Anlam İlişkilerine Göre Cümleler Nasıl Olur?

**Prof. Dr. Sinsi** · 08-25-2012

Anlam İlişkilerine Göre Cümleler Nasıl Olur?

Bileşik ve sıralı cümlelerde birden çok yargı

önerme bulunur

Genellikle Bu yargılar arasında ya da tek yargılı anlatımlarda değişik amaçlarla değişik anlam ilişkileri kurulabilir

Bağlaçlar

ilgeçler ya da diğer dil birimleriyle kurulan anlam ilişkilerinin başlıcaları şunlardır:
Neden – Sonuç İlişkili Cümleler : Bir cümlede ifade edilen yargılardan birinin neden

diğerinin sonuç olabilecek biçimde kullanılmasıyla ortaya çıkan cümleler

neden sonuç anlamı taşır

Bir cümlede neden sonuç ilişkisi genellikle “için

ile

den dolayı

den ötürü” ilgeçleriyle kurulabileceği gibi “den / dan” eki ya da kimi bağlaç ve sözcüklerle de kurulabilir

Böyle cümlelerde “neden” bildiren kısım başta ya da sonda olabilir

Örnek :
Yoğun kar yağışı yüzünden Ankara – İstanbul seferleri iptal edilmiş

Elindeki işi bitiremediğinden bir hafta kadar yeni bir iş alamayacağını söyledi

Derslere sürekli geç gelmesi ve ödevlerini zamanında yapmaması öğretmenini çok kızdırıyordu

UYARI :
“-den” ekiyle “dolayı” ve “ötürü” ilgeçlerinin birlikte kullanılması genellikle gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu yaratır

Ancak anlatım bozukluğu olmayan kullanımları da vardır

Örnek :
Sizi sevdiğimden dolayı böyle davranıyorum

(“dolayı” ilgeci gereksiz kullanılmış)
Bundan dolayı akşam size gelemeyiz

(anlatım bozukluğu yok)
Amaç – Sonuç İlişkili Cümleler : Sonuç bildiren bir yargıyla o sonucun hangi amaçla yapıldığını anlatan bir başka yargıdan oluşan cümlelerdir

Bu ilişki “-mek / -mak için

-mek / -mak üzere” ilgeçleri ya da “-e

-a” ekiyle kurulur

Örnek :
Biraz hava almak ve dinlenmek için arkadaşlarıyla Pazar günü pikniğe gideceklermiş

Onunla bu durumu bütün ayrıntılarıyla değerlendirmek üzere tekrar bir araya geleceğiz

Okula onu görmeye gittim

Açıklama İlişkili Cümleler : Açıklama

bilinmeyeni bilinir kılmaktır

Bir kavram

durum ya da olguyla ilgili bilgi vermek amacıyla kurulan cümleler

açıklama nitelikli cümlelerdir

Açıklama belirten cümlelerde yargılar arasındaki bağlantı bağlaçlarla kurulur

Örnek :
Bugün okula gitmeyeceğim; çünkü hastayım

Yüzünden düşen bin parça

anlaşılan üzgünsün

Koşul İlişkili Cümleler : Bir durumun

yargının oluşmasını

gerçekleşmesini

bir diğer yargı ile

anlatılan koşulun olmasına bağlayan cümlelerdir

Bu ilişki genellikle “-se / -sa” dilek koşul kip ekiyle

“ise” ek-eylemi ya da bağlaçlarla sağlanır

Örnek :
Annem sana baktıkça gençlik yıllarını anımsadığını söylüyor

Sinemaya gideceksin; ancak önce ödevlerini bitir

İstediğin her şeyi alırım

yeter ki sınıfını geç

Git; ama saat on ikiden önce evde ol

Buraya gelirse görüşebiliriz

Karşılaştırma Cümleleri : Karşılaştırma

birbirleriyle ilişkili iki varlık

iki kavram ya da herhangi iki şeyi

ortak olan ya da olmayan yönleriyle anlatmaktır

Karşılaştırma cümlelerinde; karşılaştırma ilişkisi “gibi

kadar

daha

en…” gibi bağlaç

ilgeç ve belirteçlerle kurulur

Örnek :
Haber alma gereksinimini en iyi karşılayan iletişim aracı televizyondur

Hiçbirimiz onun kadar duyarlı ve hoşgörülü değildik

Kendi yaşıtı insanlardan daha genç ve daha diri bir görünüşü vardı

Cümle Tamamlama : Kimi zaman bir yargı bütünlüğünden bir sözcük yada sözcük öbeği çıkarılmış olabilir

Yargının anlamsal ve anlatımsal bütünlüğü göz önünde bulundurularak bu eksik tamamlanır

Tamamlanacak ve tamamlayacak cümleler ya da sözler arasında;
Anlamsal ilişki doğru kurulmalıdır

