Tefsir Dersleri...

Latif Bir Münazara



Allâme Ebu Bekir bin el-Arabî, «Ahkâmü'l Kur'an» isimli eserinde şu münazarayı anar; «Biz Mescid-I Aksa (H 487) Sahra Mescidi (muallak taş) harlminde oturuyorduk Burada İlmi mevzuları konuşmak, gelenek ha*lindeydi Yanınıza Hanefi mezhebinin büyük alimlerinden Ez-Zevzenl «Ha*lil er-Rahman»ı ziyaret için geldi O'na «Müslüman, kâfir ile kısas yapılır mı?» diye soruldu Ez-Zevzeni de, «Evet, müslüman, kafiri öldürürse, o da kısas yapılarak öldürülür» cevabını verdi O'na bu husustaki delilinin ne olduğu sorulunca, «Bu mevzu da delilim Allah (cc) in «Ey iman edenler, maktuller hakkında size kısas (misilleme) yazıldı (farz kılındı)» âyetidir Bu âyet umumu ifade ettiğinden, öldürenler hangi ırk ve dinden olursa ol*sun, kısas hükmünün kapsamına girerler» dedi


Bu toplantıda bulunan Şafii faklhlerinden Atâ el-Makdesi ile Zevzenî arasında latif bir münazara başladı El-Makdesi, Şeyh Zevzeni'nln âyetten çıkardığı hükmün, üc acıdan hücceti bulunmadığını söyleyerek şöyle der: «1 Allah (cc), «Size kısas yazıldı (farzedildl)» âyetinde, cezalandırmada eşitliğin şart olduğunu açık şekilde ifade etmiştir Yalnız müslüman ile kâ*fir arasında eşitlik yoktur Zira küfür, onun insanlıktaki yeri ve derecesini alçaltmıştır 2 Allah (cc) âyetin sonunu, evveli ile bağlayarak, açık beya*nını «Maktuller hakkında size kısas (misilleme) yazıldı (fon edldl) Hür hür ile, köle köle ile, dişi dişi He, (kısas olunur)» biçiminde buyurdu Kö*lenin köleliği, küfrün eserindendir Dolayısıyla köle, hüre eşit değildir Kâ(İrin müslümandan daha aşağı bir derecede olacağı ,hiç bir surette eşit olmayacağı açıktır 3 «Kimin (hangi katilin) lehinde maktulün kardeşi (velisi tarafından) cüzi bir şey afv olunursa (hemen kısas düşer)» âye*timle müslüman, müslümanın kardeşi olduğu gibi, maktulün de neseben Mırdüşidir Müslümanla kâfir'arasında ise hiçbir hususta kardeşlik yok İm Kısas âyeti, kafirin bu hükme girmediğine delâlet eder»


Zevzenî de, Atâ el-Makdesi'ye şöyle cevap verdi: «Deliliniz sahihtir Amn delillerinizle -hüküm vermek, benim için gerekmez Allah (ne) n«ioilinekte eşitliği emretmiştir» sözünüzü aynen kabul ediyorum «Kiminin iıFIrle müslüman orasında eşitlik yoktur» görüşünüz ise doğru (Inflilıllr


luı müslümanla kafir, ecn güvenliği acısından islâm hukukunda açltllr ( ıı eşitlik kısas için kafidir Müslüman ve kafir, islâm ülkesinde yaşarlar I ılnm hukuku, zımmi malı çalan müslümanın kolunun kesilmesini konin-iıklu emreder Bu da zımmi malının, müslüman malına korunma hununun-'in asit olduğunu gösterir Bu durum zımmi kanının da, müslüman kanı gl il korunacağına işaret eder Çünkü zımmînin malı gibi hayatı da l«lom inıkııkunun teminatı altındadır «Âyetin sonu, başlangıç kısmıyla irtibatlı ılım sözünüz kabul edilemez Çünkü âyetin başlangıcı umumu İfade adar • nn, sonu da hususi bir hükmü ifade eder Âyetin sonunun hususi oluşu, İHiflongıcıntn umumi oluşuna mani değildir Umumu ifade eden âyetin hükmü umumi, hususi ifade eden âyetin hükmü, hususi icra edilir


