İlk Türk Devleti Nerede Kurudu-İlk Turk Devletleri-Turk Devletlerinin Kuruluşu

**Prof. Dr. Sinsi** · 08-16-2012

TURFAN( DOĞU TÜRKİSTAN) UYGUR DEVLETİ
: Kırgızlar tarafından kovulan Uygurların bir kısmı Turfan Bölgesi'ne gelerek, burada yeni bir devlet kurdular Bu devletleri de Moğollar tarafından 1207'de yıkıldı Uygurlar günümüzde Doğu Türkistan diye anılan bu bölgede Çin'e bağlı özerk bir devlet olarak yaşamaktadır
KANSU(SARI UYGUR) DEVLETİ: Kırgızlardan kaçarak Kansu Bölgesi'ne gelen Uygurlar tarafından kurulan bu devlete Sarı Uygur Devleti de denilmektedir 1209'da Moğolların hakimiyetine girmiştir

UYGURLARLA İLGİLİ DİĞER ÖNEMLİ HUSUSLAR:
* 18 harfli Uygur Alfabesini hazırladılar
* Cengiz Han'ın egemenliğine girmelerine rağmen medeniyette geliştiklerinden Moğollar'ı devlet teşkilatı, ticaret, bilim, sanat, alfabe gibi konularda etkilediler
* Moğolların Türkleşmesinde önemli bir rol oynadılar (Özbek ve Çağatay Türkleri)
* İlk Müslüman Türk Devleti Karahanlılar'la savaştılar (Sebep Uygurların Budizmi, Karahanlıların İslamiyeti yaymak istemeleri)
* Tahta harflerden MATBAA'yı oluşturdular, pamuktan KAĞIT yaptılar
* Uygurlar Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur
DİĞER TÜRK DEVLETLERİ VE TOPLULUKLARI
1)- İSKİTLER(SAKALAR): MÖ VII yüzyılda batıya doğru göç ederek Karadeniz'in kuzeyinden Tuna nehrine kadar uzanan topraklara yerleştiler Batı kaynakları bu topluluğa İskitler, İranlılar ise Sakalar adını vermişlerdir Medler, Persler, Asurlular ve Urartularla savaşmışlardır Anadolu, Suriye ve Mısır'a kadar akınlarda bulunmuşlardır İskitlerin yönetici kesimi Türklerden meydana geliyordu Yaşayış ve inanışları Türklerle aynıydı En önemli edebiyat eserleri ALPER TUNGA DESTANI'dır

2)- AKHUNLAR (EFTALİT) DEVLETİ: Hun soyundan gelmektedirler Afganistan'ın batısında MS350 yıllarında kurulan bu Türk Devleti HEFTAL isimli hükümdarından dolayı EFTALİT DEVLETİ diye de anılır
* Akhunlar Sasani Devletinde başlayan MAZDEK İSYANI'nı bastırmakta etkili oldular MAZDEK: Sasani Devletinde yaşayan Mazdek,kadın ve servetin ortak olması durumunda her türlü huzursuzluğun ortadan kalkacağını savunan bir kişiydi
* Göktürk Devleti'nin Batı Bölgelerini idare eden İSTEMİ YABGU ipek yoluna egemen olmak için, Sasanilerle ortak hareket ederek Akhun Devleti'nin yıkılmasını sağladı Akhun Devleti'nin toprakları Sasani ve Göktürk devleti arasında paylaşıldı
3)- BAŞKIRTLAR(BAŞKURTLAR): X yüzyılda İtil(Volga) nehri civarında oturmakta idiler Moğol istilası sırasında Moğol egemenliğine girdiler
4)- SABARLAR (SİBİRLER=SABİRLER): Önceleri Hun devletinin egemenliğinde yaşayan Sibirler, VI yüzyıl başlarında Avarların baskısıyla batıya göç ederek Ural dağlarının güney doğusuna yerleştiler
