Tefsir Dersleri...

Âyetlerdeki Şer'i Hükümler


Birinci Hüküm: Seferde Namaz Kısaltılır Mı?



«Sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda üzerinize bir vebal yoktur» âyeti seferde namazı kısaltmanın meşruiyetine delalet eder Çünkü Allah (cc), «Siz yeryüzünde sefere çıktığınız zaman» âyetinde seferi na*mazın kısaltılması İçin meşru bir sebeb saymış ve seferi de yalnız cihat için yapılan sefer olarak tahsis etmeyerek mutlak bir İfade kullanmıştır


Alimler, bu âyeti delil atarak misafir bir kişinin namazını kısaltmasının meşru olduğuna hükmetmişlerdir Fakat seferde namazın kısaltılmasının vacip veya ruhsat olduğu hususunda ihtilaf ederek iki görüşe ayrılmış*lardır :


Birinci görüşe göre seferde namazı kısaltmak ruhsattır Kişi dilerse namazını kısaltarak iki rekat kıtar, dilerse tam olarak kılar Bu görüş tmam Şafii İra) ve İmam Hanbel (ra)'In görüşüdür


ikinci görüşe göre İse, seferde namazı kısaltarak iki rekat kılmak va*ciptir Misafirin namazını iki rekat olarak kılması namazını tam kılması demektir Zira mfsaflre yolculuk sırasında tki rekat kılması farzdır Bu da İmam Ebu Hanife (ra)'nln görüşüdür


imam Malik (ra)'e göre bir kimse sefer sırasında namazını tam olarak kılmışsa, iki rekat olarak tekrar İade etmesi lazımdır Çünkü seferde na*mazı kısaltmak vacib değil sünnettir


Birinci görüşün delilleri:


Şafii ve Hanbelilerln seferde namazı kısaltmanın vacib değil ruhsat olduğuna dair birkaç delili vardır Bunları aşağıya aktarıyoruz:


1) «Sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda bir vebal yok*tur» âyetinin zahiri, namazı kısaltmanın vacfb olmadığını bildirmektedir Çünkü âyetteki, «üzerinize bir vebal yoktur» İfadesi, seferde namazı kısalt*manın vacib değil, mubah olduğuna delalet eder Şayet seferde namazı kısaltmak vacib olsaydı, âyette «üzerinize bir vebal yoktu» ifadesi yerine «seferde namazı kısaltmanız vactbttr» veya doğrudan doğruya, «seferde namazı kısaltın» İfadesinin kullanılması icabederdi


2) Hz Ayşe'den rivayet edilen «Resulullah (sav) İle beraber umre İçin Mekke'ye gittim Oraya varınca Resulullah (sov)'a, «Yolda namazımı ba-zan kısaltarak, bazan da tam olarak kıldım Orucumu da bazan tutuyor, bazan tutmuyordum» dedim Bana hiçbir kusur bulmayarak, «Güzel yap*mışsın ya Ayşe» buyurdu» [130] hadisidir Eğer namazı kısaltmak vacib olsaydı Hz Ayşe'nin yolda kıldığı namazlar için Resulullah (sav) «Güzel yapmışsın» demez, dört rekat olarak kıldığı namazların hatalı olduğunu söyleyerek «iki rekat namaz kılman lazımdı» derdi Bundan da anlaşılıyor ki, seferde namazı kısaltmak vacib değfl, ruhsattır


3) Hz Osman, hilafeti sırasında sahabilerle uzun bir yola gittiğinde namazını bazan tam, bazan da kısaltarak kılmıştır Sahabilerden hic kim*se de Hz Osman'ın bu şekilde, namaz kılmasına itiraz etmemiştir Hz Os*man'ın bu uygulaması ve sahabılerln itiraz etmemesi de yolculukta namazı kısaltmanın vacib değil ruhsat olduğuna delalet etmektedir


4) Yolculukta orucu bozmak da ruhsattır Kişi dilerse tutar, dilerse tutmaz Bu, namazın kısaltılmasının da ruhsat olduğunu delalet etmekte*dir


