Tefsir Dersleri...

39 DERS GANİMETLERİN TAKSİM USULÜ HAKKINDAKİ HÜKÜMLER



41 — Eğer Allaha (İman etmiş), hak ile batılın ayrıldığı gün, İki ordu*nun birbirine kavuştuğu (Bedir) gün(ü) kulumuz (Muhammed)e indirdiği*miz (âyetler)e inanmışsanız bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin mutlaka beşte biri Allanın, Resulünün, hısımların, yetimlerin, yoksul*ların, yolcunundur Allah herşeye hakkıyla kadirdir




Âyetlerin Lafzi Tahlili



(Ganimtüm): Ganimet kökünden gelir Ganimet, savaş yoluyla kafirlerden alınman mala denir


(Humusehu): Humus, beşte bir demektir


(Lizîl kurba): Resulullah (sav)'ın Haşimoğullları ve Muttaliboğullarından olan yakınları


(Elyetama): Müslümanların öksüz kalan çocuk*larına denir


(Elmesâkiyne): Mesokin miskin kelimesinin çoğu- Miskin, Müslümanlardan çok fakir olanlara denir


(İbnissebiyli): Parası tükenen yolcuya cjenir


(Yevmelfurgani): Furkan günü, Bedir savaşı gü-ıruae denir


(El cem'ani): Cem'ândan maksat, mümin ve müş--"loenn cemaatleridir




Âyetin İcmali Manası



ey müminler, bilmiş olasınız ki savaştığınız kafirlerden ister az, ister zan aldığınız şeyler sizin sabit bir hakkınızdır Onun hükmü de şöyledir: Al-ajoanmzın beşte biri Allah (ra)'a Resul (sav)'üne onun yakın okrabaları-vc yetimlere, yoksullara, yolda kalmış yolcularadır Onu beş hisseye tak*am- ediniz Beşte birini din yolunda, Kabe'nin tamirinde ve örtüsünde, Re-sjjudah (sav)'a ve hanımlarına O'nun Hasimoğullarından ve Abdulmutta-ieoğullarından olan akrabalarına, sonra yetimlere, sonra yoksullara, son--; falda kalmış yolculara sarfediniz


Ganimetin geriye kalan beşte dört hissesini de mücahidler arasında =esulullahın beyanı üzere taksim ediniz


AJlohu taala bu taksimin imanın gereği ve Allah (cc)'ın emir ve hüküm-erine boyun eğmenin gereği ve ihtilafa düşerek çekişmemenin en emin •onu olduğunu beyan etmektedir Zira Allahu taala herkese hakkı olanı otsun ederek vermiştir Müminlere düşen ise Allanın emirlerine rıza ve fjce hükümlerine boyun eğmektir


Bu âyetle önceki âyetler arasındaki münasebet


AJiahu taala önceki âyetlerde İslâm! davete mani olan ve yeryüzünde icae çıkaran mütecaviz kafirlerle savaşmayı emretmiş ve müslüman mü-ür-idlere zafer vadetmişti Müminler kazandıkları zaferlerden sonra gani*met kazanıyorlardı Allahu taala bu âyetlerle de kazanılan ganimetlerin -erstere sarfedileceğini ve nasıl taksim edileceğini, müminlerin arasında sürtüşme ve çekişme olmaması için, beyan buyurmuştur




Ayetin Tefsirindeki İncelikler



Birinci incelik: Ganimet ister az ister çok, ister değerli, ister değer*siz olsun mutlaka beşe taksim edilecektir Âyette ganimet hakkında azlık ifade eden «herhangi birşey» tabirinin kullanılması, bir iğne-iplik de olsa ganimetin beşe bölünmesi gerektiğini ifade etmektedir


İkinci incelik: Ganimetin taksimi hakkındaki âyette «Allah» lafzının zikredilmesi bize herşeye o muazzam İsimle başlamamızı ve ganimetten bir kısmının Allah (cc) yolunda sarfedilmesini bildirmek içindir Yoksa ganimetin bir hissesinin altıya bölünerek bir hissesinin Allah (cc) için sarfedilmesj lazım geldiğini ifade etmek için değildir Çünkü dünya ve ahi-ret hepsi, herşeyden müstağni olan Allah (cc)'ındır