* Sasanilerle anlaşarak, Bizans'a karşı savaştılar Anadolu'ya akınlar yaptılar
NOT: Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa Hunları tarafından, ikinci akın Sibirler tarafından yapılmıştır
* Bugünkü SİBİRYA adı Sibir Türklerinden gelir
* Avarlara yenilince Hazar Türklerine karıştılar Hazar Devletinin asıl kitlesini oluşturdular

5)- TÜRGEŞ DEVLETİ: I Göktürk Devletine bağlı olan Türgişler 630 yılında Göktürk devletinin yıkılmasıyla serbest kaldılar BAGA TARKAN Türgiş Devleti'ni kurdu Kendi adına para bastı II Göktürk devletinin kurulmasıyla yeniden Göktürk egemenliğine girdiler II Göktürklerin son dönemlerinde yeniden serbest kalan Türgişlerin başına SU-LU KAĞAN geçti Su-lu Kağan Emevilere karşı mücadele etti
NOT: Türgişler Emevi ordularını durdurarak, Orta Asyanın Araplaşmasını önlediler 766 yılında Türgiş Devletine Karluklar son verdi
6)- KARLUKLAR: II Göktürk Devletinin yıkılmasında Basmil ve Uygurlar'la birleşerek rol oynadılar
* Talas savaşında Çin'e karşı Arapları destekleyerek Orta Asyanın Çinlileşmesini ve İslamiyetin yayılmasını kolaylaştırdılar
* İslamiyeti kabul eden ilk Türk boylarındandırlar (İlk boy Kıpçaklar'dır)
* İlk Müslüman Türk Devleti olan KARAHANLILAR'ın kurulmasında etkili oldular
7)- KIRGIZLAR:
* 840 Yılında Ötügen'i alarak Uygur Devletine son verdiler
NOT: Kırgızlar; Orhun Bölgesinden Uygurları kovarak, buradaki Türk nüfusunun azalmasına sebep olmuşlardır Bu yüzden bu en eski Türk Yurdu, daha sonra Kırgızları yenen Moğolların eline geçerek kolayca Moğollaşacak ve MOĞOLİSTAN olarak anılacaktır
* 1207 yılında Cengiz Han tarafından yıkılmıştır
NOT: Kırgızlar, Cengiz Han'a bağlanan ilk Türk Kavmidir
* Daha sonra Rusların egemenliğine girmişlerdir
* 1916'da Ruslara karşı MİLLİ İSYAN adı verilen bir ayaklanma başlatmışlar, ancak Rus Çarı tarafından ağır bir şekilde cezalandırılmışlardır
* 1936'da Sovyetler birliğinin 15 Cumhuriyetinden biri olmuşlar, 1991'de Sovyet Rusya'nın dağılmasıyla Bağımsız KIRGIZISTAN DEVLETİ kurulmuştur Başkenti BİŞKEK'dir
8)- KİMEKLER: Batı Göktürk topluluklarındandır İrtiş ırmağı civarında yaşıyorlardı XI yüzyıla doğru diğer Türk topluluklarıyla kaynaşarak, yok oldular
KARADENİZ'İN KUZEYİNDE KURULAN VE AVRUPA'YA YÜRÜYEN TÜRK TOPLULUK VE DEVLETLERİ
Bunlar Avrupa Hunları, Sabirler, Avarlar, Bulgarlar, Hazarlar, Macarlar, Peçenekler, Kumanlar(Kıpçaklar) ve Oğuzlar(Uzlar)'dır
1)- AVARLAR: 552 yılında Orta Asya'daki Avar İmparatorluğuna Göktürkler son verince, batıya doğru ilerleyerek Romanya'ya giren AVARLAR merkezi MACARİSTAN olan yeni devletlerini kurdular
* Çin kaynakları Avarlara JUAN- JUAN demektedir
* 619 yılında tek başına, 629 yılında da Sasanilerle ortaklaşa İstanbul'u

