Tefsir Dersleri...

12 DERS HARAM AYLARDA, DÜŞMANLA SAVAŞMA



216 — (Ey müminler, tob'an) sizin hoşunuza gitmediği holde, uhde*nize kıtal (düşmanlarla savaş) yazıldı, (farzedildi) Olur ki bir şey hoşunu*za gitmezken o sizin için hayırlı olur Bir şeyi de sevdiğiniz halde o da hakkınızda şer olur Allah bilir, siz bilmezsiniz


217 — Sana haram olan o ayı, ondaki muharebeyi sorarlar De ki: «Onda (o ayda) muharebe etmek büyük (günah)dır, (İnsanları) Allah yo*lundan men etmek, onu inkar etmek, (ziyaretçilerin) Mescid-i Harama git*melerine mani olmak, O'nun halkını oradan çıkarmak ise Allah katında da*ha büyük (günah)tır Fitne katilden de beterdir Kafirler, güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmalarında devam edecekler*dir İçinizden kim dininden döner de o kafir olarak ölürse onların (o gibi*lerin) yaptığı (iyi) işler dünyada, ahlrette de boşa gitmiştir Onlar, o ateşin (cehennemin) arkadaştandır Onlar oroda (bir daho çıkmamak üzere) ebe*di kalıcıdırlar


218 — Hakikat, iman edenler, bir de Allah yolunda (yurtlarından) hic*ret edip savaşanlar (yok mu?) İşte onlar Allahrn rahmetini umarlar Allah (müminleri) hakkıyla yarlığayıcı, (onları) cidden esirgeyicidir




Ayetlerin Lafzi Tahlili



(Kürhün): Çirkin ve nefret edilen şey ile meşakkat


(Eşşehril harami): Düşmanla savaşın yasaklan*dığı ay anlamındadır Âyette kastedilen Receb ayıdır Cahiliyet devrinde Recep ayına sağır ay denirdi Çünkü aralarında yaptıkları savaşı dahi o ayda bırakırlardı Hatta silah sesi dahi duyulmazdı


(Saddün): Herhangi bir şeyi engelleme, yasaklama anlamındadır


(El fitnetü): Lügatta fitne kelimesi, imtihan ve tec*rübe etmek manasınadır Âyette fitne kelimesi, müslümanların zihinlerine dinleri hususunda şüphe sokma veya dinlerinden dönmeleri için azap ve işkence yapma manasınadır,


(Yertedfd): Riddet kelimesi, küfre dönme manasınadır Dönene de mürted denir


(Habhad): Bozulma ve iptal edilme manasınadır


(Hâcerû): Lügatta hicreî kelimesi, göc etmek ve terketmek anlamındadır Şeriatta hicret kelimesi, islâm dinine yardım için Allah (cc) yolunda aile ve vatanını terketmektir


Râgıb el-İsfahani: «Hicret kelimesi, Darü'l Küfürden Darü'l İmana git*mek anlamındadır» [333] der


(Ve câhedû): Lügatta cihad kelimesi, tam guc sar-


fetme manasınadır Şeriaatta ise düşmanla savaşmaya denir Cihad'ta Al*lah (cc)'ın dinine yardım için mal ve canı sarfetme vardır


(Yercûne): Lügatta rica kelimesi, faydalı bir şeyin meydana gelmesini arzu etme anlamındadır


(Gafûrürrahim): «Allah (cc), müminleri hakkıy*la yarlığayıcı, (onları) cidden esirgeyicidir» manasınadır[334]




Âyetlerin İcmali Manaları



Allah (cc), icmali olarak buyurur: «Ey müminler, müşriklerle savaş maktan tabiatınız gereği nefret ediyorsunuz Savaş, insana güc gelmesine, mal ve canı helak etmesine rağmen size farz kılınmıştır


