|
Prof. Dr. Sinsi
|
Vanda Bulunan Tarihi Yerler - Vanın Tarihi Mekanları
Kehrizler
Van’da ilk sulama kanalları ve barajlar M Ö 9 ve 6 yüzyıllar arasında Urartular zamanında yapılmıştır Bunların en önemlisi Menua (Semramis/Şamran) sulama kanalıdır Urartu Kralı Menua tarafından yaptırılmıştır Su kaynağı Gürpınar ilçesinin Yukarı Kaymaz köyü yakınlarında, Başet Dağı’nın kalker kayalıklarından doğmaktadır Van’ın içme suyu bu kaynaktan sağlanmaktadır Menua/Şamran Kanalı dünya mühendisliğinin bir harikası olarak geçtiği yerlere hayat vermiş olup, işlevini günümüzde de sürdürmektedir 51 km uzunluğundadır Gürpınar, Edremit ve Van’ı sulayarak güzergâhını tamamlar
Diğer yandan, Van’da içme ve sulama suyu amacıyla geçmişi Urartulara uzanan, Osmanlılar döneminde yapılan en önemli su tesislerinden biri de “Kehriz”dir Kehriz olarak adlandırılan ve yer altında açılan galerilerin biriktirdiği suların toplanmasıyla elde edilen kaynak sudur Bu sisteme Orta Asya Türk devletlerinde “Kares” denilmektedir Çin, Afganistan’da da aynı sisteme İpek Yolu üzerinde rastlanabilmektedir 6 Kerhiz Eski Van kentinde 24 Kerhiz ise bugünkü Van’ın bulunduğu şehir merkezindedir Ancak bu kerhizlerden yalnızca Eski Yengi ve Vakıf Kerhizleri işlevine devam etmektedir Suyu yumuşak ve temiz Kehriz suyu şehir şebekesinin kesildiği dönemlerde su ihtiyacını karşılamaktadır
Gevaş
Van il merkezinin 37 km güneyinde, Van-Tatvan karayolu üzerinde yer alır Urartular döneminden beri iskana sahne olan Gevaş’ta MS14yüzyıla ait Selçuklu mezarlığı özellikle dikkat çekicidir Urartularca kurulmuş ve sonradan Selçuklular tarafından da kullanılmış olan kalenin güneyinde yer alan Halime Hatun Kümbeti ve 400’den fazla mezar içeren mezarlık Selçuklu taş sanatının kendine özgü yapısını, süsleme ve hat sanatının en güzel örneklerini gözler önüne sermektedir
Kaleler
Van'a bir anlamda "Kaleler Kenti" denilebilir Van ve çevresinde küçüklü büyüklü çok sayıda kale bulunmaktadır Bu tarihi kalelerden bir kısmı Urartu döneminden, diğerleri Ortaçağ ve sonrasından kalmadır
Önemli Kaleler Aşağı ve Yukarı Zıvistan Kalesi, Beyüzümü Kalesi, Çatak Kalesi,
- Lamurkesen (Zernek) Kalesi - Hişet Kalesi - Pizan (Örenkale) Kalesi
- Kalecik - Zernaki Tepe Kalesi - Muradiye Kalesi - Albak (Başkale) Kalesi
- Çelebibağ Kalesi - Amik Kalesi - Müküs Kalesi - Yoncatepe Kalesi
- Deliçay Kalesi
Van Kalesi
Van Kalesi, Van il merkezi sınırları içerisinde olup, şehir merkezine 5 km mesafede bulunmaktadır Urartu kalelerinin görkemlilerindendir
MÖ 9 yüzyılda Lutupri'nin oğlu I Sarduri tarafından yaptırılmıştır Büyük bölümü ayakta kalan kalenin kuzeybatı ucunda bulunan ve Sardur burcu denilen taş bloklarla örülen yapının üzerinde I Sarduri'ye ait olan, Asur çivi yazısı ile yazılmış, bilinen en eski Urartu yazıtı vardır Kalenin diğer önemli bir yapısı, I Agrişti'ye ait olan kaya mezarı ve hemen bunun dışındaki kaya üzerinde bulunan Urartu'ların günümüze ulaşan en uzun yazıtı, "Horhor Yazıtları" vardır Ayrıca kalenin kuzey yamacında II Sarduri'nin açık hava tapınağı (Analı-Kız), Kale içinde Menau ve Sarduri' ye ait mezar odaları, mağaralar, su sarnıçları ve çeşitli odalar vardır
Kalenin güneyinde ise eski şehrin kalıntıları bulunur Ulu Cami, Hüsrev Paşa Cami, Kay Çelebi Cami, Hamamlar (Çifte Hamam) Kümbetler (İkiz Kümbet) ve çoğu tahrip olmuş eski evler, gezenleri tarihin yaprakları arasında seyahate çıkarlar
Hoşap Kalesi
