Tefsir Dersleri...

5 DERS SAFA İLE MERVE ARASINDA SA'Y



158 — Şübhe yok ki «Safa» ile «Merve» Allah'ın şeairindendlr lft« kim O «Beytui (Ko'beyi) hacc veya umre (kasdı) ile ziyaret ederse, bunları güzelce tavaf etmesinde üzerin* bir beis yoktur Kim gönlünden koparak (vacib olmayan amellerinden) bir hayır işlerse (mükâfatını görür) Çünkü Allah, tcatlerin ecrini veren, (her şeyi de) hakkıyla bilendir




Ayetin Lafzi Tahlili



(Essafa vel mervete): Essafâ, safa kökünden türe*yen bir kelime olup lugatta kaypak taş manasına gelir Kur'anda da k)u anlamda gelmiştir: «Onun hali, üzerinde bir toprak bulunupta kendisin* şiddetli bir yağmur isabet eden, bu suretle o, kendisini kaskatı bir ıaı halinde bırakmış olan kaypak bir kayanın hali gibidir» (Bakara: 264)


Alimlerden Müberret; «Safa kelimesi, hiçbir yerine toprak ve çamur bulaşmayan kaya anlamındadır» [106] der


Nohiv ve lügat alimi Halil'e göre Merve kelimesi; beyaz, kaypak ve çok sert kayaya denir


Alûsî ise; «Safa ve Merve kelimeleri, kaya türlerinin çokça bulunduğu İki dağa isim olarak verilmiştir» [107] demektedir


(şeâiriltâhi): Şeâir kelimesi, şeîret kelimesinin çoğu*ludur Lügatta, alâmet manasınadır Safa ile Merve, islâm dininin alâmet ve İbâdet yerleridir Şeâir kelimesi, bir çok ibâdet çeşitleri için de kulla*nılır Tavaf, ezan, safa ve kamet gibi


(Hacce): Lügatta Hacc, kasdetme ve bir şeye çok yö*nelme anlamındadır Şair, şiirinde haca; «insanlar, Zeberka'nın cilalı evi*ne çokça giderler» [108] biçiminde kullanmıştır


Şeriatta Hacc, Allah' (cc)'ın kadim beytini (Ka'beyi) tavaf, sa'y, ara-fatta vakfeye durma ve diğer menâsık-ı Hacc [109] vazifelerini yapmaya te*şebbüs «e kasdetmeye denir


(İğtemere): Lügatta Umre, ziyaret anlamındadır Ziya*ret yapana muğtemir denir Şeriatta Umre, fleytullah'ı Hacc zamanı dışın*da tavaf, safa ite Merve arasında sa'y ve başını tam traş veya saçlarını kısaltma gibi ibâdetlerin yapılmasına denir Umre de Arafat vakfesi, Müz-delife'de gece yatma ve Seylan'ı taşlama gibi menâsıkler yoktur Geniş bilgi için fıkıh kitaplarına bakılabilir


(Cünâha): Lügatta cünah kelimesi, cim'in ötresi ile okunduğunda günaha meyletme anlamındadır Bazı alimlere göre günaha meyletme değil, bizzat günaha denir «Lisânü'l Arab» kitabının müellifi Ibn-i Menzur «Cünah, günaha meyletme anlamındadır» der


İbn-i Esir de: «Cünah kelimesi, hadislerde çokça geçen bir kelimedir Âyet, hadis ve Arab edebiyatı şiirlerinde çokça kullanılan cünah kelimesi, günah ve meyletme manasınadır Buna göre âyette, bu kelimenin geçtiği kısmın icmali manası: «Safa ile Merve arasındaki sa'yde sizin için günah, çetinlik ve sıkıntı verecek hiçbir şey yoktur» demektir


(Yettavvafe): Tavaf anlamında olan bu kelimenin aslı «Yetetavvefe»dir Baştaki ta harfi dad'a idgam edilir Mesela: Müzemmil kelimesinin aslının Mütezemmil ve Müdessir kelimesinin aslının Mütedes-sir oluşu gibi [110]




