Althusser’in Felsefesinin Temel
Kavramları
H Haluk Erdem*
‘‘Kesin olarak belirtmek için, Marx’ın bilimsel bilgi
için yeni bir ‘kıta’, tarih kıtası ‘açtığını’ söyleyebilirim-
tıpkı Thales’in bilimsel bilgi için matematik ‘kıtasını’
açması gibi, tıpkı Galileo’nun bilimsel bilgi için
fiziksel doğa ‘kıtasını’ açması gibi’’
(Althusser, 2002:311)
Özet
Althusser’e göre bilim, bilgi üretir Onun önermeleri doğru ya da yanlıstır Buna karsın,
felsefe hiçbir bilgi ortaya koymaz, yalnızca Tezler üretir Althusser’in ideoloji kuramı bir
devlet kuramıdır Đdeolojinin onda bir tarihi yoktur Onun yeri insanda değil, Althusser’in
‘‘devletin ideolojik aygıtları’’ olarak adlandırdığı gerçek kurumlardadır Althusser’in bu
kurumları, okul, hukuk sistemi, partiler olarak adlandırmaktadırAlthusser için ideoloji,
temel bir kavramdır
Anahtar Sözcükler: Althusser, Kapital’i Okumak, Đdeoloji ve Devletin Đdeolojik Aygıtları,
Sınıf Mücadelesi, Öznesiz ve Ereksiz Süreç, Üretim Đliskileri
Zusammenfassung
Die Grundbegrıffe Der Phılosophıe Von Louıs Althusser
Wissenschaft produziert nach Althusser Erkenntnisse Ihre Saetze sind wahr oder falsch
Die Philosophie dagegen produziert keine Erkentnisse, sondern formuliert Thesen
Althussers Ideologietheorie ist eine Theorie des Staates Die Ideologie ist bei ihm
geschichtlosIhr Platz ist nicht in den Köpfen von Menschen, sondern in konkreten
Institutionen, die Althusser ‘‘Ideologische Staatsapparate’’ nennt Zu diesen zaehlt er die
Schule, das Justizsystem, Parteien uswFür Althusser nimmt Ideologie einen zentralen
Stellenwert ein
Schlüssel Wörter: Althusser, Das Kapital lesen, Ideologie und ideologische Staatsapparate,
Klassenkampf, Prozess ohne Subjekt und ohne Ziel, Produktionsverhaeltnisse
* Aras Gör H Haluk ERDEM, Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Felsefe Grubu Eğitimi Anabilim
Dalı
Althusser’in Felsefesinin Temel Kavramları
38
Giris
Marx felsefesinin 20 yüzyıldaki en önemli isimlerinden birisi Louis Althusser’dir
Althusser’in felsefe tarihinin özgün kavramlarından olan ‘‘Kapital’i Okumak’’, ‘‘epistemolojik
kopus’’, ‘‘devletin ideolojik aygıtları’’ ve ‘‘öznesiz ve ereksiz süreç’’i, Marx
felsefesine yaptığı katkının ürünleridir Althusser felsefesinin temel kavramlarına geçmeden
önce onun kısaca yasam öyküsüne ve felsefeden ne anladığına dair birkaç sey
söyleyelim
Louis Althusser, 16 Ekim 1918’de Birmandreis’te (Cezayir) doğdu !939’da, Ecole
Normale Superieure giris sınavı kazanır ve !945’de Gaston Bachelard’ın yönetiminde
‘‘Hegel felsefesinde içerik kavramı’’ adlı bitirme teziyle mezuniyet diplomasını alır ve
doçentlik sınavını verir 1948 yılında Fransız Komünist Partisi’ne girer 1965 yılında
Kapital’i Okumak yayımlanır 1969 Lenin ve Felsefe, 1970’de Đdeoloji ve Devletin
Đdeolojik Aygıtları, 1973’de John Lewis’e Cevap, 1974’de Özelestiri Öğeleri yayımlanır
Mayıs 1980’de bir ameliyat sonrası bir depresyon geçirir 16 Kasım 1980’de
Helene Althusser evinde kocası tarafından boğulmus olarak bulunur 22 Ekim 1990’da
kalp krizinden ölür (Balibar, 1991:135-146)
Althusser, felsefeden ne anlamaktadır? Felsefenin bilimle olan iliskisini nasıl görmektedir?
Bu konuda, 1967 yılında verdiği dersler, açıklayıcı niteliktedir Ona göre,
felsefe bilgi üretmez, ‘‘tezler’’ öne sürer Tezler ise, bilimsel ve siyasal pratiğin sorunlarının
doğru biçimde konulmasının yolunu açmaktadır Felsefi önermeleri birer tez olarak
gören Althusser, her felsefi tezin doğru ya da doğru-değil olduğunu ileri sürer Felsefi
önermeler sonucunda, ‘‘elestirel ayrımlar’’ olusmaktadır Bütün felsefe tarihi, hakikat
ile hatayı, bilimle kanıyı, akılla anlığı, ayırt etmekle geçmistir (Althusser, 2003:15)
Althusser, felsefenin, önermelerinin doğası gereği bilimlerden farklı olduğunu savunur
Felsefenin nesnesi, bilimin nesnesinden farklıdır ‘‘Filozofun nesnesi bütündür, filozof
bütünsellik uzmanıdır’’ (Althusser, 2003:24)
1 Kapital’i Okumak
‘‘Kapitali Okumak’’ Althusser’in Balibar ile birlikte yazdığı 1965’de Ecole Normale
Superieure’da Marx’ın Kapital adlı yapıtı üzerine verdikleri seminerlerden olusan
yapıtının adıdır
Althusser bu yapıtında Marx’ın Kapital’ini ekonomistlerin, tarihçilerin, mantıkçıların
okudukları gibi değil felsefeciler gibi okunması gerektiğini yazar ‘‘Kapital’i ekonomistlerin
okuyacağı gibi okumak onun çözümleme ve çizelgelerinin ekonomik içeriği ve
değeri sorusunu ortaya atarak, dolayısıyla, onun söylemini kendisi dısında tanımlanmıs
olan bir nesneyle, bu nesnenin kendisini sorgulamaksızın, karsılastırarak, onu okumak
demektir Kapital’i tarihçiler gibi okumak, onun tarihsel çözümlemeleri ile kendisi
dısında çoktan tanımlanmıs olan bir tarihsel nesne arasındaki iliski sorusunu, bu nesnenin
kendisini sorgulamaksızın, sorarak, onu okumak demektir Kapital’i mantıkçılar gibi
okumak ona, bu söylemin yöntemlerinin iliskili olduğu nesneyi yine hiç sorgulamaksızın,
soyut olarak, kendi serimleme ve tanıtlama yöntemleri sorusunu sormak demektir
Kapital’i felsefeciler gibi okumak ise, kesinlikle, özgül bir söylemin özgül nesnesini ve
bu söylem ile onun nesnesi arasındaki özgül iliskililiği sormaktır’’ (Althusser, 1995:31)