«Hür, köle ile kısas yapılamaz» görüşünüzü kabul etmiyorum Hür, M*aıı rffedip yerine diyet almak başka mütalaa edilir» EzZevzanİ lln «ünü ben de söylüyorum Yalnız affetme hususunda müslümanla, kâfir ıurdeş değildir Ve eşitte olamaz Bir zımmî, bir müslümanı öldürmüş olsa, öldürülenin kardeşi katilden diyet alarak affetse, affı kabul edllmei Hal-ı ııkl bir müslüman, bir müslümanı öldürse, öldürülenin kardeşi İslam hu-' ııkunun tayin ettiği diyeti alarak katil müslümanı affedebilir Af hıınıınun-tukl 6yet kısasın umumiliğine engel değildir Yanf kısas hükmü başka, ••nonı affedip yerine diyet almak başka mütalaa edilir «Ez-Zevrenl İl* ^ıfl el Makdesî arasında gecen büyük münazaradan cok faydalandık Mü-mı/aranın tümünü «Nüzhetü'n Nazır» isimli kitabımda yazdım» [191]




İkinci Hüküm: Baba, Oğlunu Öldürürse, Kısas Yapılır Mı?



Cumhur'a (Şafiî Hanbelî, Hanefî) göre oğlunu öldüren babaya, kıtoı yııpılmoz Zira Resuiullah (sav), «oğlunu öldüren babaya, kısas yapılman buyurdu


Cessâs, bu hususta, «Resulullah (sav)'ın «Oğlunu öldüren babaya, kısas yapılmaz» hadisi meşhurdur Sahabilerden hiç biri, Haz Ömer (ra)'-In bu hadisle ilgili uygulamasına muhalefet etmemiştir O'nurt bu icrası, hadisi manen mütevatir kılmaktadır» [192] der


İmam MalU (ra) ise, «Bir baba, oğlunu işkence yaparak kasten öl*dürürse, kısas yapılır» [193] demektedir


Kurtubi de bununla ilgili olarak şöyle diyor: «Maliki mezhebi içersin*de bu hususta hiçbir görüş ayrılığı yoktur Bir baba oğlunu kasten -iş*kence yaparak, keserek, bir yere hapsederek, ölüme terkederek- öldürürse kısas yapılır Yalnız öldürmek kastı ile değil, terbiye için döverken ölürse kısas yapılmaz, babadan diyet alınır» [194]


Cumhür'un görüşü, delil aldıkları hadise istinaben daha tercih edi*lir Çünkü babadaki evlatlık şefkati, onu kasten öldürmeye manidir Eğer oğul, babayı öldürürse, oğul kısas yapılır Fahrü'l İslâm Eş-Şâ'şi; «Baba, evladın varlık sebebidir Evlat, varlık sebebi babanın nasıl yokluk sebebi olabilir?» der [195]




Üçüncü Hüküm: Bir Toplum, Bir Adamı Öldürürse, O Toplumun Tümü Kı*sas Yapılır Mı?



Fakihler bir insanın öldürülmesine, bütün fertler katılırsa o toplulu-^ ğun tamamına kısas yapılıp yapılmayacağı hususunda ihtilafa düşerek İki görüşe ayrılmışlardır


Cumhur'a (4 mezheb alimlerine) göre bir adamı öldüren bir topluj luğun tüm fertleri kısas yapılır


Zahirî mezhebi alimleri ile Ahmed bin Hanbel (ra)'den golen bir rivajj yete göre ise bir adamı öldüren bir toplumun, bütün fertleri öldürülme


Zahlri'lerin delilleri:


A «MaktüHer hakkında size kısas yazıldı (farz kılındı)» âyeti eşitliği ve misillemeyi şart kılmıştır Halbuki fertle toplum arasında eşitlij olmaz


B «Biz onda (Tevrat'ta) onların üzerine (şunu do) yazdık Cana can, «öi* aöz, buruna burun, kulağa kulak, dişe dis (karşılıktır)» Mâido: 45) âyetinde, bir insan, bir insan karşılığıdır Bir çok insanın, bir İnsan kar*şılığı olması düşünülemez Zira birkaç adam, bir adam karşılığı kısai yapılırsa, âyetin nassına muhalefet edilmiş olur


Cumhür'un delilleri:


A Hz Ömer (ra) zamanında Sana kentinde bir genç, 7 kişi tarafın* dun öldürüldü 7 kişiyi de kısas yaptıran Hz Ömer, daha sonra «Bu gencin öldürülmesine Sana kenti insanları iştirak etseydi, tümünü kısas yaptırır*dım» buyurdu


lbn-i Kesir'e göre, Hz Ömer tarafından verilen bu hükme, herhangi bir aahabî tarafından itiraz edildiği bilinmemektedir Buna muhalefet edil-ıntımesl de icma'dır [196]


B Resulullah (sav)tan rivayet edilen «Eğer mü'min kanının dökülme-bine yer ve gök ehli iştirak ederse Allah (cc) tümünü ateşte yüzüstü yo< Kur» [197] hadisidir


Cumhur'a göre bir adamın öldürülmesine iştirak eden topluluğun lıl-mUnun ceza görmesi muhakkaktır Ahirette verilecek cezada ortak olduk*ları gibi, dünyada verilecek cezada -ki kısastır- da ortaktırlar


C Allah (cc), kısası hayatın korunması için va'z etmiştir «Ey tullın akıl sahipleri, kısasta sizin için (umumi) bir hayat vardır» âyeti do bunu bildirmektedir İnsanlar, bir topluluğun bir adam için öldürülmeyocaglııi lılluaierdi düşmanlarını öldürmek için birbirlerine yardım ederlerdi O /(iııuın halkın kanı zayi olduğu gibi, fitne ve fesadın yeryüzüne yayılmaaınu vo-■İla olunurdu


lbn-i Arabi bu hususta şöyle der; «Alimlerimiz (Hanefî, Şafii vn Muli-ki) «Maktuller hakkında size kısas yazıldı (farz edildi)» âyeti ile dtlll unllren Ahmed bin Hanbel (ra)'in «Bir topluluk, bir kişi için öldurülmtl, Cıınkü Allah (cc) kısasta eşitliği şart kılmıştır Halbuki fert ile topluluk oro-•ında kısas için eşitlik olmaz» görüşüne karşı «Genel kaidelere uymak, lııfulara uymaktan daha hayırlıdır Adam öldüren bir topluluk; oldurulma ynceklerini bilirlerse düşmanlarını öldürmek için birbirlerine yardım edeı v* arzularına kavuşurlardı Bu ise islâm'ın yasakladığı fitnenin yeryüzüne yayılmasına vesile olurdu Kısastan maksat, adam öldüreni öldürmektir Cdhiliyet devrinde Araplar, bir adamlarına karşılık, çok zaman yüz kişi öldürür ve bununla da öğünürlerdi Allah (cc) ise eşitlik ve adaletle em*retmiştir Bu eşitlik ve adalet ise, adam öldüreni kısas yapmakla olur Kısas edilen kimse, bir veya daha çok olabilir» diye cevap verirler» [198]




Dördüncü Hüküm: Katil, Kısas Yapılırken Ne İle Öldürülür?



