve yüksek bir uygarlık düzeyine varmıştır Etrüskler bu devirde Doğu ülkeleri ve Yunanistan ile büyük bir ticaret hacmine ulaşmışlardı Etruria hammadde ve gıda maddesi ihraç edip işlenmiş ürünler ve lüks eşyaları alıyordu Yapılan kazılarda da Etruria da Yunan ve Doğu kökenli bir çok eşya bulunmuştur Grek kolonileri ile ticaretin büyük bölümü deniz yolundan oluyordu çünkü kara yolu Latin kabileleri tarafından kapatılmıştı Bunun sonucu olarak Etrüskler denizde oldukça kuvvetlenmişlerdi

MÖ Yedinci yüzyıla tarihlenen tümülüslerden çıkan eserler Etrüsklerin bu çağda büyük bir zenginlik içinde olduklarını ve uygarlık ve sanatta ilerlediklerini göstermektedir Ayrıca buralarda Suriye Urartu Kıbrıs ve Grek kökenli eşyalar bulunması da Etrüsklerin bu devirlerde diğer ülkelerle olan ilişkilerini göstermektedir

Etrüskler artık İtalya da yayılma siyasetine de girişmişlerdi Etrüskler ilk önceleri on iki şehir devletinden oluşan bir konfederasyon oluşturarak birleşmişlerdiAdı geçen bu ilk şehir devletleri Arretium Caere Clusium Cortona Perusia Populonio Rusellae Tarquinii Vetulonia Volaterra Volcii ve Valsinii dir Daha önceleri Falerii ve Veii şehirlerinin de bu birliğe dahil oldukları tahmin edilmektedir

MÖ Yedinci yüzyılın ikinci yarısında ise Etrüskler bölgede birlik sağlayıp Roma ya kadar ulaşmışlardı MÖ 616 yılında ise Etrüsk kökenli Tarquin sülalesi Roma da yönetimi ele geçirmişti Bu durum Roma da Cumhuriyet in kuruluşuna yani MÖ 510 senesine kadar devam edecekti

MÖ Altıncı yüzyılda ise Etrüskler bölgede büyük bir güç oluşturmuşlardı Roma yazarları da Etrüsklerin parlak zamanlarını tanırlar Titus Livius Etruria için Tanta opibus Etruria erat ut jam non terras solum sed mare etiam per totam Italiæ longitidunem ab Alpibus ad fretum siculum fama nominis sui implisset / Etruria o kadar kudretli idi ki yalnız karada değil denizde de Alpler den Messina Boğazına kadar bütün İtalya boyunca şöhreti yayılmıştı diye yazmıştır( Ab Urbe Condita I 2)

Bu dönemler İtalya da ve Roma da Grek etkisinin en yoğun olduğu dönemlerdir İşte bu dönemde Grek kültürü bölgeye tam olarak nüfuz edebilmiştir

MÖ 550 yılı civarında Roma büyük bir Etrüsk şehri görünümünü almıştı Arkeolojik veriler de bunu desteklemektedir Bu dönem Roma sanatı Toscanyalı bir karakter almıştı ve yazıtlardan anlaşıldığı kadarı ile Latince nin yanında Etrüsk dili de konuşuluyordu Capitol deki tapınak ise Etrüsk karakterinde idi Şehir büyük bir refaha kavuşmuştu Mezarlardan çıkan altın gümüş fildişi eserler bulunan Grek eserleri şehirciliğin özellikle de lağım sisteminin gelişmiş olması bunun göstergelerindendir

Etrüsklerin bu yayılma siyaseti kaçınılmaz olarak Grekler le karşı karşıya gelmelerine neden oldu Aslında Etrüskler daha önce Korsika kıyılarında Grekler le çatışmışlardı ve yeni bir savaş kaçınılmazdı

MÖ 565 senesinde Korsika nın doğusunda Etruria nın tam karşısında Alalia şehri kurulmuştu MÖ 545 senesinde ise Pers akınlarına dayanamayarak buraya kaçan Foçalılar Etruria için tehlike oluşturuyordu Etrüskler bunun üzerine Grek yayılmasından endişe duyan Kartaca ile ittifak kurdular Aristo Politika adlı eserinde buna değinmektedir ( III 9 36 ) :