Ayetin İcmali Manası



Ey mü'minler, gerçekten Safa ile Merve-Allah (cc), kullarına şiar et-mlştlr-dininin alâmetlerindendirler Mü'minler, o iki yerde Allah (cc)'a dua, llkir ve kendisine yaklaştırıcı amellerle ibâdet ederler Safa ile Merve ara*lında sa'y, Haccın menâsiklerinden olduğu gibi, dininin de şiarlarındandır ve onda noksanlık yapmak sahih (doğru) değildir Zira O, hâkim ve alim Allah (cc)'ın teşriidir Öylekj Hz İbrahim (sav)in; «Ey Rabbhniz, bize İba*det edeceğimiz yerleri (Hacc amellerini) göster (öğret)» (Bakara: 128) münacaatından sonra Safa ile Merve arasında sa'y etmesi, kendisine om-todlldi


Ey mü'minler, sizden her kim Allah (cc)'ın atik (en eski) beytini Hacc vaya Umre için ziyaret ederse, Safa ile Merve arasında sa'y yapmaktan çekinmesin Mü'mine sa'y etmekten ötürü her hangi bir zorluk ve günah da yoktur Müslüman, Allah (cc)'ın rızasını talep ve emrini kabul ettiği İçin «tı'y yapar Müşrik ise putların rızasını kazanmak için sa'y yapar


Ey müminler, siz, alemlerin Rabbı Allah için sa'y ediyorsunuz Muş-ilklere benzeme korkusuyla Safa ile Merve arasında sa'y yapmayı ter-kolmeyiniz Müşrikler, küfür için sa'y ederlerken sizler, bana inandığınız, «İçimi tasdik ettiğiniz ve emrime itaat ettiğiniz için sa'y ediyorsunuz Safa İla Merve arasında sa'y etmekte sizin için ne günah ve ne de günaha tema yi il vardır Bir kimse ikinci defa Hacc veya Umre yaparsa Allah (cc) kıya-met günü eda ettiği nafile Hacc veya Umreden dolayı en hayırlı mükafatı verir [111]




Ayetin Nüzul Sebebi



A Urve bin Zübeyr (ra), Hz Aişe (ranha)'ye ««Şübhe yok ki «Safa* İla «Merve» Allah'ın şeairindendir işte kim o «Beyti» (Ka'beyi) Hacc vt ya Umre (kasdı) İle ziyaret ederse, bunları güzetce tavaf etmesinde üze*rin» bir beis yoktur» âyeti için ne diyorsunuz? Ben hiç bir kimsenin Safa lln Merve arasında sa'y yapmayı terkederek günaha gireceğini zannetmi*yorum» diye sordu Hz Aişe (ranha)'de; «Ey kardeşimin oğlu çok çirkin lılr söz söylüyorsunuz Eğer âyet, anladığınız ve te'vil ettiğiniz gibi olsa «Invaf etmesinde üzerine bir beis yoktur» tarzında gelmesi gerekirdi, Halbuki bu âyetin nüzul sebebi şöyledir: Ensariler (Medine müslümanları), Ulamı kabul etmeden önce «Menat» ismindeki putlarının adını anarak, ibâdet maksadıyla zorlukla Safa i!e Merve arasında sa'y ederlerdi En-sarîler İslâmı kabul ettikten sonra Resulullah'a: «Bizler, müslüman olma*dan önce Safa ile Merve arasını zorlukla sa'y yapardık Şimdi onların arasında sa'y yapmayı müşriklere benzemek korkusuyla terk mi edelim?» demeleri üzerine Allah (cc) bu âyeti inzal buyurdular» sözlerine devam*la; «Resulullah (sav), onların arasında sa'y yapmayı sünnet kıldı Hiçbir müslüman Safa ile Merve arasındaki sa'yı terkedemez» [112] dedi


B Buharî ve Tirmizi, Enes (ra)'den: Safa ile Merve arasında sa'y yap*ma hususunda sorulan soruya Hz Enes (ra); «Biz, Safa ile Merve ara*sında sa'y yapmayı cahiliyyet dönemi adetlerinden biliyorduk İslâm dini gelince sa'y yapmayı bırakıp terkettik Bunun üzerine, sa'y hususunda âyet nazil oldu» dedi» [113] hadisini rivayet etmişlerdir[114]