08-16-2012	#3
Prof. Dr. Sinsi	İlk Türk Devleti Nerede Kurudu-İlk Turk Devletleri-Turk Devletlerinin Kuruluşu TURFAN( DOĞU TÜRKİSTAN) UYGUR DEVLETİ : Kırgızlar tarafından kovulan Uygurların bir kısmı Turfan Bölgesi'ne gelerek, burada yeni bir devlet kurdular Bu devletleri de Moğollar tarafından 1207'de yıkıldı Uygurlar günümüzde Doğu Türkistan diye anılan bu bölgede Çin'e bağlı özerk bir devlet olarak yaşamaktadır KANSU(SARI UYGUR) DEVLETİ: Kırgızlardan kaçarak Kansu Bölgesi'ne gelen Uygurlar tarafından kurulan bu devlete Sarı Uygur Devleti de denilmektedir 1209'da Moğolların hakimiyetine girmiştir UYGURLARLA İLGİLİ DİĞER ÖNEMLİ HUSUSLAR: * 18 harfli Uygur Alfabesini hazırladılar * Cengiz Han'ın egemenliğine girmelerine rağmen medeniyette geliştiklerinden Moğollar'ı devlet teşkilatı, ticaret, bilim, sanat, alfabe gibi konularda etkilediler * Moğolların Türkleşmesinde önemli bir rol oynadılar (Özbek ve Çağatay Türkleri) * İlk Müslüman Türk Devleti Karahanlılar'la savaştılar (Sebep Uygurların Budizmi, Karahanlıların İslamiyeti yaymak istemeleri) * Tahta harflerden MATBAA'yı oluşturdular, pamuktan KAĞIT yaptılar * Uygurlar Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur DİĞER TÜRK DEVLETLERİ VE TOPLULUKLARI 1)- İSKİTLER(SAKALAR): MÖ VII yüzyılda batıya doğru göç ederek Karadeniz'in kuzeyinden Tuna nehrine kadar uzanan topraklara yerleştiler Batı kaynakları bu topluluğa İskitler, İranlılar ise Sakalar adını vermişlerdir Medler, Persler, Asurlular ve Urartularla savaşmışlardır Anadolu, Suriye ve Mısır'a kadar akınlarda bulunmuşlardır İskitlerin yönetici kesimi Türklerden meydana geliyordu Yaşayış ve inanışları Türklerle aynıydı En önemli edebiyat eserleri ALPER TUNGA DESTANI'dır 2)- AKHUNLAR (EFTALİT) DEVLETİ: Hun soyundan gelmektedirler Afganistan'ın batısında MS350 yıllarında kurulan bu Türk Devleti HEFTAL isimli hükümdarından dolayı EFTALİT DEVLETİ diye de anılır * Akhunlar Sasani Devletinde başlayan MAZDEK İSYANI'nı bastırmakta etkili oldular MAZDEK: Sasani Devletinde yaşayan Mazdek,kadın ve servetin ortak olması durumunda her türlü huzursuzluğun ortadan kalkacağını savunan bir kişiydi * Göktürk Devleti'nin Batı Bölgelerini idare eden İSTEMİ YABGU ipek yoluna egemen olmak için, Sasanilerle ortak hareket ederek Akhun Devleti'nin yıkılmasını sağladı Akhun Devleti'nin toprakları Sasani ve Göktürk devleti arasında paylaşıldı 3)- BAŞKIRTLAR(BAŞKURTLAR): X yüzyılda İtil(Volga) nehri civarında oturmakta idiler Moğol istilası sırasında Moğol egemenliğine girdiler 4)- SABARLAR (SİBİRLER=SABİRLER): Önceleri Hun devletinin egemenliğinde yaşayan Sibirler, VI yüzyıl başlarında Avarların baskısıyla batıya göç ederek Ural dağlarının güney doğusuna