Devlet bir karşılıklı koruma sözleşmesinden ya da mal ve hizmetleri değiş tokuş etmek için yapılan bir anlaşmadan da fazla bir şeydir ; çünkü öyle olsaydı Etrüskler Kartacalılar ve birbirlerine sözleşmeden kaynak olan yükümlülüklerle bağlı bulunan ötekileri tek bir devletin yurttaşlar saymak gerekirdi Elbette bunların arasında ticaret anlaşmaları saldırmazlık sözleşmeleri ve bağlaşmalarını tanımlayan yazılı belgeler vardır Fakat bu tek bir devlet tek bir yurttaşlıktan çok farklıdır

Kaçınılmaz savaş MÖ 540 senesinde Alaia da patlak verdi Herodotos bu savaşı ve öncesini şöyle anlatır:

[ Phokaia lılar ] ( Foça lılar ) Kyrnos a ( Korsika ya ) vardıkları zaman beş yıl oraya ilk olarak yerleşmiş olan kolonlarla ortak yaşadılar tapınaklar kurdular Bütün çevrede çapul yaptıkları için Etrüsk ler ve Kartaca lılar aralarında anlaşarak bunlara karşı yürüdüler Bir deniz savaşı oldu; bu Phokaia lılar için bir çeşit Kadmos yenilgisiydi zira gemilerinin kırk tanesi batmış kalan yirmisinin de mahmuzları kırılmış işe yarar hali kalmamıştı Alalia ya dönerek kadınlarını ve çocuklarını aldılar eşyalarından gemiye yüklenecek ne varsa hepsini yüklediler sonra Kyrnos u bırakarak Rhegium a gittiler ( I 166 )

Savaş Etruria - Kartaca ittifakının zaferi ile bitmişti Fakat Etruria bu zaferden Kartaca kadar yararlanmasını bilemedi bundan yararlanan Kartaca oldu Böylece Etrüsler in denizdeki hareket sahaları güneyde Yunanlılar doğuda Kartacalılar tarafından kısıtlanmış oldu

MÖ Altıncı yüzyıl boyunca Etrüsk yayılması kuzeye doğru da gerçekleşti Kuzeyde daha Villanova kültürünü yaşayan halklar bulunmaktaydı Buralarda yapılan kazılar bu yayılmadan sonraki Etrüsk etkisini açıkça göstermektedir Bunun sonuçlarından biri de kuzeydeki verimli topraklar sayesinde Etruria tarım ürünleri deposu haline geldi Kuzeye doğru ticarette çok gelişmişti Kelt ülkelerinde yapılan kazılarda Etrüsk ve İtalya kökenli eşyaların çıkması bu ticaretin ne kadar geliştiğini göstermektedir

Bu yüzyılın sonunda Etruria gücünün doruğuna ulaşmıştı Etrüsk hanedanının Roma dan kovulması da bu zamana rastlar Titus Livius bu olayı şöyle anlatır :

Roma Etrüsk hanedanından kurtulduktan sonra saldırıya da geçmeye başlar MÖ 496 da Latium bölgesinde hegemonya sağladıktan sonra MÖ 485 - 474 seneleri arasında Veies ile savaşır MÖ 474 te üstünlük Roma ya geçmiştir

Aynı yıl Etrüsk donanması Cumae de büyük bir bozguna uğrar Sicilya lıların da yardımı ile Cumae liler Etrüsk donanmasını yok ederler Roma nın kaybı ile karayolunu kaybeden Etrüskler in donmanın kaybı ile de güneye ulaşmaları iyice olanaksızlaşır Bu arada Pers baskısı İtalya daki Grek ticaretinin gerilemesine de yol açmaya başlamıştır Bunun sonucu olarak bu döneme ait mezarlarda Grek eserleri oldukça azalmıştır Etruria artık giderek fakirleşerek içine kapanmaya başlamıştır Samnitler in istilaları ise Etrüskler i iyice zayıflatır

Roma - Veies savaşı MÖ 438 de yeniden başlar ve MÖ 395 de Roma nın kesin Zaferi ile noktalanır Bundan sonra Roma Etruria topraklarında ilerlemeye başlayacaktır