Fakihler kısas yapılırken katilin ne ile öldürüleceği hususunda İhtila*fa düşerek iki görüşe ayrılmışlardır


Maliki, Şafiî ve İmam Ahmed bin Hanbel'in bir rivayetine göre kısas; katil, maktulü ne ile öldürmüşse aynen öyle öldürülür Mesela: Katil, bir kimseyi boğarak öldürmüşse boğarak, taş vurarak öldürmüşse taş vuru*larak öldürülür Çünkü «Maktuller hakkında size kısas (misilleme) yazıl*dı (farz edildi)» âyeti ve Enes (ra)'den rivayet edilen «Bir Yahudi, bir ka*dının başına taş vurarak öldürmüştü Resulullah (sav) da onu taş vurarak öldürttü» hadisi, katil ne ile ve nasıl öldürmüşse öylece öldürüleceğine delildir [199]


İmam-ı Azam (ra) ve İmam Ahmed bin Hanbel (ra)'in diğer bir rivayeti*ne göre ise, kısas ancak kılıçla yapılır Çünkü kısastan taleb edilen, bir canı bir can karşılığın da öldürmektir Resulullah (sav) efendimiz «Kısas, ancak kılıçladır» ve «Öldürdüğünüz zaman güzelce öldürün, kestiğiniz za*man güzelce kesin» buyurmuştur Hz Enes (ra)'in rivayet ettiği hadisin hükmü, misillemeyi yasaklayan hadisle neshedilmiştir Kılıçtan başka yak*ma, parçaiama başı taşla kırma ve ölünceye kadar hapsetme gibi öldür*me türleri, çoğu kez misillemeyi geçer Eğer böyle yapılırsa Allah (cc)'ın «O halde kim bu (afivden ye edadan) sonra (katile veya taraflarına mu-haseme ve) tecavüzde bulunursa onun için pek acıklı bir azab vardır» âyeti İle yasakladığı, tecavüz yapılmış olur


Alim Kasım bin Ma'n, sultanlardan birinin yanında, alim Şerik bin Abdullah ile bulunduğu bir gün de aralarında şu konuşma geçer: Ma'n Şerik bin Abdullah'a «Bir kimseye ok atarak öldüren kimsenin, kısasıyla İlgili olarak ne dersiniz?» diye sordu O da, «ok atılarak öldürülür» deyin-co «Katil, birinci okla ölmezse ne yapılır?» diye tekrar sorunca «ikinci ok atılır» dedi Bunun üzerine Kasım bin Ma'n «Allah (cc)'ın yarattığı bir nıcihluku oklarınıza hedef mi yapıyorsunuz? Zira Resulullah (sav), canlı varlıklardan herhangi birisinin ok ve benzeri silahlara hedef yapılmasını yasak etmiştir» cevabını verdi [200]




Beşinci Hüküm: Kısas Hükmünü Kim İcra Eder?



Kurtubî bu hususta şöyle der: «Fetva alimleri, hiç bir kimsenin, İslâm Devlet Başkanının müsadesi ve zamanın kadısının yazılı fetvası olmadık*ça kısas yapma hakkına sahip olmadığını, bu hakkın ancak islâm Devlet-Başkanı veya tayin ettiği kişiye ait olduğun da ittifak etmişlerdir Çünkü Allah (cc) müslümanların başlarına emir (imam) seçmelerini farz kılmış-tır Ki imam fenalık ve kötülüklere meydan vermeden aralarındaki dün*yevi işleri ve davaları âdil bir şekilde icra etsin» [201]




Âyetlerden Alınacak Dersler



1 Allah (cc), mü'minlerin saadet ve selameti için kısası farz kılmış*tır


2 Kısas, cinayetlerin azalmasına, insanların içersindeki kinin yok ol masına ve neslin artmasına vesile olur


3 Kısas'ta insanlar için umumi bir hayat vardır Fert ve toplulukları korur


4 Katillerin yakınlarına tecavüz etmek, cahiliyet adetleriııdendir lâm onu kaldırmıştır Çünkü islâm'da kan davası'yoktur


5 Zulüm, düşmanlık ve halklar arasında tecavüz olaylarının yayılma-maçı için kısasta, misilleme farz kılınmıştır


6 Öldürülen kişinin velisi, diyet almayı kabul ederse, katilin diyeli lf-hir etmeksizin vermesi farzdır