İkinci görüşün delilleri:


Hanefiler seferde namazı kısaltmanın vacib olduğuna dair aşağıdaki delilleri getirirler:


1) Hz Ömer'den rivayet edilmiştir: «Hz Ömer, «Seferde namaztn fkl rekat kılınması Peygamberimizin İfadesiyle «tam kılınmış namazdır, kısal*tılmış namaz değildir» dedi» Yolcunun tam namazı iki rekat olduğuna göre, seferde namazı iki rekat kılmak farzdır


2) Resulullah {sav}, bütün yolculuklarında namazı kısaltarak iki rekat kılarlardı Bu husus İbnl Abbas (ra)'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Resulul*lah (sav), sefer sırasında, evine dönünceye kadar namazlarını iki rekaî olarak kılardı» Resutullah (sav)'ın namazlarını iki rekaî kılması seferde namazın iki rekat kılınmasına delalet eder


3) İmran bin Husayn (ro)'dan rivayet edilmiştir: «Resulullah (sav) İle haccettim, iki rekat kıldı Hatta Mekke'de kaldığı onsekfz gün boyunca na- mazlarını yine iki rekat kıldı Mekkelilere de hitap ederek, «Siz namazları*nızı bize bakmayarak dön rekat kılın Çünkü biz seferiyiz, İki rekat kılı*yoruz» buyurdu»


4) ibni Ömer (ra), «Resulullah (sav) ile seferde bulundum O, namaz*larını tki rekat olarak kılardı Resulullah'tan sonra sırasıyla Hz Ebu Bekr, Ömer (ra) ve Osman (ra) İle de seferde bulundum Onlar da farz namaz*larını iki rekat olarak kılarlardı Zira Allah (cc), «Andolsun ki Resulullahda sizin İçin, Altahı vq ahiret gününü umanlar ve Allahı çok zikredenler için güzel bir numune vardır» (Ahzab: 21) buyurmuştur» demiştir


5) Buharı ve Müslim'in Hz Ayşe'den rivayet ettikleri: «Namaz başlan*gıçta İki rekat olarak farz kılınmıştı Sonra mukimler için arttırılarak dört rekat yapıldı Seferdeki namaz İse ilk haliyle tki rekat olarak kaldı» [131] hadisidir


Saydığımız bütün hadislerde Resulullah (sav)'ın seferde iken namaz*larını iki rekat olarak kıldığı görülmektedir Resulullah'a uymak ise vacib-lîr Resulullah (sav)'ın sefer namazlarını iki rekat kılması bu namazların İki rekat olması icabettiğine delalet eder Çünkü o, «Namazlarınızı benden gördüğünüz gibi kılın» buyurmuştur




İkinci Hüküm: Hangi Sefer, Namazların Kısaltılarak Kılınmasını Mubah Kılar?



Fakihler, hangi seferin namazın kısaltılmasını mubah kıldığı hususun*da İhtilaf etmişlerdir


Bazı alimlere göre namazın kısaltılmasını, ramazan orucunun yenil*mesini mubah kılan sefer, ibadet ve taat seferi olmalıdır İbadet olan se*ferler ise clhad, hac, umre ve ilim talebi İçin yapılan seferlerdir Veyo ti*caret ve meşru bir seyehat gibi müboh olan bir sefer olmalıdır Yoksa yol kesmeye, kumar oynamaya ve benzeri gayri meşru Işieri yapmaya giden*lerin seferleri masiyet seferi olduğu için namazın kısaltılmasına, orucun bozulmasına sebeb olamaz Bu görüş Şafii ve Hanbelilerin görüşüdür


İmam Malik (ra)'e göre, mubah olan her seferde namazı kısaltmak ve orucu yemek caizdir Rivayete göre, bir sahabi Resulullah (sav)'a, «Ya Resulullah (sav), ben ticaret İçin zaman zaman Bahreyn'e gidiyorum» de*yince, «Farz namazlarını iki rekat olarak kıi» buyurmuşlardır


