Kendi Kendinin Bilincinde Olmak

**Prof. Dr. Sinsi** · 08-13-2012

İnsanın en önemli özelliği, kendi eyleminin bilincinde oluşudur

Diğer canlılar sadece eylemde bulunur,insan ise kendi eylemleri üzerinde düşünür

Buna ilave olarak her bireyin,bebeklik evresinden sonra kendi kendisinin bilincinde olması,yani kendi varlığını kavraması gibi bir yeteneği vardır

Her insanın kendi bilinci olduğuna göre,her birey,hiç kimsede olmayan bilince sahip demektir

Bir kişi bir diğeri veya bir çokları ile aynı fikirleri taşıyabilir

Belirli olaylar karşısındaki duygusal tepkileri de benzerlik gösterebilir

Ama bir kişinin kendi bilincinde olma tarzının diğerleri ile ortak olduğunu ileri süremeyiz

Zira benim dış dünyayı algılamamın ve kendim ile çevrem arasındaki ilişkiyi kurmamın bir başkası ile tıpatıp aynı olduğunu ileri sürmem olası değildir

Buna rağmen herhangi iki kişinin veya bir kişi ile birçok kişinin kendi bilincine varma eyleminin ortak noktalar içerdiğini ama ayrıntıların farklı olduğunu söyleyebiliriz

Ancak bu kadarı bile her insanın ayrı ve tek birey olması için yeterlidir

*
İnsanların tek tek kendi kendinin bilincine varma gerçeği,toplumun mutlak olarak aynı düşüncenin tek tek bireylerin düşünce toplamı olmasını engeller

Başka bir ifade ile,toplum düşüncesi,tek tek bireylerin düşünce toplamını yansıtan matematiksel bir işlem değildir

Ama belli bir evreden sonra tek tek bireylerin düşüncelerinin toplumun tümü tarafından irdelendiğini biliyoruz

Bir kişinin kendiliğinden ve içinden geldiği gibi davranması,diğer insanlar tarafından yadırganmasına neden olur

Örneğin yas tutulan bir ortamda birisinin içinden gülme isteği geçse ve bunu gerçekleştirse toplumda nasıl tepki uyanacağını hepimiz biliriz

Bunun gibi, kendi bireysel çıkarları doğrultusunda davranan bir kişi başkaları tarafından suçlanacağını bilir

Ya da kendi kendine suçluluk duygusuna kapılır

Her iki durum da kendi kendinin bilincinde olmanın toplum tarafından denetlenmesi anl

gelir

Şu halde,insanı öteki canlılardan ayıran kendini bilme özelliği,hem ahlak kurallarını hem de öteki canlılar için söz konusu olmayan suçluluk duygusunu doğurur

Buna rağmen insanın kendini tek olarak görebilme ve öteki insanlardan ayırabilme yeteneği sosyal bağlar kurmasına engel değildir

Ama bu yetenek bazen doğal olması gereken duygusallık bağlarını aşan aşırı davranışlara neden olur

Felsefenin ele aldığı konuların bir tanesi de budur

İnsanın bir zamanlar masum,suç işleme yeteneğinden yoksun ve aldatmacadan habersiz olduğu söylenir

Ayrıca insanın,gelecekte yücelmiş bir konuma erişeceğini,bilincinin bencillikten arınacağını da söyleyenler vardır

Hatta geçmişe veya geleceğe bakmaya gerek te yoktur

Çocukluğun en büyük mutluluğuna gerekçe bilgi eksikliğidir

Bu durum,henüz kendi kendinin bilincinde olmama evresiyle ilgilidir

Buna rağmen salt bilimsellik uğruna yaşamın bütün gerçeklerini görmezden gelmemeliyiz

İnsan,çevresini bilir,onu denetler

Üstelik bu bilme ve denetleme olgusu kendine özgü,kendinin ve çevresindeki dünya ile ilişkisinin bilincinde olması şeklindedir

Ayrıca konu bu kadarıyla da sınırlı değildir

En önemlisi,insan ayrıca kendi bireysel varlığının geçici olduğunun da bilincindedir,yani ölümlü olduğunu bilir

*
İnsanın,kendi dışındaki dünyayı bilmesi ve onu denetlemesi,kendisi ile çevresi arasındaki ilişkinin bilincinde oluşu,diğer taraftan ölümlü olduğunu da anlaması,hem kendi geçmişine hem de kendi geleceğine ilgi duymasına neden olur

Böyle bir tanım ilk bakışta biraz anlamsız görünür

Ama kendimizi, şimdiki zamanda yaşayan ben olarak görmenin yanı sıra en azından kendi atalarımızın devam eden bir ferdi olarak düşünürsek ister istemez geçmişle bağlantı kurmuş oluruz