Ayetin Tefsirindeki İncelikler



Birinci incelik: İmam Fahreddin er-Râzî «Bu âyetin, bir önceki âyet*le ilgisi şöyledir: Allah (cc) bir önceki âyette, Hz Muhammed (sav) ve ümmetine Hz İbrahim (sav)'in şeriatı ile islâm dininin mütekâmil bir din olduğunu, Kıble'nin Mescid-i Aksa'dan Mescid-i Haram'a dönüştürülmesi ile beyan etmiştir Ka'benin inşa tarihi ile Hz ibrahim (sav)'in zevceleri Hz Hacer (ranha)'ln iki dağ (Safa ile Merve) arasında sa'y yapmasına bak*tığımızda, her ikisinin de Hz ibrahim (sav)'in dininin şiarlarından olduğunu görürüz Bundan dolayı Allah (cc), sa'y yapma hükmünü, kıble âyetinin hemen arkasından ferman buyurmuştur» [115] der


İkinci incelik: Safa ile Merve arasında sa'y yapma, ya farz, ya vacib veya sünnettir Allah (cc), bu hükmü yapan için neden «hiç bir günah yoktur?» buyurmaktadır? Bu soruya şöyle cevap verilebilir: «Cahiliyyet dev*rinde Safa tepesinde «İsaf» ismi verilen bir put, Merve tepesinde ise «Nâilet» adı verilen diğer bir put vardı Müşrikler bu iki tepe arasında sa'y yaparlarken o putlara ellerini sürer ve yüzlerine mesh ederlerdi Bu*nun üzerine müslümanlar, onlara benzememek için Safa ile Merve arasın*da sa'y yapmaktan kaçındılar Mü'minlerin bu hareketi üzerine «sa'y yap*makta bir günah yoktur» âyeti nazil oldu Zira müslümanlar, putlar için değil Allah (cc)'ın emrine inkıyaden sa'y yaparlar


Üçüncü incelik: Şükür, bir nimet ve iyiliğin karşılığında yapııan medh ve senadır Allah (cc)'ın kullan medh ve senası ise muhal (mümkün değil) dir Zira hiçbir kimse, Cenab-ı Hak'ka ne bir yardım ve ne de bir ihsanda bulunabilir Âyetteki «Muhakkak Allah (cc) şâkirdir» ifadesi, şükreden değil, amellerin karşılığı mükafat ve ecirleri veren anlamındadır [116]




Âyetteki Şer’i Hükümler


Birinci Hüküm: Sala İle Merve Arasında Sa'y Yapma Farz Mıdır, Sün*net Midir?



Fakihler, Safa ile Merve arasında sa'y yapma hususunda üç kısma ayrılmışlardır


1 Sa'y yapma Haccın rükünlerindendir Kim say yapmazsa, Haccı batıl (geçersiz)dir Bu, Şafiî ve Maliki mezheblerinin görüşü olduğu gibi imam Ahmed bin Hanbel (ra)'in iki rivayetinden birisidir Onlar da Saha*belerden İbn-i Ömer (ra), Cabir (ra) ve Aişe (ranha)'dan rivayet etmiş*lerdir


2 Safa ile Merve arasında sa'y yapma, rükün değil Haccın vaclble-rindendir Hacı sa'y yapmayı terkederse, kurban (koyun veya keçi) ket»-mesi lazımdır Bu görüş, imam-ı Azam Ebu Hanife (ra) ile İmam Sevrl (ra)nindir


3 Sa'y yapmak, vacib değil, sünnettir Bir kimse sa'y yapmayı terke-derse hiçbir şey lazım gelmez Haccı tamamdır Bu görüş, sahabelerden Ibn-i Abbas (ra) ve Enes bin Malik (ra)indir imam Ahmed bin Hanbel (ra)'den de böyle bir görüş rivayet edilmiştir


Birinci görüşün (Şafiî ve Maliki'nin) delilleri:


A Resulullah (sav)'ın; «Sa'y yapınız Zira Allah (cc), muhakkak onu size farz kılmıştır» hadisidir [117]