Nefislerinize ağır gelen ve çirkin gördüğünüz çok şeyler vardır ki, hakkınızda daha hayırlı ve daha menfaatlidir Sevdiğiniz ve arzu ettiğiniz çok şeylerde daha zararlı ve korkunç hadiselere vesile olabilir Allah (cc), gerçekten sizin için hayırlı ve şerli olanı bilir Öyleyse farz kılınan savaş*maktan çekinmeyiniz ve nefret etmeyiniz Çünkü onda şimdi ve gelecekte sizin için faydalar vardır


Ey Muhammed (sav), arkadaşların senden haram ayda savaşmanın helal olup olmadığını soracaklar Onlara de ki: Gerçekte savaş, büyük ve zor bir iştir Müşriklerin sizi, Mescid-i Harama gitmeye ve yolunda yurü-meye mani olmaları ve vatanınız Haram belde (Mekke)den çıkarmaları, Allah (cc) katında günah bakımından, onları savaşarak öldürmenizden da*ha büyüktür Halbuki onların dininizden dolayı eza ve cefa vermeleri, Al*lah (cc) katında sizin onları haram ayda öldürmenizden daha büyüktür Çünkü onlar, dinden çıkarmak için daha çirkin ve feci şeyler yapmışlardır Sonra Allah (cc) müşriklerin gücü yetse, müminleri dinlerinden çıkarmak, döndürmek için her türlü fitne, eza ve cefaya devam edeceklerini haber vermiştir Müşrikler küfürlerinden, hife ve zulümlerinden kesinlikle ayrıl*mazlar Sizden her kim müşriklerin eza ve cefalarına dayanamayarak veya yaptıkları yalan vaatlere inananarok dininden dönerse, işlediği amellerin hepsi zayi olduğu gibi, Cehennem ateşinde de yanacağını bilsin Çünkü o kişi, sapık, batıl bir davete icabet etmiştir


Daha sonra Allah (cc), Resulullah (sav) ile hicret eden ve kafirler kar*şısında direnç göstererek Allah (cc)'ın rahmet ve ikramım ümit eden mü*minlerin, elbette kendisinin rahmet ve fazlına kavuşmaya layık olduklarını haber vermiştir Zira Allah (cc) için bütün mal ve canlarını feda eden mü*minler, dünyada saadete, ahirette Cennet ve Çemalullaha kavuşmaya la*yıktırlar [335]




Ayetlerin Nüzul Sebebleri



Abdullah bin Abbas (ra)'tan varit olan rivayete göre; Resulullah (sav), Cemaziyelohir ayında, Abdullah bin Çahş (ra) kumandasında bir seriyye (müfreze)'yi Kureyşlileri gözetlemek ve haber almak için sahil yoluna (Batn-ı Nahle) gönderdi Onlar Hicaz yoluna doğru yürüdüler Seriyye Batn-ı Nahle denilen yere geldiği zaman, ticaret eşyası taşıyan bir Kureyş kervanına rastladı Başlarında Amr bin Abdullah el-Hadrami olmak üzere üç kişi vardı Abdullah bin Cahş (ra) seriyyesi, Amr bin Abdullah el-Hadrami'yi öldürdü İki kişiyi esir etti Kervanı da ganimet olarak aldı On*lar, Cemaziyelahir ayının son günü olduğunu sanıyorlardı Halbuki Arap-lorır, hürmet gösterdikleri haram aylardan birisi olan Recep ayının ilk gü*nü imiş Seriyye, kervan ve esirlerle birlikte Resulullah (sav)'ın huzuruna geldiği zaman, Peygamber (sav) efendimiz, kervan ve esirlere dokunulma*dan bir yerde alıkonulmasını ve Allah (cc)"tan gelecek vohyln beklenme*sini istedi Çünkü Kureyşlİ kafirler, «Muhammed (sav) ve arkadaşları, ha*ram ayları helal ettiler O aylarda kan döktüler, mal aldılar, adam esir ettil&r» diyorlardı Seriyyedeki müslümonlar, yaptıklarından duydukları piş*manlıkla, «andolsun ki tevbe ettik Tevbemizin kabul edildiğine dair bir âyet gelinceye kadar Mescid-i Nebevi'den çıkmayacağız» dediler, Bunun