Mitoloji ve tarih hep geçmişle olan ilgimizi yansıtır

Ölümlü olmamızın bilincini taşımamız,bizleri ölümümüzden sonra anımsanmamızı sağlayacak olgular üretmeye zorlar

En basit hatıra eşyasından başlayarak anıtlara saraylara ve hatta piramitlere kadar genişleyen objeler örneği hep anımsanma isteğinden doğan olgulardır

Hem geçmişe hem de geleceğe yönelik ilgimiz ölümlülük konusunda bizleri rahatlatmaya yarayan davranışlardır

Her bir kişinin bilinci kendisine özgü olduğundan ve bu olgu başkaları ile tümüyle paylaşılamadığına göre her insanın kendisini birey olarak algılaması,ister istemez onun yalnızlık duymasına neden olur

Burada bahsedilen,kalabalıktan uzak kalma,insanlardan ayrı durmak şeklindeki yalnızlık değildir

Kendi varlığının bilincinde olan,kendisinin diğerlerinden apayrı olduğunu bilen bir insanın toplum içinde olsa bile görünmez bir zırhla çevrelendiğini hissetmesidir

Bugün için etrafımızda birçok dostumuz olabilir

Ama günün birinde,koşulların değişmesi sonucu kendimizi,
onların olmadığı bir ortam içinde bulabiliriz

İşin ilginç tarafı,bir insan,kendi bireyselliğinin bilincine ne kadar çok varırsa,yalnızlığının da o kadar farkında olur

Daha eski çağlarda,hatta o kadar uzak olmayan zamanlarda toplum-birey ilişkisi bugünküne benzemiyordu

Gerçi o dönemlerin insanları içinde oldukları durumu normal kabul ederlerdi,ama içlerinden birini günümüze getirebilseydik, aradaki farkı hemen anlayabilirdi

Nitekim eğitim ve kültürün kendi kendinin bilincinde olmayı arttırdığı,buna bağlı olarak bireyselliğin geliştiği günümüz toplumu gerçekten farklıdır

Artık toplum,
geçmişte olduğu gibi organik bir bünye içinde yer alan elemanların mekanik davranışları gibi değildir

Ayrı ayrı bireylerin bir araya gelerek oluşturduğu günümüz toplumlarının en belirgin özelliği,iletişim olanaklarının artmasıdır

*
Birçok kişi,kendi kendinin bilincinde olduğunun tümüyle farkında değildir

Daha doğrusu bilinçlerinin benliklerinin tümünü kapsamadığını bu nedenle de eylemlerinin gizemli güçler tarafından yönetildiğini düşünürler

Öyle kişiler vardır ki, bu güçlerin benlik içinde ama bilincin uzanamadığı yerde olduğunu sanırlar

Veya onlara göre,benliğinin içindeki gizemli güçler,bilinçlerince ulaşılamaz konumdadır

Söz konusu güçler,geçmiş dönemlerde kötü ruh ya da şeytan olarak biliniyordu

Günümüz ruhbilimi ise bu güçleri,bireyi içten iten,tümüyle bilemediği veya denetleyemediği güdüler olarak tanımlıyor

İster geçmişteki tanım, ister bugünkü tanım gerçeği pek değiştirmiyor

İnsanın kendi kendinin bilincinde olma süreci bireyselliğin oluşumunda bize yabancı olan olguların etkisindedir

Bu konuda verilen bir örnekte olduğu gibi insan,tam bir bilgiye ya da denetime sahip olmadığı bir atın binicisi gibidir

Bazen binici ve at uyumlu biçimde birlikte hareket edebilir

Bazen binici,atı istemediği bir yönde gitmeye zorlayabilir

Bazen de at tarafından sürüklenir

Şu halde,kendimizi kendi benliğimizle uyum içinde hissettiğimiz zamanlar olabilir

Kendi kendimizi denetlemeyi çoğunlukla başardığımız da doğrudur

Ama sürüklendiğimiz ve gerçekten yapmak istemediğimiz eylemleri de gerçekleştirdiğimiz olur

İnsan eylemlerinin yönetimine etkin olduğu düşünülen güçler,benliğin dışında algılandıkları zaman ortaya ister istemez soyut objeler çıkar

Ama bilimsel analizimizi sürdürerek insan doğasının toplumsal ve tarihsel güçler tarafından belirlendiğini söylemeliyiz

Başka bir deyimle,bu güçler insanı ve onun yaşam biçimini dışarıdan etkiler

Aslında konu burada önemli bir yol ayırımına varıyor

İnsanın kendi içindeki güçler tarafından yönetildiğini varsayarak ruhbilimsel açıklamalara mı,dış koşullar tarafından belirlendiğini varsayarak tarihsel ve toplumsal açıklamalara mı kulak vermeliyiz?

