Mısır: Apis Öküzü

Apis Öküzü
Apis Öküzü


Eski Mısır' da tapılan canlı hayvanlar olmuştur Bunların en başlıcası ve şöhret sahibi olan Apis Öküzü'dür Apis Öküzü başında üçgen şeklinde beyaz bir alameti olan beyaz lekelere sahip siyah renkli bir öküzdü Kültünün merkezi Memphis’tir Alnındaki siyah üçgenden başka sırtında akbabaya benzeyen bir şekil sağ yanında bir hilal dili üzerinde ise skarabe işareti bulunması gerekti Aynı zamanda da kuyruk tüylerinin çift olması gerekiyordu[1] Eski Mısır’da güneş diski ve kıvrılmış kobra sûretlerini taşıyan bir boğa şeklinde tasavvur edilirdi[2] Bu hayvan Memfis'in ilahı Ptah’in bir canli numunesi sayılır ve onun bu hayvanda yaşadığına inanılırdı Alnındaki siyah üçgenden başka sırtında akbabaya benzeyen bir şekil sağ yanında bir hilal dili üzerinde ise hamam böceğine benzeyen bir işaret bulunması şarttı Aynı zamanda da kuyruk tüylerinin çift olmasi gerekiyordu Bu şartlara uyan Apis Öküzü Ptah mabedinin karşısına yapılmış bir mabette itina ile rahipler tarafindan bakılır ve beslenirdiGündüzleri belirli zamanlarda avluya çıkarılan mukaddes öküzün her hareketinden rahipler bir anlam çıkarırdı Bu hayvan ölünce Mısırlılar tarafindan büyük bir matem olurdu Ama yenisinin meydana çıkışı büyük sevinçle karşılanırdı Ölen öküzler mumyalanarak büyük cenaze törenleri yapılır ve Saqqara’da bulunan yeraltı galerilerindeki lahitlere konulurdu İsis-Apis olan bu hayvan için Serapeum denilen mabette ayinler yapılırdı Ölen öküzün yerine yenisi geçirilerek totem hayvan yaşatılmış olurdu[3]
Apis öküzü eski Mısır'da kainatın yaratıcısı Memphis kentinin koruyucu tanrısı ve zanaatkarların baş tanrısı olan "Ptah"ın tekrar dünyaya gelmiş hali olarak kabul edilir Logo tasarımında MÖ 664–323 yapılmış olan bir Mısır heykelciğinden stilize edilmiştir Heykelin üzerindeki süslemeler hayatın iki eş yarısını gündüz ve geceyi yaşam ve ölümü simgelemektedir[4]
Kurân-ı Kerîm'de şöyle bahsedilir;
بسم الله الرحمن الرحيم

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ ۞ وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ۞ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُ۞ [x6]
"(Tur'a giden) Musa'nın arkasından kavmi zinet takımlarından böğürebilen bir buzağı heykelini (tanrı) edindiler Görmediler mi ki o onlarla ne konuşuyor ne de onlara yol gösteriyor? Onu (tanrı olarak) benimsediler ve zalimler oldular Pişman olup da kendilerinin gerçekten sapmış olduklarını görünce dediler ki: Eğer Rabbimiz bize acımaz ve bizi bağışlamazsa mutlaka ziyana uğrayanlardan olacağız! Musa kızgın ve üzgün bir halde kavmine dönünce: "Benden sonra arkamdan ne kötü işler yapmışsınız! Rabbinizin emrini (beklemeyip) acele mi ettiniz?" dedi Tevrat levhalarını yere attı ve kardeşinin (Harun'un) başını tutup kendine doğru çekmeye başladı (Kardeşi): "Anam oğlu! Bu kavim beni cidden zayıf gördüler ve nerede ise beni öldüreceklerdi Sen de düşmanları bana güldürme ve beni bu zalim kavimle beraber tutma!" dedi" (Kurân-ı Kerîm Araf Sûresi 148-150 Ayet) [6]
וַיַּרְא הָעָם כִּֽי־בֹשֵׁשׁ מֹשֶׁ֖ה לָרֶדֶת מִן־הָהָ֑ר וַיִּקָּהֵ֨ל הָעָ֜ם עַֽל־אַהֲרֹ֗ן וַיֹּאמְר֤וּ אֵלָיו֙ קוּם׀ עֲשֵׂה־לָנוּ אֱלֹהִ֗ים אֲשֶׁ֤ר יֵֽלְכוּ֙ לְפָנֵינוּ כִּי־זֶה׀ מֹשֶׁה הָאִ֗ישׁ אֲשֶׁ֤ר׃ 1 הֶֽעֱלָ֙נוּ֙ מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם לֹא יָדַ֖עְנוּ מֶה־הָיָה לֹֽו׃