Bu arada Etrüskler için yeni bir tehlike doğmuştur ; bu Kuzeyden gelen Keltlerdir Keltler in savaş biçimlerine alışkın olmayan Etrüskler topraklarını Keltler e kaptırmaya başlarlar MÖ 350 de Mediolanum ( Milano ) bir Kelt şehri olarak kurulur

Keltler MÖ 390 da Capitol e kadar ulaşmışlardır Kuzeyde Keltler güneyde de Romalılar arasında kalan Etrüskler Roma nın Kelt istilaları altında zayıflamasını fırsat bilerek son bir çaba da bulundularsa da başarılı olamazlar

MÖ dördüncü yüzyılın ortalarında Etrüsk İmparatorluğu artık bir hatıra olmuştur Etrüskler iyice sıkışıp güçlerini kaybetmişlerdir MÖ 293 yılında Keltler in Roma tarafından bozguna uğrayıp İtalya yı terketmesi ile bölge Roma ya kalmıştır Bir birlik sağlayamayan Etrüsk toplulukları ise Roma önünde düşmeye başlar MÖ 280 de son Etrüsk toplulukları olan Vulci ve Volsini lerin bozgunu ile Etruria tarihten silinir Buna rağmen Etrüsk halkı varlığını daha uzun seneler sürdürecektir

Romalılar Etrüsk halkını da Romalılaştırmaya başlar Eski Etruria dan Via Aurelia Via Clodia Via Cassia gibi önemli yollar geçmeye başlar Etrüskler Roma hakimiyeti altında sakin yaşamaya başlarlar

MÖ 91 senesinde Roma lejyonları yanında yer alan Toscanlar Lex Julia ile şehir olma hakkını kazanırlar Marius ile Sylla arasındakiş iç savaşta ise Etrüsk şehirleri Marius un tarafını tutarlar Sylla nın kazanması ile Etrüsk şehirleri şiddetli bir şekilde cezalandırılırlar

Artık Etrüsk kültürü de silinmeye başlamıştır Hristiyanlığın ilk zamanlarında bölgede Etrüsk dili yerini tamamen Latince ye bırakmıştır Ve böylece Etrüskler tarih sahnesinden çekilirler

ETRÜSKLERİN İNANÇLARI

Din Etrüskler in hayatında büyük bir yer tutmakta idi Titus Livius onlar için Gens eo magis dedita religionibus quod excelleret arte colendi eas demektedir

Etrüsklerin inançları doğal olarak dillerine oranla daha iyi bilinmektedir Latin yazarları onların dini hakkında yeterli olmasa da bilgi aktarmışlardır Etrüsklerin dini vahiy edilmiş bir din idi Latin yazarları bu yönde bilgiler vermişlerdir

De Divinatione adlı eserinde Çiçero bunu ilginç bir şekilde anlatır : Çok eski zamanlarda ( Diğer yazarlar Tarquinia nın kurucusu Tarchon zamanı diye belirtirler) bir köylü ( belki de Tarchon un kendisi ) toprağı sürerken topraktan bir çocuk fırlar Tages adındaki bu yaratık çocuk görüntüsünde olmasına rağmen kendinde bir yaşlı adama yakışan bir bilgelik vardır Etruria nın her yerinden toplanırlar ve Tages de Etrüskler e Haruspici ( Kurbanın karaciğerine bakarak fal ) sanatını ve dinin esaslarını açıklar ( Tages quidam dicitur in agro Tarquiniensi cum terra araretur et sulcus altius erat impressus exstitisse repente et eum affratus esse qui arabat Is autem Tages ut in libris est Etruscorum puerili specie dicitur visus sed senili fuisse prudentia Tum illum plura locutum multis audientibus qui omnia ejus verba exceperint litterisque mandaverint De Divinatione II23 )

Bu efsanede dikkat çekici yönlerden biri de Tages in anlattıklarını dinlemek için Etruria nın her yerinden gelip toplanmalarıdır Burada bu dinin Etrüskler arasında bağlayıcı olduğunu ve milli bir din olduğunu görüyoruz