üzerine: «Sana haram olan o ayı, Ondaki muharebeyi sorarlar De ki: On*da (o ayda) muharebe etmek büyük (günöh)tır (insanları) Allah yolundan men etmek, onu inkar etmek, (ziyaretçilerin) Mescid-i Haram'a gitmelerine mani olmak, O'nun halkını oradan çıkarmak İse Allah katında daha bü*yük (günah)tır» âyeti nazil oldu Bu âyetin nüzulünden sonra Resululfah (sav), kervan ve esirleri aldı ve dağıttı [336]




Âyetlerin Tefsirindekı İncelikler



Birinci İncelik: Arap dili ve edebiyatıyla ilgili olduğundan alınmamış*tır


İkinci İncelik: Müfessir Hasan: «Siz, dünyada eza ve cefa veren şey*leri çirkin ve kötü görmeyiniz Siz, çirkin ve kötü gördüğünüz bir cok şey*leri yapmakla kurtulursunuz Sevdiğiniz bir cok şeyler helakinize sebep olabilir Şair Ebu Said ed-Darirİ, bir şiirinde şöyle der: «Sakındığınız ve çirkin gördüğünüz bir çok şeyler, sizin razı olacağınız ve beğeneceğiniz şeylere vesile olur Çünkü sevilen şeyler gözle görülmez, gizlidir Sevil*meyen ve çirkin olan şeyler ise acıktır» [337] demektedir


Üçüncü incelik: Tabiatıyla size çirkin, kötü ve ağır gelen bir çok şey*ler, Allah (cc)'ııi hüküm ve takdirine razı olmağa aykırı değildir Çünkü hasta kimse, gelecekte kendisini tedavi edeceğine inandığı ilaçlan, sev*mese ve nefret etse dahi alır


Dördüncü İncelik: Müşrikler, haram ayda insan öldürmeyi büyük gü*nah sayıyorlardı Halbuki onlar dinin yayılmasına engel olma, müminlerin dinlerinden dönmeleri için eza ve cefa yapma, yalan ve iftirada bulunma gibi daha büyük, kötü ve çirkin şeyler yapıyorlardı Bu hususu bir şair şöyle dile getirir: «Siz, haram ayda İnsan öldürmeyi büyük günah sayıyor*sunuz Akıllı bir kişi, yaptıklarınızı görse, daha büyük günah olduğuna hükmeder Muhammed (sav)'in dininin yayılmasına mani olmanızı ve ona İnanmamanızı Allah (cc) görüyor ve biliyor Allah (cc)'a secde eden kimse kalmaması için Mescid-i Haram haikını çıkarıyorsunuz Haram ayda bizi insan öldürmekle kınarsanız, islâma göre bunun sakıncası yoktur İslâmin yayılmasına engel olanlar, huzursuzluk ve fitne çıkaranlar ancak haddi tecavüz eden kafirler ile islâma tahammül edemeyen müşriklerdir» [338]


Beşinci İncelik: Zemahşeri'ye göre, âyetteki, «Şayet kafirlerin güç leri yetse» tabiri, kafirlerin gücünün yetmeyeceğine işarettir [339]


Altıncı incelik: Âyetteki, «İşte onlar, Allah'ın rahmetini umarlar»


İfadesinde bir incelik vardır Hiç kimse kendi yaptığı amele değil, Allah (cc)'ın rahmetine güvenmelidir Bu hususu Resulullah (sav) ne güzel be*yan eder: «Sizden hiç kimsenin ameli, onu Cennete sokmaz» buyuran Resulullah (sav)'a, sahabiler, «Ya Resulallöh (sav), sizi de mi götürmeye*cek?» demeleri üzerine, O,'«Evet, beni de götürmeyecek Yalnız Allah (cc) kendi fazlından rahmetiyle beni dünyada da, ahirette de kapsamıştır,» buyurur