İmam Sevri (ra) ve Ebu Hanife (ra)'ye göre ise namazın kısaltılması*nın şartı seferi olmaktır Yapılan sefer ister mubah bir sefer olsun ister ol*masın namazı kısaltmak caizdir Hatta bir adam yol kesmek, soygun yap*mak, adam öldürmek niyetiyle sefere çıksa bile yine seferidir, namazını kısaltarak kılar


İmam Sevri ve Ebu Hanrfe'nin delilleri:


Namazı kısaltarak kılmak, sefer için tayin edilmiş bir fprzdır Hz Ay*şe'den rivayet edilen, «Namaz başlangıçta iki rekat olarak farz kılınmıştı Sonra mukimler için arttırılarak dört rekat yapıldı Seferdeki namaz ise İlk haliyle İki rekat olarak kaldı» hadisi, seferde kılınacak farz namazın dört değil, iki rekat olduğuna delalet etmektedir Kur'an da, kısaltılarak kılınacak seferi namazı tahsis yapmadan genel bir ifade ile «sefer» keli*mesi İle bildirmiştir Bu sefer ister cihad ve emsali gibi taat seferi olsun, ister ticaret ve seyehat gibi mubah seferler olsun, isterse yol kesme ve em*sali gibi masiyet seferleri olsun hüküm değişmez Seferin türü ne olursa olsun yolcu namazını kısaltarak iki rekat olarak kılar


İbnü'l-Arabî, bu hususta şöyle der: «Alimler içinde, «Günah oian bir seferde yolcu, namazını kısaltır Çünkü kısaltılmış namaz sefer İçin tayin edilmiş bir farzdır» diyen alimlerin görüşlerinin zayıf olduğunu Kitabü't-Telhis İsimli eserimizde açıkladık Şüphesiz Allah (cc) sefer sırasında namazın kısaltılmasını kulları için bir hafiflik olmak üzere ruhsat olarak vermiştir Asıl olan ise namazın tam kılınmasıdır Ruhsatları maksadı gü*nah olan seferlerde İcra etmek caiz değildir» [132]


Banq göre Şaffi ve Hanbelilerin görüşleri —ki ancak taat ve mubah olan seferlerde namazfar kısaltılabilir— tercihe daha şayandır Zira, ma-siyet seferinde namazı kısaltmak caizdir dersek, yolcunun günah işleme*sine yardımcı olmuş oluruz Halbuki Allah (cc), «Günah işlemek ve had*di aşmak üzerinde yardımfaşmaym, Allahtan korkun» (Maide: 21 buyur*muştur




Üçüncü Hüküm: Namazı Kısaltmayı Mubah Kılan Seferin Müddeti Ne Kadar Olmalıdır?



Bu hususta farklı görüşler ileri sürülmüştür:


1) Zahirilere göre namazın kısaltılması için seferin kısa veya uzun olması arasında bir fark yoktur


2) Şafii, Han bel î ve Malikilere göre, namazın ki salt ila bilmesi için çı*kılacak seferin en az iki günlük olması lazımdır Bu iki günlük yol ' şer'î ölçülere göre 16 fersah eder


3) Hanefilere göre namazın kısaltılabllmesj İçin yolculuğun üç gün lük olması gerekmektedir Buna göre yolun uzunluğu 24 fersah olmakta*dır


4) İmam Evzai'ye göre en kısa mesafe bir günlük olmalıdır Bu da sekiz farsahlık yol demektir [133]


Bu görüşlerin tafsilatı oruç âyetinin tefsirinde (9Ders) açıklanmıştır


İbnü'i-Arabi, zahirilerin görüşlerinin reddi hususunda şöyle der: «Ba*zı kimseler, şehirden çıkar çıkmaz, tekrar geri dönmek üzere bite olsa namazlarını kısaltarak kılabilirler diyerek dini eğlence haline getiriyorlar Bu görüş sahipleri ya seferin ne demek olduğunu bilmiyorlar, yada dini ha*fife alıyorlar Eğer alimler benden önce bu mevzuyu ele almasaydılar ben bir göz açıp kapama müddeti kadar bile düşünmeye razı olmazdım Çünkü sahabiler seferin ne kadar olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir


«Hz Ömer, İbni Ömer (ra) ve İbnl Abbas (ra)'a göre namazın kısaltıl*ması için sefer en az bir gün olmalıdır


«İbni Mesud (ra)'a göre ise namazın kısaltılabilmesi için seferin en az üç gün olması lazımdır İbni Mesud (ra), seferi tarif ederken, «Bir yol*culuk ki, onda meşakkat ve zorluk vardır, o seferdir» demiştir» [134]




Dördüncü Hüküm: Savaş Meydanında Namaz Nasıl Kılınır?



İmam Ebu Yusuf (ra)'a göre âyetin savaş sırasındaki namaza dair ihtiva ettiği hükümler Resulullaha ve onunla beraber olan ordusuna mah*sustur Zira Allah (cc), «Son de içlerinde bulunup da» buyurmuştur Â-yetteki bu ifadeden hükmünün Resulullah (sav)'a ve beraberindeki ordu*ya mahsus olduğu anlaşılmaktadır Çünkü âyet Özellikle Resulullah (sav)'a hitap etmektedir


Cumhura göre savaş meydanında namaz kılmak meşrudur Âyet herne kadar Resulullaha hitap ediyorsa da ona yapılan hitap ümmetinedir Zira biz ümmeti onu numune almak ve ona uymakla emredilmişizdir Mezhep İmamları da Resulullah (sav)'tan sonra onun halifeleridir Onun getirmiş olduğu ahkamı yerine getirmekle memurdurlar Bu hükmü Resulullah (sav)'a has kılmayı icabettiren bu sebeb ve delil de yoktur


Faklhler savaş meydanında kılınacak namazın nastl kılınacağı mev-zusunda İhtilaf etmişlerdir Bu hususta geniş bilgi edinmek isteyenler fıkıh kitaplarına bakarak tatmin edici bilgi alabilirler


Muğni adlı kitapta şöyle denilir: «Savaş alanında kılınacak namazın hadis kitaplarında beyan edildiği üzere Resulullah (sav)'ın kıldığı gibi kılın*ması caizdir Hatta İmam Hanbel (ra), «Savaşta kılınacak namaz husu*sunda rivayet edilecek her hadisle amel etmek caizdir» demiştir» [135]


İmam bin Hanbel (ra), bir cemaatin Sehl bin Hasme'den rivayet ettiği hadisi tevil etmiştir Bu hadisin metni Müslim'in tesbitine göre şöyledir: «Resulullah (sav) savaşta sahabilerle namaz kıldığında askerini iki kısma ayırarak birinci kısmı ite bir rekat kıldıktan sonra ayakta bekledi Kendi*siyle bir rekat namaz kılanlar namazlarının ikinci rekatlarını kendi baş*larına tamamlayarak nöbete geçtiler Nöbette olan diğer kısım silahları üzerlerinde olduğu halde ayakta bekleyen Resulullaha uyarak bir rekat*larını Resulullah (sav)'la birlikte kıldılar Bunlar da bu bir rekattan sonra Resulullah (sav)'tan ayrılarak namazlarını kendi başlarına tamamladılar Resulullah tehiyyatta onları bekledi Resulullah (sav)'a yetişerek birlikte âelam verdiler» [136]


Ayetlerden alınacak dersler


1- Namaz seferde ve savaşta kısaltılabilir Savaşta namaz cemaat*le de ferd ferd de kılınabilir


2- Düşmana karşı savaş hazırlığı yapmak ve onlardan dalma korun*mak, kaçınmak vaciptir


3- Namazın muayyen vakitleri vardır Onları ihlal etmek haramdır


4- Savaşta sabretmek zaruridir Düşman karşısında güçlü olmak ise farzdır