2 וַיֹּ֤אמֶר אֲלֵהֶם֙ אַהֲרֹן פָּֽרְקוּ֙ נִזְמֵי הַזָּהָב אֲשֶׁר֙ בְּאָזְנֵי נְשֵׁיכֶם בְּנֵיכֶ֖ם וּבְנֹתֵיכֶ֑ם וְהָבִ֖יאוּ אֵלָֽי׃

3 וַיִּתְפָּֽרְקוּ֙ כָּל־הָעָם אֶת־נִזְמֵי הַזָּהָ֖ב אֲשֶׁר בְּאָזְנֵיהֶ֑ם וַיָּבִ֖יאוּ אֶֽל־אַהֲרֹֽן׃

4 וַיִּקַּח מִיָּדָ֗ם וַיָּ֤צַר אֹתֹו֙ בַּחֶרֶט וַֽיַּעֲשֵׂ֖הוּ עֵגֶל מַסֵּכָ֑ה וַיֹּאמְרוּ אֵ֤לֶּה אֱלֹהֶ֙יךָ֙ יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר הֶעֱל֖וּךָ מֵאֶרֶץ מִצְרָֽיִם׃

5 וַיַּרְא אַהֲרֹן וַיִּבֶן מִזְבֵּ֖חַ לְפָנָ֑יו וַיִּקְרָ֤א אַֽהֲרֹן֙ וַיֹּאמַר חַג לַיהוָ֖ה מָחָֽר׃

6 וַיַּשְׁכִּ֙ימוּ֙ מִֽמָּחֳרָת וַיַּעֲלוּ עֹלֹת וַיַּגִּ֖שׁוּ שְׁלָמִ֑ים וַיֵּ֤שֶׁב הָעָם֙ לֶֽאֱכֹל וְשָׁתֹו וַיָּקֻ֖מוּ לְצַחֵֽק׃

7 וַיְדַבֵּר יְהוָ֖ה אֶל־מֹשֶׁ֑ה לֶךְ־רֵ֕ד כִּ֚י שִׁחֵת עַמְּךָ אֲשֶׁר הֶעֱלֵ֖יתָ מֵאֶרֶץ מִצְרָֽיִם׃

8 סָרוּ מַהֵ֗ר מִן־הַדֶּ֙רֶךְ֙ אֲשֶׁר צִוִּיתִם עָשׂוּ לָהֶם עֵ֖גֶל מַסֵּכָ֑ה וַיִּשְׁתַּֽחֲווּ־לֹו֙ וַיִּזְבְּחוּ־לֹו וַיֹּאמְרוּ אֵ֤לֶּה אֱלֹהֶ֙יךָ֙ יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר הֶֽעֱל֖וּךָ מֵאֶרֶץ מִצְרָֽיִם׃

9 וַיֹּאמֶר יְהוָ֖ה אֶל־מֹשֶׁ֑ה רָאִ֙יתִי֙ אֶת־הָעָם הַזֶּה וְהִנֵּה עַם־קְשֵׁה־עֹ֖רֶף הֽוּא׃

10 וְעַתָּה֙ הַנִּיחָה לִּי וְיִֽחַר־אַפִּי בָהֶ֖ם וַאֲכַלֵּ֑ם וְאֶֽעֱשֶׂה אֹותְךָ֖ לְגֹוי גָּדֹֽול׃