Katade'den varit olan bir rivayete göre sahabiler, ümmetin en seçkin*leridir Allah (çc) onları rica (Allahtan ümit edenler) ehli kılmıştır Çünkü bir kimse, herhangi bir şeyi, ümit ederse ümit ettiğini arar Her kim de korkarsa korktuğu şeyden kaçar [340]




Ayetlerdeki Şer'! Hükümler


Birinci Hüküm: Haram Aylarda Savaşmak, Mubah Mıdır?



«Sana haram olan o ayı, ondaki muharebeyi sorarlar» âyeti, haram aylarda savaşın haram olduğuna delâlet eder Müfessirler âyetteki «ha*ram» hükmünün neshedilip edilmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir Mü*fessir Ata, bu âyetin hükmünün neshedilmediğini yemin ederek söyler


Taberİ bu hususta: «Ata, bana, Mekke harimi ve haram aylarda insan*ların savaşmasının haram oiduğunu yemin ederek söylerdf Yalnız din düş*manları, müslümanlara saldırdığı vakit, Mekke harimi ve haram aylar ol*masına bakılmaz, nefsi müdafa yapılır» [341] der


Cumhurun delili


Cumhura göre bu âyetin hükmü, «O müşrikleri, onları nerede bulur*sanız öldürün» (Tevbe: 5) ve «Müşrikler sizinle nasıl topyekün harb-ederlerse siz de onlarla topyekün harb edin» (Tevbe: 36) âyetleriyle nes-hedilmiştir Said bin el-Müseyyeb (ra)'e, «Müslümanların, müşrikleri haram aylarda öldürmesi doğru mudur?» diye sorulunca O, «Evet» diye cevaplan*dırırdı


Şüphesiz Resulullah (sav), Huneyn'de Havazin kabilesiyle, Taif'te So-kif kabilesiyle savaşırken, Ebu Amir kumandasındaki bir orduyu da, Utâz kabilesi müşrikleriyle savaşmaya göndermiştir Eğer haram aylarda, savaş haram olsaydı, Resulullah (sav) savaşır mıydı? O"nun savaşması ve asker göndermesi, bu âyet hükmünün neshedildiğini gösterir


İbnü'l-Arabi şöyle der: «Sahih olan şudur: Bu âyet, müşriklerin haram aylarda yapılan savaşın büyük günah olduğu inanışlarını reddediyor Zira Allah (cc), «(İnsanları) Allah yolundan menetmek, onu inkar etmek, (zi*yaretçilerin) Mescid-i Harama gitmelerine mani olmak, O'nun halkını ora*dan çıkarmak İse ABah katında daha büyük (günah)tır» buyurmuştur Bu âyet, müşriklerin yaptıklarının, haram aylarda adam öldürmekten daha bü*yük günah olduğunu göstermektedir Ey müşrikler, yaptıklarınızı haram ay*larda yaparsanız, sizinle savaşmak o aylarda farz olur» [342]




İkinci Hüküm: Rlddet (İslâm'dan Dönme), İnsanın Amelini Yok Eder Mi?