08-13-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Kendi Kendinin Bilincinde Olmak İnsanın en önemli özelliği, kendi eyleminin bilincinde oluşudurDiğer canlılar sadece eylemde bulunur,insan ise kendi eylemleri üzerinde düşünür Buna ilave olarak her bireyin,bebeklik evresinden sonra kendi kendisinin bilincinde olması,yani kendi varlığını kavraması gibi bir yeteneği vardır Her insanın kendi bilinci olduğuna göre,her birey,hiç kimsede olmayan bilince sahip demektirBir kişi bir diğeri veya bir çokları ile aynı fikirleri taşıyabilirBelirli olaylar karşısındaki duygusal tepkileri de benzerlik gösterebilirAma bir kişinin kendi bilincinde olma tarzının diğerleri ile ortak olduğunu ileri süremeyizZira benim dış dünyayı algılamamın ve kendim ile çevrem arasındaki ilişkiyi kurmamın bir başkası ile tıpatıp aynı olduğunu ileri sürmem olası değildir Buna rağmen herhangi iki kişinin veya bir kişi ile birçok kişinin kendi bilincine varma eyleminin ortak noktalar içerdiğini ama ayrıntıların farklı olduğunu söyleyebilirizAncak bu kadarı bile her insanın ayrı ve tek birey olması için yeterlidir * İnsanların tek tek kendi kendinin bilincine varma gerçeği,toplumun mutlak olarak aynı düşüncenin tek tek bireylerin düşünce toplamı olmasını engellerBaşka bir ifade ile,toplum düşüncesi,tek tek bireylerin düşünce toplamını yansıtan matematiksel bir işlem değildir Ama belli bir evreden sonra tek tek bireylerin düşüncelerinin toplumun tümü tarafından irdelendiğini biliyoruzBir kişinin kendiliğinden ve içinden geldiği gibi davranması,diğer insanlar tarafından yadırganmasına neden olurÖrneğin yas tutulan bir ortamda birisinin içinden gülme isteği geçse ve bunu gerçekleştirse toplumda nasıl tepki uyanacağını hepimiz bilirizBunun gibi, kendi bireysel çıkarları doğrultusunda davranan bir kişi başkaları tarafından suçlanacağını bilirYa da kendi kendine suçluluk duygusuna kapılır Her iki durum da kendi kendinin bilincinde olmanın toplum tarafından denetlenmesi anl gelirŞu halde,insanı öteki canlılardan ayıran kendini bilme özelliği,hem ahlak kurallarını hem de öteki canlılar için söz konusu olmayan suçluluk duygusunu doğururBuna rağmen insanın kendini tek olarak görebilme ve öteki insanlardan ayırabilme yeteneği sosyal bağlar kurmasına engel değildirAma bu yetenek bazen doğal olması gereken duygusallık bağlarını aşan aşırı davranışlara neden olurFelsefenin ele aldığı konuların bir tanesi de budur İnsanın bir zamanlar masum,suç işleme yeteneğinden yoksun ve aldatmacadan habersiz olduğu söylenirAyrıca insanın,gelecekte yücelmiş bir konuma erişeceğini,bilincinin bencillikten arınacağını da söyleyenler vardır Hatta geçmişe veya geleceğe bakmaya gerek te yokturÇocukluğun en büyük mutluluğuna gerekçe bilgi eksikliğidirBu durum,henüz kendi kendinin bilincinde olmama evresiyle ilgilidir Buna rağmen salt bilimsellik uğruna yaşamın bütün gerçeklerini görmezden gelmemeliyizİnsan,çevresini bilir,onu denetlerÜstelik bu bilme ve denetleme olgusu kendine özgü,kendinin ve çevresindeki dünya ile ilişkisinin bilincinde olması şeklindedirAyrıca konu bu kadarıyla da sınırlı değildirEn önemlisi,insan ayrıca kendi bireysel varlığının geçici olduğunun da bilincindedir,yani ölümlü olduğunu bilir * İnsanın,kendi dışındaki dünyayı bilmesi ve onu denetlemesi,kendisi ile çevresi arasındaki ilişkinin bilincinde oluşu,diğer taraftan ölümlü olduğunu da anlaması,hem kendi geçmişine hem de kendi geleceğine ilgi duymasına neden olurBöyle bir tanım ilk bakışta biraz anlamsız görünür Ama kendimizi, şimdiki zamanda yaşayan ben olarak görmenin yanı sıra en azından kendi atalarımızın devam eden bir ferdi olarak düşünürsek ister istemez geçmişle bağlantı kurmuş