Çavuş Tepe’nin 40 km doğusundadır 1643 yılında Osmanlılara bağlı Mahmudilerin Beyi Sarı Süleyman tarafından yaptırılmıştır Kale aynı adı taşıyan Hoşap Suyu'nun sarp kayalıkları üzerinde yükselmektedir Kalenin batıya bakan girişi ve özgün kapısı bozulmadan günümüze ulaşabilmiştir Kapının üstünden yapımı ile ilgili Farsça kitabe ve aslan kabartmaları yer almaktadır
Ağartı Kalesi
Van Gölü’nün doğu kıyısında kurulan kale, 450 m uzunluk, 150 m genişliktedir İyi korunarak günümüze kadar gelen sur duvarları andezit taş bloklarla örülmüştür
Kef Kalesi
Urartuların önemli merkezlerinden biridir Bir yazıta göre kale II Rusa döneminde yapılmıştır Kalede çok odalı bir saray, hayvan ve bitki rölyefleri vardır
Ayanış Kalesi
Van’a 35 km mesafedeki Ayanış köyündedir Argişti’nin oğlu Rusa tarafından MÖ 645-643 tarihleri arasında yaptırılmıştır Urartu tarihinin son safhalarının aydınlatılması açısından çok önemlidir Van Gölü sahiline yakın bir alanda kuruludur
Cami - Medrese ve Kümbetler
Ulu Cami
Eski Van şehrinde, Tebriz Kapı ile İskele Kapı arasında yer almaktadır Selçuklu devrinde yapılmıştır Dikdörtgen planlı cami, mihrap önü kubbeli ve çok destekli camiler grubuna girmektedir Kuzey tarafına Osmanlı döneminde bir bölüm eklenmiştir Tuğla ve alçıdan yapılmış süslemeler geometrik yazı örneklerinden oluşmaktadır
Kızıl Cami
Eski Van şehrinin doğusunda Tebriz Kapı Mahallesinde bulunmaktadır Sinaniye Camii veya Tebriz Kapı Camii olarak da adlandırılmaktadır Bugünkü caminin minaresi Selçuklu döneminden; cami kısmı ise Osmanlı Devrinden kalmadır Üzerinde kitabe bulunmadığından hangi tarihte yapıldığı belli değildir
İzzeddin Şir Camii
Cami, Gevaş ilçe merkezinde Hişet Mahallesi’nde bulunmaktadır Van Hakkâri hâkimi İzzeddin Şir tarafından yaptırılmıştır Genel olarak 14-15 yüzyıllara tarihlendirilmektedir
Süleyman Han Camii
Van Kalesi’nin üst kesiminde yer almaktadır Sultan Süleyman tarafından 1534 yılında tamir ettirilmiştir Minaresi, Osmanlı döneminde yapılmıştır
Kaya Çelebi Camii
Eski Van şehrinin Ortakapı Mahallesi’nde surlara yakın bir yerde bulunmaktadır Kaya Çelebizade Koçi Bey tarafından 1660 tarihinde yapımına başlanmış; ancak Koçi Bey’in idam edilmesi üzerine 1663 yılında Cem Dedemoğlu Mehmet Bey tamamlamıştır Osmanlı devrinin önemli yapılarından birini teşkil etmektedir Halen ibadete açıktır
Hamurkesen Camii
Gürpınar ilçesine bağlı, Hamurkesen köyünün içersinde kalenin doğu tarafında yer almaktadır Seyyid Muhammed tarafından 1710 tarihinde yaptırılmıştır
Horhor Camii
Eski Van’ın Horhor bahçelerine yakın bir yerinde yer almaktadır Mimari özelliklerine bakılarak 18 yüzyıla ait olduğu düşünülmektedir
Abbasağa Camii
Eski Van şehrinin kuzeybatı tarafında, Horhor Camii ile Ulu Cami arasında yer almaktadır
Hüsrev Paşa Medresesi
Eski Van’da Hüsrev Paşa Külliyesi içersinde, caminin kuzey tarafından yer almaktadır1567 yılında yapıldığı kabul edilmektedir
Hoşap Hasan Bey Medresesi
Van’dan Hoşap’a girişte yolun hemen kuzeyinde yer almaktadır Mahmudi Hasan Bey tarafından 1563 yılında yaptırılmıştır
Hoşap Evliye Bey Medresesi
Hoşap’ın güney doğusundaki Gevirhan Mezarlığı’nda bulunmaktadır Mahmudi Evliya Bey tarafından 18 yüzyılın 3 çeyreğinde yaptırılmıştır
Diğer Medreseler
Başkale’de Pizan Hüsrev Bey Medresesi, Bahçesaray’da Mir Hasan Veli Medresesi, Gevaş’ta İzzeddin Şir Medresesi
Gevaş Halime Hatun Kümbeti
Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nın doğu tarafında bulunmaktadır Melik İzzeddin tarafından 1335 tarihinde kızı Halime Hatun için yaptırılmıştır
Erciş Anonim (Zortul) Kümbet