Zaman ve kişi yönünden uyum olmalıdır

Cümleleri anlamca bağlamak için uygun bağlaçlar kullanılmalıdır

Örnek : İnsanlar bilerek ya da bilmeyerek doğanın dengesini bozuyorlar

sonra aynı doğayı korumak için sempozyumlar düzenleyip

dernekler kuruyorlar; çünkü…
Doğanın kendileri için yaşamsal değerini biliyorlar

Yanlış yaptıklarının bilincindeler

Kendilerini affettirmek istiyorlar

Doğayı taklit etmek istiyorlar

08-25-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Anlam İlişkilerine Göre Cümleler Nasıl Olur? Anlam İlişkilerine Göre Cümleler Nasıl Olur? Bileşik ve sıralı cümlelerde birden çok yargı önerme bulunur Genellikle Bu yargılar arasında ya da tek yargılı anlatımlarda değişik amaçlarla değişik anlam ilişkileri kurulabilir Bağlaçlar ilgeçler ya da diğer dil birimleriyle kurulan anlam ilişkilerinin başlıcaları şunlardır: Neden – Sonuç İlişkili Cümleler : Bir cümlede ifade edilen yargılardan birinin neden diğerinin sonuç olabilecek biçimde kullanılmasıyla ortaya çıkan cümleler neden sonuç anlamı taşır Bir cümlede neden sonuç ilişkisi genellikle “için ile den dolayı den ötürü” ilgeçleriyle kurulabileceği gibi “den / dan” eki ya da kimi bağlaç ve sözcüklerle de kurulabilir Böyle cümlelerde “neden” bildiren kısım başta ya da sonda olabilir Örnek : Yoğun kar yağışı yüzünden Ankara – İstanbul seferleri iptal edilmiş Elindeki işi bitiremediğinden bir hafta kadar yeni bir iş alamayacağını söyledi Derslere sürekli geç gelmesi ve ödevlerini zamanında yapmaması öğretmenini çok kızdırıyordu UYARI : “-den” ekiyle “dolayı” ve “ötürü” ilgeçlerinin birlikte kullanılması genellikle gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu yaratır Ancak anlatım bozukluğu olmayan kullanımları da vardır Örnek : Sizi sevdiğimden dolayı böyle davranıyorum (“dolayı” ilgeci gereksiz kullanılmış) Bundan dolayı akşam size gelemeyiz (anlatım bozukluğu yok) Amaç – Sonuç İlişkili Cümleler : Sonuç bildiren bir yargıyla o sonucun hangi amaçla yapıldığını anlatan bir başka yargıdan oluşan cümlelerdir Bu ilişki “-mek / -mak için -mek / -mak üzere” ilgeçleri ya da “-e -a” ekiyle kurulur Örnek : Biraz hava almak ve dinlenmek için arkadaşlarıyla Pazar günü pikniğe gideceklermiş Onunla bu durumu bütün ayrıntılarıyla değerlendirmek üzere tekrar bir araya geleceğiz Okula onu görmeye gittim Açıklama İlişkili Cümleler : Açıklama bilinmeyeni bilinir kılmaktır Bir kavram durum ya da olguyla ilgili bilgi vermek amacıyla kurulan cümleler açıklama nitelikli cümlelerdir Açıklama belirten cümlelerde yargılar arasındaki bağlantı bağlaçlarla kurulur Örnek : Bugün okula gitmeyeceğim; çünkü hastayım Yüzünden düşen bin parça anlaşılan üzgünsün Koşul İlişkili Cümleler : Bir durumun yargının oluşmasını gerçekleşmesini bir diğer yargı ile anlatılan koşulun olmasına bağlayan cümlelerdir Bu ilişki genellikle “-se / -sa” dilek koşul kip ekiyle “ise” ek-eylemi ya da bağlaçlarla sağlanır Örnek : Annem sana baktıkça gençlik yıllarını anımsadığını söylüyor Sinemaya gideceksin; ancak önce ödevlerini bitir İstediğin her şeyi alırım yeter ki sınıfını geç Git; ama saat on ikiden önce evde ol Buraya gelirse görüşebiliriz Karşılaştırma Cümleleri : Karşılaştırma birbirleriyle ilişkili iki varlık iki kavram ya da herhangi iki şeyi ortak olan ya da olmayan yönleriyle anlatmaktır Karşılaştırma cümlelerinde; karşılaştırma ilişkisi “gibi kadar daha en…” gibi bağlaç ilgeç ve belirteçlerle kurulur Örnek : Haber alma gereksinimini en iyi karşılayan iletişim aracı televizyondur Hiçbirimiz onun kadar duyarlı ve hoşgörülü değildik Kendi yaşıtı insanlardan daha genç ve daha diri bir görünüşü vardı Cümle Tamamlama : Kimi zaman bir yargı bütünlüğünden bir sözcük yada sözcük öbeği çıkarılmış olabilir Yargının anlamsal ve anlatımsal bütünlüğü göz önünde bulundurularak bu eksik tamamlanır Tamamlanacak ve tamamlayacak cümleler ya da sözler arasında; Anlamsal ilişki doğru kurulmalıdır Zaman ve kişi yönünden uyum olmalıdır Cümleleri anlamca bağlamak için uygun bağlaçlar kullanılmalıdır Örnek : İnsanlar bilerek ya da bilmeyerek doğanın dengesini bozuyorlar sonra aynı doğayı korumak için sempozyumlar düzenleyip dernekler kuruyorlar; çünkü… Doğanın kendileri için yaşamsal değerini biliyorlar Yanlış yaptıklarının bilincindeler Kendilerini affettirmek istiyorlar Doğayı taklit etmek istiyorlar