yerleştiler * Sasanilerle anlaşarak, Bizans'a karşı savaştılar Anadolu'ya akınlar yaptılar NOT: Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa Hunları tarafından, ikinci akın Sibirler tarafından yapılmıştır * Bugünkü SİBİRYA adı Sibir Türklerinden gelir * Avarlara yenilince Hazar Türklerine karıştılar Hazar Devletinin asıl kitlesini oluşturdular 5)- TÜRGEŞ DEVLETİ: I Göktürk Devletine bağlı olan Türgişler 630 yılında Göktürk devletinin yıkılmasıyla serbest kaldılar BAGA TARKAN Türgiş Devleti'ni kurdu Kendi adına para bastı II Göktürk devletinin kurulmasıyla yeniden Göktürk egemenliğine girdiler II Göktürklerin son dönemlerinde yeniden serbest kalan Türgişlerin başına SU-LU KAĞAN geçti Su-lu Kağan Emevilere karşı mücadele etti NOT: Türgişler Emevi ordularını durdurarak, Orta Asyanın Araplaşmasını önlediler 766 yılında Türgiş Devletine Karluklar son verdi 6)- KARLUKLAR: II Göktürk Devletinin yıkılmasında Basmil ve Uygurlar'la birleşerek rol oynadılar * Talas savaşında Çin'e karşı Arapları destekleyerek Orta Asyanın Çinlileşmesini ve İslamiyetin yayılmasını kolaylaştırdılar * İslamiyeti kabul eden ilk Türk boylarındandırlar (İlk boy Kıpçaklar'dır) * İlk Müslüman Türk Devleti olan KARAHANLILAR'ın kurulmasında etkili oldular 7)- KIRGIZLAR: * 840 Yılında Ötügen'i alarak Uygur Devletine son verdiler NOT: Kırgızlar; Orhun Bölgesinden Uygurları kovarak, buradaki Türk nüfusunun azalmasına sebep olmuşlardır Bu yüzden bu en eski Türk Yurdu, daha sonra Kırgızları yenen Moğolların eline geçerek kolayca Moğollaşacak ve MOĞOLİSTAN olarak anılacaktır * 1207 yılında Cengiz Han tarafından yıkılmıştır NOT: Kırgızlar, Cengiz Han'a bağlanan ilk Türk Kavmidir * Daha sonra Rusların egemenliğine girmişlerdir * 1916'da Ruslara karşı MİLLİ İSYAN adı verilen bir ayaklanma başlatmışlar, ancak Rus Çarı tarafından ağır bir şekilde cezalandırılmışlardır * 1936'da Sovyetler birliğinin 15 Cumhuriyetinden biri olmuşlar, 1991'de Sovyet Rusya'nın dağılmasıyla Bağımsız KIRGIZISTAN DEVLETİ kurulmuştur Başkenti BİŞKEK'dir 8)- KİMEKLER: Batı Göktürk topluluklarındandır İrtiş ırmağı civarında yaşıyorlardı XI yüzyıla doğru diğer Türk topluluklarıyla kaynaşarak, yok oldular KARADENİZ'İN KUZEYİNDE KURULAN VE AVRUPA'YA YÜRÜYEN TÜRK TOPLULUK VE DEVLETLERİ Bunlar Avrupa Hunları, Sabirler, Avarlar, Bulgarlar, Hazarlar, Macarlar, Peçenekler, Kumanlar(Kıpçaklar) ve Oğuzlar(Uzlar)'dır 1)- AVARLAR: 552 yılında Orta Asya'daki Avar İmparatorluğuna Göktürkler son verince, batıya doğru ilerleyerek Romanya'ya giren AVARLAR merkezi MACARİSTAN olan yeni devletlerini kurdular * Çin kaynakları Avarlara JUAN- JUAN demektedir * 619 yılında tek başına, 629 yılında da Sasanilerle ortaklaşa İstanbul'u