oluruzMitoloji ve tarih hep geçmişle olan ilgimizi yansıtır Ölümlü olmamızın bilincini taşımamız,bizleri ölümümüzden sonra anımsanmamızı sağlayacak olgular üretmeye zorlar En basit hatıra eşyasından başlayarak anıtlara saraylara ve hatta piramitlere kadar genişleyen objeler örneği hep anımsanma isteğinden doğan olgulardırHem geçmişe hem de geleceğe yönelik ilgimiz ölümlülük konusunda bizleri rahatlatmaya yarayan davranışlardır Her bir kişinin bilinci kendisine özgü olduğundan ve bu olgu başkaları ile tümüyle paylaşılamadığına göre her insanın kendisini birey olarak algılaması,ister istemez onun yalnızlık duymasına neden olurBurada bahsedilen,kalabalıktan uzak kalma,insanlardan ayrı durmak şeklindeki yalnızlık değildirKendi varlığının bilincinde olan,kendisinin diğerlerinden apayrı olduğunu bilen bir insanın toplum içinde olsa bile görünmez bir zırhla çevrelendiğini hissetmesidirBugün için etrafımızda birçok dostumuz olabilirAma günün birinde,koşulların değişmesi sonucu kendimizi, onların olmadığı bir ortam içinde bulabilirizİşin ilginç tarafı,bir insan,kendi bireyselliğinin bilincine ne kadar çok varırsa,yalnızlığının da o kadar farkında olur Daha eski çağlarda,hatta o kadar uzak olmayan zamanlarda toplum-birey ilişkisi bugünküne benzemiyorduGerçi o dönemlerin insanları içinde oldukları durumu normal kabul ederlerdi,ama içlerinden birini günümüze getirebilseydik, aradaki farkı hemen anlayabilirdiNitekim eğitim ve kültürün kendi kendinin bilincinde olmayı arttırdığı,buna bağlı olarak bireyselliğin geliştiği günümüz toplumu gerçekten farklıdır Artık toplum, geçmişte olduğu gibi organik bir bünye içinde yer alan elemanların mekanik davranışları gibi değildirAyrı ayrı bireylerin bir araya gelerek oluşturduğu günümüz toplumlarının en belirgin özelliği,iletişim olanaklarının artmasıdır * Birçok kişi,kendi kendinin bilincinde olduğunun tümüyle farkında değildirDaha doğrusu bilinçlerinin benliklerinin tümünü kapsamadığını bu nedenle de eylemlerinin gizemli güçler tarafından yönetildiğini düşünürlerÖyle kişiler vardır ki, bu güçlerin benlik içinde ama bilincin uzanamadığı yerde olduğunu sanırlarVeya onlara göre,benliğinin içindeki gizemli güçler,bilinçlerince ulaşılamaz konumdadır Söz konusu güçler,geçmiş dönemlerde kötü ruh ya da şeytan olarak biliniyorduGünümüz ruhbilimi ise bu güçleri,bireyi içten iten,tümüyle bilemediği veya denetleyemediği güdüler olarak tanımlıyorİster geçmişteki tanım, ister bugünkü tanım gerçeği pek değiştirmiyorİnsanın kendi kendinin bilincinde olma süreci bireyselliğin oluşumunda bize yabancı olan olguların etkisindedir Bu konuda verilen bir örnekte olduğu gibi insan,tam bir bilgiye ya da denetime sahip olmadığı bir atın binicisi gibidirBazen binici ve at uyumlu biçimde birlikte hareket edebilirBazen binici,atı istemediği bir yönde gitmeye zorlayabilirBazen de at tarafından sürüklenirŞu halde,kendimizi kendi benliğimizle uyum içinde hissettiğimiz zamanlar olabilirKendi kendimizi denetlemeyi çoğunlukla başardığımız da doğrudurAma sürüklendiğimiz ve gerçekten yapmak istemediğimiz eylemleri de gerçekleştirdiğimiz olur İnsan eylemlerinin yönetimine etkin olduğu düşünülen güçler,benliğin dışında algılandıkları zaman ortaya ister istemez soyut objeler çıkarAma bilimsel analizimizi sürdürerek insan doğasının toplumsal ve tarihsel güçler tarafından belirlendiğini söylemeliyizBaşka bir deyimle,bu güçler insanı ve onun yaşam biçimini dışarıdan etkilerAslında konu burada önemli bir yol ayırımına varıyorİnsanın kendi içindeki güçler tarafından yönetildiğini varsayarak ruhbilimsel açıklamalara mı,dış koşullar tarafından belirlendiğini varsayarak tarihsel ve toplumsal açıklamalara mı kulak vermeliyiz?