Erciş’in Zortul köyü yakınlarında yer almaktadır 15 yüzyıl başlarında Karakoyunlulardan önemli bir şahsiyet için inşa edildiği tahmin edilmektedir
Diğer Mezar Anıtlar
Van Hüsrev Paşa Kümbeti, Erciş Kadem Paşa Hatun Kümbeti, Hoşap Hasan Bey Türbesi, Süleyman Bey Kümbeti, Çaldıran Kübük Kümbetleri, Pizan (Örenkale) Türbeleri, Eski Van İkiz Kümbetler, Abdurrahman Baba Kümbeti, Galip Paşa Kümbeti
Kiliseler
Akdamar Kilisesi
Bölgede tarihi bilinen Hıristiyan dönemine ait en erken eser Van Gölü’nün güneyinde, Gevaş’a 5 km uzaklıktaki kıyının yaklaşık 4 km açığında bulunan Akdamar Adası’ndaki kilisedir
Akdamar Kilisesi, MS 915-922 yıllarında Vaspurakan Kralı I Gagik tarafından bir saray kilisesi olarak yapılmıştır Kilisenin mimarı aynı zamanda bir keşiş olan Manuel’dir, ancak gerek kilisenin gerekse beraberindeki saray ve kentin planlamasında kralın bizzat kendisinin projeye katkıları olmuştur Yapı, İsa’nın gerildiği “Kutsal Haç”a ithaf edilmişti Kilisenin taşları günün her saatinde ve mevsimden mevsime ışığa bağlı olarak değişen kırmızı, sarı veya gri değerlerde renkler yansıtırlar Yapının cephelerini dolanan plastik süslemeler de ışık-gölge oyunlarıyla bu renkli kütleyi daha etkileyici kılarlar Kilise belirlenemeyen bir zamanda, muhtemelen sarayın ortadan kalkmasından sonra etrafına yapılan binalarla manastır kilisesine dönüştürülmüştür 19 yüzyıl sonu 20 yüzyıl başlarına ait fotoğraflarda kilisenin özellikle güney yönünde gelişmiş çift katlı manastır yapıları dikkat çeker Bu yapılardan bazı duvar ve temeller halen görülmektedir
Kutsal Haç Kilisesi adanın bu kısmında var olan doğal bir podyum üzerinde yer alır Yaklaşık 15x20 m boyutlarda küçük yapı dıştan üç yönden güdük kollarla ayırt edilen haç plana sahiptir Haçın ortasındaki büyük kare alanı örten, yerden 20 m kadar yüksekteki kubbe dıştan, onaltıgen bezemeleriyle bir yandan cenneti müjdeler diğer yandan neşeli bir kır yaşamına alır götürür insanı
Akdamar Kilisesi’ndeki taş plastikler cephelerde, yukarıdan başlayarak dört ana kuşakta yoğunlaşmıştır Birinci kuşakta saçak altına yerleştirilmiş figürlü yüksek kabartmalar yer alır Kubbenin konik külahının saçağının altında birbiri ardına koşan aslanlar, panterler, köpekler, kazılar, karacalar, gazallar, yaban domuzları resmedilmiştir Genelde bir yöne doğru akan hareket, batı yönde bazı insan maskları ve güneydoğu köşede dinlenircesine karşılıklı oturmuş keçi veya tavşan figürleriyle kesintiye uğrar Koşan hayvanlar daha aşağıda, kilisenin kuzey, güney ve batı haç kollarının çatılarının saçakları altında tekrarlanır Cepheden verilmiş dört yöndeki İncil yazarları, bir elleriyle alttan kavradıkları İncil’leri tutarken diğer elleriyle belli belirsiz kutsama (takdis) işareti yapmaktadır Bunlar doğuda Yahya (Ioannes), batıda Matta (Matheus), kuzeyde Markos’tur Güney haç kolu alınlığındaki Lukas, çan kulesinin fenerinin arkasında kaldığından görülemez Yapı içinde taş plastik yalnız güney haç kolunun içindeki bugün bulunmayan, kral mahfilinin korkuluğunda yer almaktadır
Akdamar Kilisesi’nde cephedeki taş plastikler kadar etkileyici olmasa da, yapı içinde kayda değer duvar resimleri vardır Duvarların iç yüzünü kaplayan sıvanın üzerine boyalarla yapılmış resimlerden (freskolardan) bir kısmı dökülmüş, bir kısmı tahrip olmuş, bir kısmı da silah boya veya işle örtülmüştür Yine de görülebilenler, kilise içindeki resim programı hakkında bilgi verirler