11 וַיְחַל מֹשֶׁה אֶת־פְּנֵ֖י יְהוָה אֱלֹהָ֑יו וַיֹּ֗אמֶר לָמָ֤ה יְהוָה֙ יֶחֱרֶ֤ה אַפְּךָ֙ בְּעַמֶּךָ אֲשֶׁ֤ר הֹוצֵ֙אתָ֙ מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם בְּכֹחַ גָּדֹ֖ול וּבְיָד חֲזָקָֽה׃

12 לָמָּה֩ יֹאמְר֨וּ מִצְרַ֜יִם לֵאמֹ֗ר בְּרָעָ֤ה הֹֽוצִיאָם֙ לַהֲרֹ֤ג אֹתָם֙ בֶּֽהָרִים וּ֨לְכַלֹּתָם מֵעַ֖ל פְּנֵי הָֽאֲדָמָ֑ה וּב מֵחֲרֹון אַפֶּךָ וְהִנָּחֵם עַל־הָרָעָ֖ה לְעַמֶּֽךָ׃

13 זְכֹ֡ר לְאַבְרָהָם֩ לְיִצְחָ֨ק וּלְיִשְׂרָאֵ֜ל עֲבָדֶ֗יךָ אֲשֶׁ֨ר נִשְׁבַּעְתָּ לָהֶם֮ בָּךְ֒ וַתְּדַבֵּר אֲלֵהֶם אַרְבֶּה֙ אֶֽת־זַרְעֲכֶם כְּכֹוכְבֵ֖י הַשָּׁמָ֑יִם וְכָל־הָאָ֨רֶץ הַזֹּ֜את אֲשֶׁר אָמַ֗רְתִּי אֶתֵּן֙ לְזַרְעֲכֶם וְנָחֲל֖וּ לְעֹלָֽם׃

14 וַיִּנָּ֖חֶם יְהוָ֑ה עַל־הָרָעָה אֲשֶׁר דִּבֶּ֖ר לַעֲשֹׂות לְעַמֹּֽו׃
Hikâyenin devamını Eski Ahit'ten (Tevrat'tan) dinleyelim;
Halk Musa'nın dağdan inmediğini geciktiğini görünce Harun'un çevresine toplandı Ona "Kalk bize öncülük edecek bir ilah yap" dediler "Bizi Mısır'dan çıkaran adama Musa'ya ne oldu bilmiyoruz!" Harun "Karılarınızın oğullarınızın kızlarınızın kulağındaki altın küpeleri çıkarıp bana getirin" dedi Herkes kulağındaki küpeyi çıkarıp Harun'a getirdi Harun altınları topladı oymacı aletiyle buzağı sizi Mısır'dan çıkaran Tanrınız budur!" dedi Harun bunu görünce buzağının önünde bir sunak yaptı ve "Yarın RAB'bin onuruna bayram olacak" diye ilan etti Ertesi gün halk erkenden kalkıp yakmalık sunular sundu esenlik sunuları getirdi Sonra oturup yediler içtiler kalkıp alem yaptılar RAB Musa'ya "Aşağı in" dedi "Mısır'dan çıkardığın halkın baştan çıktı Buyurduğum yoldan hemen saptılar Kendilerine dökme bir buzağı yaparak önünde tapındılar kurban kestiler 'Ey İsrailliler sizi Mısır'dan çıkaran ilahınız budur!' dediler" RAB Musa'ya "Bu halkın ne inatçı olduğunu biliyorum" dedi "Şimdi bana engel olma bırak öfkem alevlensin onları yok edeyim Sonra seni büyük bir ulus yapacağım" Musa Tanrısı RAB'be yalvardı: "Ya RAB niçin kendi halkına karşı öfken alevlensin? Onları Mısır'dan büyük kudretinle güçlü elinle çıkardın Neden Mısırlılar 'Tanrı kötü amaçla dağlarda öldürmek yeryüzünden silmek için onları Mısır'dan çıkardı' desinler? Öfkelenme vazgeç halkına yapacağın kötülükten Kulların İbrahim'i İshak'ı İsrail'i anımsa Onlara kendi üzerine ant içtin 'Soyunuzu gökteki yıldızlar kadar çoğaltacağım Söz verdiğim bu ülkenin tümünü soyunuza vereceğim Sonsuza dek onlara miras olacak' dedin" Böylece RAB halkına yapacağını söylediği kötülükten vazgeçti (Tevrat Mısırdan Çıkış 32:1-14) [7]