Üçüncü incelik: Allahu taalanın âyetin akışında «kulumuz» buyurma*sından maksat Hz Muhammed'dir Çünkü Allahu zülceial hazretleri bu â-yette Resul(sav)'ün ismini zikretmeyerek onun en yüce en büyük ve en şerefli sıfatı ile anmıştır Nitekim Resulullah (sav) «Kulumu bir g«c* mes-cid-i Haramdan (alıp) mescidi Aksaya kadar götüren» (Nisa: 1) âye*tinde de yine İsmi ile değil, en yüce vasfı olan kulluk vasfı ile zikredilmiş*tir Çünkü «kul» kelimesinin Allah (cc)'a izafe edilmesi, kulun kamil ve şerefli olduğunu bildirir Bu hususu ariflerden biri şiir diliyle şöyle ifade etmiştir:


«Şerefimi öylesine yüceltti ki Allah (cc) Süreyya ayaklarımın altında kaldı nerdeyse


Çünkü, «Ey kullarım» hitabına*mazhar ederek Hz Muhammed'in ümmetinden kıldı beni»


Mühim bir uyan: Resulullah (sav) Haşimoğulları ile Muttaliboğulları-nın akrabalığını kabul ettiği halde aynı derecede yakınları olan Abdişems-oğulları ile Nevfeloğullarının akrabalığını kabul etmemiştir Zira Kureyş, aralarında anlaşarak Haşimoğullarını Resulullah (sav)'a yardım ettikleri için Mekke'den çıkarmak gayesiyle muhasara altına aldıkları zaman, Muttalib-oğulları da Haşimoğulları gibi Resulullah (sav)'a yardım etmişler ve ondan ayrılmamışlardır Abdişems ve Nevfeloğulları ise yardım bir yana Kureyşin yanına geçmişlerdir Resulullah (sav) da bunların o tarihteki yardım ve bağlılıklarını takdir edip kendisinin yakınları olarak kabul etmiştir




Âyetteki Şer'ı Hükümler


Birinci Hüküm: Ganimet İle Fey Aynı Şey Midir?



Alimler, ganimet ile feyin aynı şey olup olmadığı hususunda ihtilaf et*mişlerdir


Bazı alimlere göre ganimet kafirlerden savaş yoluyla kazanılan mal*ar Fey ise yine kefirlerden sulh yoluyla alınan mala denir İmam Şafii (cc) ae bu görüştedir


Diğer bazı alimlere göre ise ganimet, savaşta alınan taşınır mallar ley ise aynı yolla kazanılan taşınmaz mallardır Mücahid (ra) de bu görüş*ledir


Alimlerin bir kısmı da ganimet ile feyin aynı şey olduğu görüşündedir


Sahih olan İmam Şafii (ra)'nin görüşüdür Kurtubi bu konuda şunları sâyter: «Bilmiş olun ki, «Ganimet olarak aldığınız herhangi birşey» ifa-aesinden maksat, müslümanların savaşta kafirleri yenerek cebren aldık-an mallardır Bu hususta alimler ittifak etmişlerdir Zira Şeriat kafirlerden «azondığımız mala iki isim vermiştir Bunlardan biri ganimet, diğeri de neydir Müslümanların kafirlerden savaşta kazandığı mala ganimet denil*mektedir Bu isimlendirme şeriatta bir örf haline gelmiştir Fey kelimesi ise Jönmek (rücu) manasına gelen «fa'e» kelimesinin köküdür Bu da müs-ûnanların kafirlerden savaşmadan aldıkları haraç gibi mallardır» [6]




İkinci Hüküm: Humus Nasıl Taksim Edilir?



Âyet ganimetin beşte birinin kimlere verileceğini beyan etmektedir, dunlar Allah (cc) yolu Resulullah (sav), hısımları, yetimler, yoksullar, rokta kalmış yolculardır Geri kalan dört hissenin taksiminin beyan edil*memesi mücahidler arasında dağıtılmasına delalet eder


Müfessirler ganimetin beşte birinden Allah (cc) için ayrılan kısmın -esil ve nerelere harcanacağı hususunda ihtilaf ederek iki görüşe ayrıl--sşlardır:


1) Bazı müfessirlere göre Allah (cc) için ayrılan hisse yalnız Kabe'ye sarfedilir Çünkü âyette «Allanın» ifadesi kullanılmıştır Bu ifadeden Al-oh (cc)'ın kendisinin ihtiyacı olmadığına göre İbrahim aleyhisselama yaptırdığı ve kendisini izafe ettiği Beyt-i muazzamaya harcanması lazım geldi*ği anlaşılır


2) Müfessirlerin cumhuruna göre ise «Allah» lafzının âyette zikredil*mesi O'na bir pay ayrılması için değil, müslümanlara her işin başında Al*lah (cc) kelimesinin anılması gerektiğini bildirmek içindir Bu görüşe göre ganimetin beşte biri altı paya değil beş paya yani Resulullah (sav)'a, hı*sımlarına, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmış yolculara taksim edilir