B Resulullah (sav)'ın Veda Haccında Safa ile Merve arasında sa'y yaptığı sabittir Hatta o Safa tepesine yaklaşırken; «Şüphe yok ki «Safa» İle «Merve» Allah'ın şeairindendir» âyetini okuyarak sa'y yapmaya baş*lamış ve «Siz sa'y yapmaya Allah (cc)'ın başladığı —âyette önce Safa ke*limesi geçer— ile başlayınız» buyurmuştur


Resulullah (sav), Hacc esnasında Sa'yın 3di şavt —Safâ'dan Merve'-ye 4 gidiş, Merve'den Safa'ya 3 gidiştir—ını tamamladıktan sonra saha*belere «Benden Haccın menâsikinj öğreniniz» buyurarak kendisine uyulmasını emretmiştir O'nun bu emri, sa'y yapmanın farz olmasından dola*yıdır ve Haccın rükünlerinden olduğuna işarettir


C Müslim, Hz Aişe (ranha)'nin; «And clsun Safa ile Merve arasında sa'y yapmayan kimsenin haca tamam değildir» [118] buyruğunu rivayet etmiştir


D Alimlere göre, Safa ile Merve arasında sa'y yapma şavtlarına yal*nız Harem-i Şerifin bir bölgesinde müsaade edilmiştir Onlar da Beyti ta*vaf etme gibi, Hacc ve Umrenin rükünlerindendir


İkinci görüşün (Ebu Hanife ve İmam Sevri'nrn) delilleri:


imam-ı Azam Ebu Hanife (ra) ile İmam Sevri (ra), sa'y yapmanın Haccın rükünlerinden değil, vaciblerinden olduğunu şu âyet ve hadisler*den aldıkları delillerle isbat etmişlerdir


A «Bunları (Safa ile Merve) güzelce tavaf etmesinde üzerine bir beis yoktur» âyetinden, onları tavaf edenler için bir günahın olmadığı anla*şılır Âyetin ifadesi, sa'y yapmanın rükün olduğuna değil, mubah olduğu*na işarettir Resulullah (sav)'ın sa'y yapması, bizlere onu vacib kılmıştır Şu halde sa'y yapma; müzdelife vakfesi, şeytan taşlama ve kudüm tavafı gibi, terki kurban kesme ile telâfi edilen hacc vaciblerindendir


B Şâ'bi'nin rivayet ettiği şu hadistir: «Ben (Urvet bin Müdris et-Tâî) Muzdelife'de Resulullah (sav)'ın huzuruna vararak; «Ya Resulullah (sav) Tayyi dağından geliyorum Yol güzergahındaki tüm dağ ve tepelerde vakfe (durup, dua) ettim Benim için başka bir hacc yapmak var mıdır?» dedim O; «Her kim bizimle şu namazı —Muzdelife'de akşam namazını yatsıya tehir ederek, her ikisini beraber kılma— eda eder Muzdelife'de vakfeye durur ve arefe günü Arafat'ta gece veya gündüz vakfe yaparsa Haccını tamamlar» buyurdu»[119]


Bu hadisten delil çıkarma iki açıdan olabilir Birisi, bu hadiste Safa ile Merve arasında sa'y yapma yoktur Diğeri, sa'y yapmak Haccın farz ve rükünlerinden olsaydı, Resulullah (sav)'ın, hadiste adı geçen şahsa açıklaması gerekirdi Zira Resulullah, o'nun Haccın rükünlerinden haber*dar olmadığını biliyordu


Üçüncü göriişi'n (İbn-i Abbas (ra), Enes bin Malik (ra) ve İmam Ah-med bin Hanbel' (ra)'in bir rivayeti) delilleri:


Sa'y yapma, haccın vacib ve rükünlerinden değil, sünnetlerindendlr 0u görüş sahiplerinin delilleri şunlardır:


A «Kim gönlünden koparak (vacib olmayan amellerden) bir hayır İşlerse (mükafatını görür) Çünkü Allah, taatlerin ecrini veren, (her şeyi de) hakkıyla bilendir» âyeti, sa'y yapmanın haccın farz veya vaciblerinden de-Oll, açıkça sünnetlerinden olduğunu gösterir Bir kimse, bu âyetin zahirine göre sa'y yapmayı terkederse haccında bir noksanlık olmaz ve terkinden Mürü de ceza kurbanı terettüp (vacib değil) etmez