7 Kısas hükmünün hafifletilerek diyete çevrilmesi Allah (cc)'ın mü*minlere bir rahmetidir Bu hafifletme ve rahmet karşısında kulların tükrtl-ınosi farzdır [202]




Âyetlerdeki Teşrii Hikmetler



Hakim ve Alîm olan Allah (cc), halkın hayatını korumak, İyi İnsanları muhafaza altına almak ve fitne henüz küçükken onu önlemek için kıtan hükmünü farz kılmıştır Çünkü bir kimse cinayet işlemezse, kendisinin ve başkalarının o fili yapmamasına, halk içersindeki düşmanlık ve tecavüz hareketlerin de durmasına vesile olur


Kısastan korkarak müslüman kardeşini öldürmekten vazgeçen kişi, bu hareketiyle kendi hayatını, öldüreceği kimsenin hayatını ve toplum fert*lerinin hayatını kurtarmış olur


Bir kişiyi öldüren kimse, ceza görmeden dolaşırsa, fitnenin yayılma*sına, can emniyetinin ortadan kalkmasına ve intikam alma duygusuyla kan akıtılmasına vesile olur Çünkü kan akıtmaya karşı düşmanlık, insan*ların fıtratında mevcuttur Kalblerdeki kin, tecavüz, husumet ve düşman*lığın ortadan kalkması için islâm, kısas hükmünü va'z etmiştir


Kısası farz kılan islâm, diğer taraftan insanları affetmeye teşvik et*mek de ve hudutlarını çizmektedir Allah (cc)'ın kısas hükmünü bildirdikten sonra maktul tarafını affa teşvik etmesi, bir adalet ve onları itaat yolunda yüceltmeye davettir Çünkü afv, Allah (cc)'ın bir sıfatıdır O, «Kimin (ka*tilin) lehinde maktulün kardeşi tarafından cüzi bir şey afvolunursa (hemen kısas düşer) Artık örfe uymak, ona (maktulün velisine) güzellikle ödemek (lazımdır)» âyetiyle de, kısas hükmünü intikam, kin ve düşmanlıktan; bü*yük ve ulvi bir manaya dönüştürmüştür Geçmiş kavimler, suç işleyenlerden intikam almak için hiçbir şekilde afv ve diyet kabul etmez, onları ceza*landırırdı Çoğu kez öldürülen bir adam karşılığında yüz kişi öldürülür, bununla da övünülürdü


«Sizin için kısasta intikam vardır» değil, «sizin İçin kısasta hayat var*dır» buyuran Allah (cc)'ın kısastan kastı, toplum barışını temin etmektir


Kanun yapıcılarına göre, katilin öldürülmesi, bir şiddet hareketidir Ona şefkat göstererek ölümden kurtarmak gerekir Halbuki öncelikle zulüm yapılarak öldürülen kişiye, merhamet ve şefkat göstermek daha iyi olmaz mı? Katillere merhamet gösterildiği takdirde, bozguncuların ve canilerin saldırıları karşısında topluma kim merhamet edecektir? Toplumda gün geçtikçe çoğalan saldırı, yaralama ve öldürme olayları karşısında ne ya*pacağız?


Meseleye dar bir çerçeveden, salim olmayan bir akılla bakanlar, ka*tile merhamet ediyorlar Konuya derin bir düşünceyle, geniş bir açıdan bakanlarsa katillere, canilere karşı topluma merhamet edeceklerdir Çünkü halkı sevenler, toplumdaki kötülüklerin azami derecede azalmasına ça*lışacakları gibi, mütecavizlerin tecavüzlerine de mani olurlar [203]