Ayetlerden anlaşıldığı gibi Musa tanrısının çağırması üzerine Yeşu’yla birlikte Sina dağına çıkar Üç ay kavminden uzak kalır Kavminin eski putperest adetleri nükseder ve Harun’dan kendilerine put yapmasını isterler Harun altın takıları toplar ve bir buzağı heykeli yapar Kur’an’a göre buzağı aynı zamanda dana gibi böğürmektedir Yahudiler buzağı heykeline tapınmaya başlar[3]
Apis Öküzleri tanrının yeryüzündeki temsilcisi olarak görülürdü Ancak insanlar adına tanrı ile aracılık yapan diğer hayvanlardan farklıydı Apis Öküzü Ptah mabedinin karşısına yapılmış bir mabette itina ile rahipler tarafından bakılır ve beslenirdi Ölünce Mısırlılar tarafından büyük bir matem yenisinin ortaya çıkması ise büyük sevinç olurdu Ölen öküzler mumyalanır bir firavunun ölümü gibi ihtişamlı cenaze törenleri yapılır ve Saqqara’da bulunan yer altı galerilerindeki lahitlere konulurdu[1]
Eski Mısır’ın şirk inançlarından biri olarak hayvanları tanrı sayma yerine bazı hayvanların tanrıların ruhlarını taşıdığına inanılırdı Apis öküzleri bu inancın en gelişmiş örneğidir Alnında beyaz bir ay dil altında bir domuzlan ve sırtında akbabalardaki gibi lekeler bulunan bu kara öküze Mısır dilinde Hapi denirdi ve onun tanrı Ptah’la tanrı Osiris’in ruhlarını taşıdığına inanılırdı Yaşarken güneş tanrısı Ptah’ın ruhunu taşıyan Apis öküzü ölünce Osiris-Apis oluyordu Mumyalanır ve serapeum denilen özel bir mezara gömülürdü Ölünce yerine bu renklerde yeni bir Apis bulununcaya kadar yas tutulurdu Sağken bir tapınakta özenle beslenen Apis öküzüne özellikle Menfis’te tapılmıştır Başlangıçta Nil tanrısı Hapi biçiminde olan Apis muhtemelen bereketle ilişkili bir tanrı kabul edilirdi Eski İran’da Mazdeizmin çıkışı da öküz ve ineklere bağlanır Göçebeler öküz ve ineklerin değerini bilmiyorlar onları horluyorlardı Öküzün ruhu içine düştüğü kötü durumu gökyüzüne haykırmakta bir koruyucu bulmak için yalvarmaktaydı İşte Zerdüşt böyle bir ortamda bir tarım reformcusu olarak ortaya çıktı ve Mazdeizmi ekonomik ve toplumsal bir temele oturttu[2]

Apis Öküzü Osiris ile özdeşleştirilmiş olsa da öküze tapılması Mısır'ın çok daha erken dönemlerine uzanmaktadır Osiris eski krallığın son dönemlerinde tapınılmaya başlanan tanrıdır oysa ki Apis Öküzü'nden ilk hanedanlıktan bile daha erken dönemlerde bahsedilmiştir Yine de Apis Öküzü'ne Osiris olduğu düşünülerek tapılmış ve Osiris'in ruhunun bir simgesi olarak görülmüştür[1]
Apis Öküzü Festivali

Apis şerefine büyük insan topluluklarını Memphis'te bir araya getiren yedi gün süren festivaller düzenlenirdi Rahipler ciddi ve görkemli bir merasim alayıyla öküze önderlik ederek kalabalığın arasından geçirirlerdi Öküzün nefesini koklayan çocukların gelecekteki olaylar hakkında kehanette bulunma gücü ile ödüllendirileceğine inanılırdı[


Uyarı: Bu yazıda hem İslâmî hem de İslâmî olmayan kaynaklardan yararlanılmıştır

Alıntı