B «Hacc, arefe'dir» hadisi, arefe vakfesini yapan kimsenin haccının tamam olduğuna işarettir Bu ise, hacc amellerinin tamamlandığını göste*rir Bazı hususlarda bir kısım ameller terkedilse dahi, asıl farzlar işlendiği için hacc tamamlanmıştır bu görüş sahiplerine göre[120]


ibn-l Cevzî bununla ilgili olarak: «imamımız Ahmed bin Hanbel (ra)'-dtn Safa ile Merve arasında sa'y yapma hususunda muhtelif rivayetler varit olmuştur Alimlerden El-Esrem; «Sa'y yapmayı terkeden hacının hac-cı caiz (kabul) değildir» naklini yaparken Ebu Talib de; «Sa'y yapmayı hılnrek veya unutarak teıketme de bir sakınca yoktur Yalnız terketme, uygun görülmez» naklini yapmaktadır Diğer taraftan Meymunî'de sa'y yııpmanın sünnet olduğunu İmam Ahmed bin Hanbel (ra)'den nakleder» iler


Mugnî kitabı yazarı, ikinci görüşü (Ebu Hanife (ra) ve İmam Sevrl (m)'nin) daha faziletli (iyi) olduğundan tercih eder Zira sa'y yapmanın vorlb olduğunu söyleyenlerin delilleri, onun bir vacibi tamamlayıcı bir va-c ıh değil, kendi başına mutlak bir vacib olduğuna işarettir Hz Alşe (r nnha)'nin «So'y yapma vacibdir» sözü, ona muhalif olan sahabelerin gö-ıııçleriylo çatışır


Sahih elan, Şafii ve Malikilerin görüşüdür Zira Resulullah (sav), Sa*la İle Merve arasında sa'y yaptıktan sonra sahabelere hitaben; «Haccın menâsikini benden öğreniniz» buyurmuştur O'na uymak ise vacibdir Sa'y yııpmanın sünnet olduğunu savunanların; «Her kim gönlünden koparak (voclb olmayan amellerden) bir hayır işlerse (mükafatını görür)» âyetini ılnlll getirmeleri, yeterli değildir Zira Taberî Tefsirinde de dendiği gibi âyet; hlr kimse farz olan haccını edadan sonra nafile bir hacc veya umre ya*parsa anlamındadır Kj bu sa'y yapmanın sünnet olduğuna işaret etmez Allah (cc), en iyi bilendir [121]




Âyetlerden Alınacak Dersler



1 Safa ile Merve, İslâm dini şeairinden olduğu gibi ibadetlerimizin de bir sembolüdür


2 Safa ile Merve arasında sa'y yapma, Hz İsmail (sav)'in annesi Hz Hacer'e vâki olan tarihi bir olayın canlandırılmasıdır


3 Müşriklerin cahiliyet devrinde sa'y yaparken Sufâ ile Merve tepe*lerindeki putlara el sürmeleri, müslümanların sa'y yapmalarına mani de*ğildir


4 Beyt (Ka'be)i, hacc veya umre için ziyaret eden kimselere sa'y yap*mak vacibdir


5 Farz dışında nafile hacc veya umre yapmak, insanların imanları*nın kemâlini gösterir


6 Allah (cc), kendisine kulluk yapanlara en iyi mükafatları verecek*tir [122]




Âyetlerdeki Teşriî Hikmetler



Allah (cc); mü'minlerin hacc ve umre yaparken Safa ile Merve ara*sında sa'y vazifesini ifa etmelerini, taatın bir sembolü ve dinin şiarlarından saymıştır İnsanlık tarihinin en eski hatıralarından olan sa'y yapma, aynı zamanda tarihî bir hadiseyi de canladırmaktadır