«İçinizden kim dininden döner de o, kâfir olarak ölürse onların (o gibilerin) yaptığı (iyi) İşler dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir» âyetine göre, riddet insanın ibâdet ve amellerini yok eder


Alimlerin ihtilafı, mürtedin ameli, riddetle mi yoksa küfür üzere Ölürse mi yok olacağı hususundadır


İmam Ebu Hanife (ra) ve İmam Malik (ra)'e göre, mürted olarak öten kimsenin ameli yok olur imam Şafii (ra)'ye göre İse amelin yok olması, riddetle değil, küfür üzere ölmekledir


İmam Şafii (ra)'nin delili:


«İçinizden kim dininden döner de o, kafir olarak ölürse» âyetinde küfrün ölümle birlikte anılması, mürted amelinin ancak küfür üzere Ölmesi İle yok olacağıno işarettir


İmam Malik (ra) ve Ebu Hanife (ra)'nin delilleri:


«(Andolsun ki (hobibim) sana da, senden evvelki (peygamberlere de (şu) vahyolunmuştur Eğer (bilfarz Allah'a) ortak tanırsan, celalim hakkı İçin (bütün) amel (ve hereketjin boşa gider» (Zümer: 65) ve «kim ima*nı tanımayıp kafir olursa herhalde bütün yaptığı boşuna gitmiştir» (Mâide: 5) âyetleri delilimizdir Çünkü bu âyetler, açıkça küfrün insanın amelini yok edeceğini ifade eder Yani -Allah müstümanlart korusun- bir kimse şaşırarak veya bilerek kendisini küfre götürecek bir söz söyler veya ha*rekette bulunursa, açıkça dinden çıkar O zamana kadar yaptığı tüm iba*detler, boşa gider


Mezhep İmamları arasındaki bu Ihttlafm sebebi şudur: Hacc yapan bir müstüman, İrtidat ettikten bir müddet sonra tekrar müslüman olursa, kişi*nin hacctnı iade edip etmeyeceği hususudur


İmam Malik (ra) ve Imam-ı Azam (ra)'a göre o kimse, haccınt iade eder Çünkü riddet amellerini -birisi de hacctır- yok etmiştir


imam Şafiî (ra)'ye göre ise, o kimse haccını İade etmez Çünkü Irti-dattan önce hacc yapmıştır İrtidat ise, mürtedin amelini küfür üzere ölür*se yok eder Küfür üzere ölmezse amellerini -umulur ki tekrar iman ede*bilir- yok etmez


İbnu'l-Arabî: sMüfessirlerimlze göre, «Andolsun ki (habiblm) sana da, senden evvelki (peygamber)lere de (şu) vahyolunmuştur: Eğer (bilfarz Al*lah'a) ortak tanırsan, celalim hakkı İçin (bütün) amel (ve hareketlerdin boşa gider» {Zümer: 65} âyetinde hitap, her ne kadar Resulullah (sav)'a yapılmış ise de amaç ümmete hitaptır Zira Resulullah (sav) hakkında rid*det mümkün değildir Ancak, «İçinizden kim dininden döner de o kâfir olarak ölürse» âyeti, küfür üzere Ölen adamın amelinin yok olması tçin, mürted olması lazım geldiğini gösterir Amelin şirk ile yok edilmesine ise diğer bir âyet işaret eder Bu iki âyet, başka başka manaları ifade ettiği gibi, herbfri kendine has birer hükmü beyan eder» der


Nasla/ın zahiri, kesinlikle amel ve ibadetlerin irtidat İte yok olacağına İşaret eder Tercih edilen, Maliki ve Hanefi'nin görüşüdür [343]




Âyetlerden Alınacak Dersler



1 Hakkın zafere ulaşması ve dinin aziz olması Icin, insanların hoşu*na gitmese de savaşmak elzemdir


2 Müminlerin cihadı terketmeleri doğru değildir Çünkü cihadda şe-hadet ve zafer vardır


3 Müslümanların islâmı yaşamalarına ve tebliğ etmelerine mani ol*mak ve âyetleri inkar etmek, haram ayda savaşmaktan daha büyük gü*nahtır


4 Müşriklerin müstümanlarla savaşmasındaki amaç, çeşitli yol ve ve-silerle onları tekrar küfre götürmektir


5 İslâm'dan dönmek, insanın amel ve ibadetini yok ettiği gibi ahiret-te de ebedi olorak'yanmasma sebeptir [344]