Başka yazarlar göre bu vahiy in bir bölümü bir peri olan Vegoia ( ya da Begoe ) tarafından Etrüskler e bildirilmiştir Bu peri ayrıca yıldırımları de yorumlamayı öğretmiştir Bu bilgileri kapsayan Libri Vegonici Augustus zamanından itibaren Palatin deki Apollon tapınağında saklanmıştır

Etrüskler in kutsal kitapları bunlarla da bitmemektedir Etrüskler in din esaslarını içeren kitapları üç başlık altındadır :

Libri Haruspicini kurbanın ciğerine bakarak kehanette bulunma sanatını anlatır

Libri Fulgurales yıldırımları yorumlamayı öğretir Etrüskler de on bir çeşit yıldırım vardır ve sadece dokuz tanrı yıldırım atabilir Bunlardan sadece Jupiter-Tania üç çeşit yıldırım gönderebilirdi Etrüskler yıldırımları inceleyebilmek için gökyüzünü on altı bölüme ayırmışlardı ve gözlemlerini buna göre yapıyorlardı Her bölüm bir ya da bir kaç tanrıya aitti Böylece yıldırımı hangi tanrının gönderdiğini anlayabiliyorlardı ( Aynı şekilde Babilliler de gökyüzünü dört bölüme ayırmışlardı)

Libri Rituales ise çok daha geniş kapsamlı idi dini esasların yanında devletlerin bireyler gibi yaşamı şehirlerin ve tapınakların kurulması ordu ve devlet düzeni gibi konuları da içeriyordu Ritüel kitapları arasına Mısır ın Ölüler Kitabı na benzeyen Libri Acheruntici yi ve mucizelerden söz eden Ostentaria yı da katabiliriz

Etrüsk dininin özelliklerinden biri de sadece rahiplerin tekelinde olması idi Rahipler soylu ailelerden seçilir ve toplumda etkili olurlardı Bütün bu kitaplara rağmen unutulmaması gereken bir nokta da Etrüsk dininin sözlü olarak aktarılması ve inisyatik bir karakteri olmasıdır Bu kitapların MÖ 1inci yüzyılda yazıya geçirildiği tahmin edilmektedir Nigidius Figulus ve Tarquitus bunları Latince ye tercüme etmişlerdir

Etrüsk tanrıları da Roma inançlarına geçmişlerdir Ancak belge eksikliğini ve Grek etkisini de hesaba katarsak Etrüsk panteonunu tam olarak belirlemek çok zordur

Panteonda en önemli yerlerden biri Tinia ya aittir Tinia Roma lıların Jupiter i (Bir çok kaynakta Jupiter-Tinia diye geçer) ya da Grekler in Zeus u ile bir tutulur Ancak onlardan farklı olduğu bellidir Roma Junon u ile bir tutulan Uni ve Menerva ile bir üçlü meydana getirir Etrüsk krallar zamanında bu üçlü Roma ya da girmiştir Roma da da diğer kültürlerde olduğu gibi üç tanrı için kurulmuş tapınaklar vardıEtrüskler e göre bir şehir kurulduğunda bu üçlüye tapınak yapılmamışsa o şehir dini kurallara uygun olarak kurulmamış demektir

Panteondaki önemli tanrılardan biri de Vertumnus tur Köken olarak Volsinii kökenli olup sonradan Romalılara da geçmiştir Ünlü Latin şairi Propertius Vicus Tuscus yakınlarında heykelini gördüğünü belirtir Propertius a göre Bahçe ve ürün tanrısı idi Propertius ona Volsinii yi terkettiğini fakat üzülmediğini söyletir:

Tuscus ego Tuscis orior nec pænitet inter pr lia Volsinios desruisse focos

( IV Kitap )

Etrüsk tanrılarından biri de Fufluns idi Etrüsler in şarap tanrısı olan Fufluns zamanla Grekler in Dionisos unun karakterini almıştır Diğer bazı tanrılarda olduğu gibi başlangıçta Etrüsk kökenli olan bu tanrı grekler ile olan ilişkiler sonucunda özellikle de Dionisos törenlerinin buralarda yayılmasını takip ederek Dionisos un özelliklerine de sahip olmuştur Etrüskler de özellikle törenleri ile popüler olan bu tanrı için yapılan ayinler zamanla seks alemlerine dönmüştür Titus Livius bu adetlerin zamanla Roma ya da geçtiğini söyler :