Yalnız Allah (cc)'ın emrine uyan Hz İbrahim (sav), oğlu Hz İsmail (sav) ve hanımı Hz Hacer (ranha)'ı, hiç kimsenin bulunmadığı, hayat emaresinin görülmediği ve meskenin de yapılmadığı bir çölde bıraktı Çün*kü Allah (cc), Hz İbrahim (sav)'e çölün ortasındaki susuz, ağaçsız ve mey*vesiz yerde eski Beyti'nin inşasını emretti ve insanların kalbini oraya mey-leettirmeyi irade buyurdu Hz ismail (sav), o tarihte annesinin kucağında süt emen bir çocuktu Hz İbrahim (sav), o'nu ve annesini bugün Haram-i Şerifin bulunduğu yere bırakıp geri dönerken Hz Hacer (ranha), o'na hitaben; «Bizi insansız, meskensiz ve başıboş çölde bırakıp nereye gidi*yorsunuz?» dedi Hz İbrahim (sav), Allah (cc)'ın emrini yerine getirememe korkusuyla geri dönüp hanımına cevap vermeden yoluna devam etti 0'-nun bu hareketi üzerine Hz Hacer (ranha) arkasından yetişerek; «Bu yaptığınızı Allah (cc) mı emretti?» diyerek tekrar sorunca, Hz İbrahim (sav)'de; «Evet» cevabını verdi Bunun üzerine Hz Hacer (ranha) «Allah {cc), bizi burada korur» diyerek geri döndü


Hz İbrahim (sav) giderken Mekke'de bugün «seniyye» ismi verilen yere geldiğinde yüzünü Ka'benln bulunduğu yere çevirerek onları gördü Fakat onlar, Hz İbrahim (sav)'i görmüyorlardı O, ellerini kaldırarak; «Ey Rabbimiz, ben evlatlarımdan kimini, senin mukaddes olan evinin yanında ekinsiz bir vadiye yerleştirdim Sebebi şudur ki, Rabbimiz dosdoğru no-mazlarını kılsınlar Artık sen insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meyi ettir Önlerin şükretmeleri me'mul olduğu için kendilerini bazı mey*velerle rızıklandır» (İbrahim: 37) duasını yaptı ve uzun susuz, ağaçsız vo otsuz çölleri aşarak asıl vatanı Filistin'e gitti Hanımı ve oğlunu ise yolnu Allah (cc)'ın hıfz ve himayesine bırakmıştı Hz Hacer ve oğlu, o vadldo yapayalnız kaldılar Yiyecek ve içecekleri yanlarındaki tulumda bulunun su ile kuru meyvelerden ibaretti Suları bitince Hz Hacer (ranha) ve oğlu susadılar Susuzluktan oğlu (Hz ismail)'nun helak olacak hale gelmeni üzerine Hz Hacer (ranha), su bulmak için en yakın yer Safa tepesine çıkıp etraft» su bulunabilecek yerlere bakarken, bir taraftan da mutlak bir ölümle karşılaşan oğluna bakıyordu Safa tepesi ve civarında su umu resi göremeyince koşarak Merve tepesine çıktı Fakat orada da su omu resine rastlayamadı Bu iki tepe arasında —bugün hacılar ona benzottt rek yaparlar— 7 defa sa'y yaptı Gücünü kaybettiği bir sırada uzaktan hlı ses işitti ve sesin sahibine doğru yönelerek; «Sesinizi duydum Yanım/tlu bana yardım edecek bir kimse varsa gönderiniz» dedi Daha sonra imi günkü Zemzem kuyusunun bulunduğu yerde çok güzel şimali bir kikinin bulunduğunu gördü İnsan zannederek ona doğru koştu Yanına vaıdıûı zaman onun Allah (cc)'ın bir meleği olduğunu gördü O Meleğin kandilli rını yere vurmasıyla Allah (cc)'ın alametlerinden olan bugünkü Zonı/nın suyu fışkırmaya başladı Melek, Hz Hacer (ranha)'e hitaben «Hiç korkma gelecekte burada Allah (cc), oğlun ve babasına beraberce Beyt'lnl Infd ettirecektir» buyurdu /13)


Jbn-i Abbas (ra), sa'y yapma hususunda; «Bugün müslümanların yap*mış olduğu sa'y, Hz Hacer (ranha)'in Safa ve Merve aıasındaki torlhl «a1-ylni canlandırmak içindir» der


Yazdıklarımız, tarihî bir hadisenin özeti ve ebedî hatırasıdır Kİ Al*lah (cc), orada en eski Beyti'nin imarını irade ile haccın menâslklnl ve yüce islâm dininin şiarlarının yapılmasını emretmiştir


— Bu kıssayı Sahih-i Buhari'den özetleyerek aktardım[123]