Kilisenin kubbe kasnağında, doğudan başlayarak verilmiş sıralamayla (kronolojiyle) Âdem ve Havva’nın yaratılmaları ve sonrası olayları anlatan Tevrat’ın yaratılış öyküleri resimlenmiştir Bugün sadece kasnaktaki çok az fresko mevcuttur Ancak muhtemelen kubbenin içinde de konuyla ilgili sahneler yer alıyordu
Akdamar Kilisesi’nin apsis duvarındaki altı havari kısmen iyi korunmuştur Bunun gibi yapı içinde payeler üzerinde üst üste panolarda tam boy figürler halinde azizler görülebilmektedir İsa’nın yaşamının anlatıldığı İncil öyküleri güney haç kolundan başlayarak batı ve kuzey haç kollarında iki sıra halinde yer alırlar Duvarlardaki sahneleri birbirinden ayıran herhangi bir çerçeve kullanılmamıştır Bu nedenle farklı konular yan yana, bazen üst üste birbirine bitişik olarak görülür
Güney haç kolunda üstte, İsa’nın Doğumunun Müjdelenmesi (Müjde), Vaftizci Yahya’nın annesi Elisabet ile Meryem’in Buluşmaları (Ziyaret) ve İsa’nın Doğumu (Doğum) sahneleri vardır
Akdamar Adası’ndaki Kutsal Haç Kilisesi’nin doğusunda bir zamanlar katolikosların ve manastır görevlilerinin gömüldükleri bir mezarlık vardır Mezar taşlarının en erkeni 1336 tarihli ve Katolikos IV Stefanos’a; en geçi ise 1893 tarihli ve Katolikos Şirayan’a aittir Taşlardan birisi uzun dikdörtgendir ve üzeri kuyumculuktaki “telkari” işçiliğe benzer, derin oymalı çizgisel motiflerin yer aldığı bir bezeme vardır
Adır Kilisesi
Kilise, Van merkezine bağlı Yaylıyaka köyü döşeme mezrasına yakın Van Gölü içerisindeki aynı isimli adada yer almaktadır Adanın güney tarafına kurulmuştur Manastır 1305 yılında yapılmıştır Daha sonra 1621 yılında Aziz Georges Kilisesi, 1766 yılında ise ve şapel eklenmiştir Yakınında bulunan sahildeki teknelerle ve Van İskelesi’nden kiralanacak teknelerle gezilip görülebilir
Çarpanak Adası ve Kilisesi
Kilisenin bulunduğu ada, Van merkeze bağlı Dibekdüzü köyüne yakın Van Gölü üzerindedir Adanın kuzey tarafında kurulmuş olan Ktouts manastır kompleksi St Jean’a atfedilen ve 2 yüzyıl sonlarında inşa edildiği sanılan bir kilise ile batısındaki jamaton ve kuzeydoğusundaki şapelden meydana gelmiştir
Manastır topluğunun tarihi 9 yüzyıla kadar inmektedir Ada ve kiliseye sahile yakın köy motorları ve Van İskelesi’nden gidilebilir
Yedi Kilise
Van merkezine yakın Yukarı Bakraçlı köyünde yer alan kilisenin tamamı Warak Wank Manastırı olarak adlandırılır Erek dağı eteklerine kurulmuştur8 yüzyılda inşa edilmiştir
StBartholomeus Kilisesi
Başkale ilçesine bağlı Albayrak köyünde bulunmaktadır 17-19 yüzyıllardan kalmadır
Köprü ve Hamamlar
Van Çifte Hamamı
Eski Van’da birçok hamamdan bahsedilmesine karşın, günümüze sadece Çifte Hamam kalıntıları gelmiştir Osmanlı devrinde yapılmıştır
Hoşap İçkale Hamamı
1643’de kale ile birlikte yapılmış olup, seyir köşkünde yer almaktadır Yörenin beyine ait bir hamamdır Soğukluk, sıcaklık ve külhan kısmından oluşur
Bendimahi Köprüsü
Erçiş-Tebriz kervan yolu güzergâhında, Bendimahi Çayı üzerine kurulmuştur
Kırmızı Köprü
Bahçesaray-Hizan yolu üzerinde Müküs Çayı üstüne kurulmuştur 16 yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir
Çatak Köprüsü
Çatak ilçesi girişinde, ilçenin ortasından geçen çay üzerine kurulmuştur Osmanlı devrinde 17 yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır
Hurkan Köprüsü
Çatak suyu üzerinde, Çatak-Narlı yol ayrımında bulunan köprünün 17-18 yüzyıllarda yapılmış olabileceği tahmin edilmektedir
Şeytan Köprüsü
Muradiye ilçesinde, Bendimahi Çayı üzerine kurulmuştur 19 yüzyıl sonları, 20 yüzyıl başlarında yapıldığı tahmin edilmektedir
|