Hujus mali labes ex Etruria Roman veluti contagitione morbi penetravit / Bu bela Etruria dan Roma ya bir salgın gibi geçti ( XXXIX 9 1)

Etrüskler in ateş tanrısı ise Sethlans idi Bazı yerlerde Grekler in Hermes ine benzer bir tanrı olan tüccarların koruyucusu ölülere yol gösteren Turms a benzer bir tapımı vardı Bir başka ateş tanrısı ise Romalılar ın Vulcanus una benzeyen Velchans idi Velchans daha korkulan bir tanrı idi

Etrüskler in savaş tanrısı ise yıldırım atan tanrılardan Maris idiAres in hikayesi Etruria da yayıldıktan sonra Maris Turan ın aşığı oldu Turan Roma nın Venus üne benzeyen aşk tanrıçası idi Etimolojik olarak Grekçe turannoV (tiran kral kraliçe anlamında ) ile aynı kökten geldiği düşünülmektedir Gösterimleri Afrodit e benzemektedir

Grekler in Apollon ve Artemis i ise Etrüsk panteonunda Aplu Apulu Aplum Artemes Aritimi Artumi Artimnes adları ile bulunmaktadır

Diğer tanrılar arasında Saturnus a eşdeğer Satre de vardı Satre için yapılan vahşice kurban törenleri tapımının en belirgin özelliği idi

Dikkat çeken Etrüsk adetlerinden biri de Titus Livius un yazdığına göre Etrüskler in her geçen sene için Nortia tapınağına bir çivi çakmaları idi Bu adet daha sonra Romalılar a da geçmiştir Roma da da her sene Eylül ayında praetor maximus Capitol Jupiter inin bölmesinin duvarına çivi çakardı

Etrüsk inançlarında yarı tanrılar ve doğa ruhları da önemli bir yer tutardı Aynalarda ve bronz tabletlerde Turan a eşlik eden çıplak perilere rastlanmıştır Lases adı verilen bu perilerin bazen Tinia ve Minerva ya da eşlik ettikleri de görülmüştür

Etrüskler in öteki dünya hakkında da inançlar geliştirmişlerdir Sanat eserlerinin büyük bir bölümü öteki dünya kültünün bir parçası olarak oluşturulmuştur Elimizde yazılı metinler olmasa da ölülerle beraber konulan eşyalardan yapılan resimlerden kabartmalardan öteki dünya inançları hakkında bir fikir sahibi olabiliyoruz Etrüsk inançlarına göre ölen kişinin ruhu kanatlı cinler tarafından öteli dünyaya götürülürdü Bu tema bir çok mezar odasındaki resimlerde işlenmiştir Burada oyunlar oynanıp ziyafetler veriliyordu Burada Etrüskler e özgü bir çok cin vardı ( Bazen kader kitabını açan Culsu ve Vanth gibi) MÖ dördüncü yüzyıldan itibaren ise bu resimlerde öteki dünyanın efendileri de gösterilmeye başlanmıştır Bunlar Greklerden alınan Eita ( Hades ) ve Phersipnai ( Persefone ) dir Bu yüzyıldan itibaren öteki dünyanın tasvirleri de değişmeye başlamıştır Burası artık eziyet çekilen korkunç bir yer olmaya başlar Charus ve Tuchulcha adında iki korkunç cin de tasvirlerde yer alır Etrüsk Krallığı çökmeye yaklaştıkça tasvirler daha da korkunçlaşır

Romalılar Etrüskler in inançlarından mundus kavramını da almışlardır Mundus öteki dünya ile bu dünya arasında geçişi sağlayan bir çukurdur Mundus sözcüğünün de Etrüsk dilinden geldiği düşünülmektedir Etrüsk aynalarında görüntü tanrıçası Munqu nun adı geçer Zaten Latince de de mundus sözcüğünün ilk anlamı kadın görüntüsü demektir ( Diğer anlamları da Gökyüzü ve Dünya) Roma inançlarına göre religiosi denilen günlerde Mundus açılıyordu ve ruhlar buradan bu dünyaya geliyorlardı



Alıntı