Bazı alimlere göre Resulullah (sav)'ın payı kendi öz hakkı olduğu için dilediği gibi sarfedebilir Buna, «Allah (cc)'ın bize helal kıldığı ganimetten ancak beşte biri benim, kalan kısmı sizindir» hadisi delalet eder


Diğer bazı alimlere göre ise âyetteki «Resul» kelimesi «Allah» lafzı gibi bir pay ayrılması için değil, herşeyin başında onun bulunması veya Allah (cc)'ın ismi ile beraber anılması içindir Bu görüşe göre beşte bir hisse dörde taksim edilerek hısımlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kal*mış yolculara verilir Buradaki hısımlardan maksat ise Resulullah (sav)'ın yakınlarıdır Resulullah (sav)'ın hısımlarının kimler olduğu konusunda da ihtilaf edilmiştir:


Bazı alimlere göre «hısımlar»dan maksat, bütün Kureyştir Bazılarına göre bundan maksat, yalnız Haşimoğullarıdır


Bazılarına göre işe Haşimoğulları ve Muttaliboğullarıdır Sahih olan görüş de budur Buharî'nin Beni Nevfel'den olan Mut'am bin Cübeyr'den rivayet ettiği «Abdlşemsoğullarından Osman bin Affan (ra)'la birlikte Re*sulullah (sav)'a giderek «Muttaliboğullarına ganimetin beşte birinden ver*diğin halde bize niçin vermiyorsun? Biz ve onlar size yakınlık bakımından aynıyız» dedik «Haşimoğulları ile Muttaliboğulları birdir Onlar hem ca-hiliyet devrinde hem de İslâmda bizden ayrılmadılar» buyurdu» hadisi de bu görüşün sahih olduğuna delalet etmektedir


Bazı alimlere göre Resulullah (sav)'ın akrabalarına ancak fakir olduk*ları takdirde hisse verilir Bu hüküm Resulullah (sav) için de geçerlidir Ak*rabalara hisse verilmesi ancak Resulullah (sav) hayatta olduğu süre için*de verilir


İmamı Azam (ra)'a göre ganimetin beşte birj üçe taksim edilerek ye*timlere, yoksullara ve yolda kalmış yolculara verilir Zira Resulullah (sav)'in dünyadan göçmesi ile kendi ve akrabalarının beşte birden olan hakları ortadan kalkmıştır Bu hüküm İmam Şafii (ra)'den de nakledilmiştir Her


m imama göre beşte birden Resulullah (sav) ve hısımlarına ayrılacak pay mescidlerin imarına, kadılarla askerlerin nafakasına sarfedilir


Âyetteki «yolcularndan maksat, yolda parası tükenmiş ve yardım gö*receği kimsesi olmayan yolcudur Bu yolcu kendi memleketinde zengin 31te olsa durum değişmez, ona pay verilir


Malikiler yukarıda açıklanan bütün görüşlere muhalefet etmişlerdir Şunlara göre ganimetin beşte biri Beytülmale konularak âyette ismi ve *3sıfları geçenlere ve ayrıca İmamın uygun bulduğu yer ve kişilere dağı*ttır Âyette pay sahiplerinin zikredilmesi yalnızca misal olması içindir, yok*sa beşte birin sarfedileceği yerleri tayin ve tesbit için değildir


Malikilerin delilleri: Malikiler görüşlerini birkaç delille isbat ederler ooü'l-Arabî bu delilleri şöyle sıralar:


1- «Cübeyr bin Mufam'dan yapılan rivayete göre Resulullah (sav) Bedir maktulleri hakkında şöyle buyurmuştur: «Ey Cübeyr, eğer baban Mut'am ibni Adiyy sağ olsaydı ve bu kokmuş leşler hakkında şefaat et*seydi, hiç şüphesiz ben bunları ona (diri diri ve necat fidyesi almaksızın) ^ağışlardım» [7]


2- Nafi ibni Ömer şöyle rivayet eder: «Resulullah (sav)'ın Necid oölgesine gönderdiği seriyeye getirdikleri ganimetten 12 deve düştü Re*sulullah onlara fazladan bir deve daha verdi» [8]


3- Resulullah (sav)'ın Hevezanlıların esirlerini iade ettiği ve bun-cnn içinde beşte birin de bulunduğu rivayetlerle tesbit edilmiştir


4- Buharî'nin Abdullah ibni Mes'ud (ra)'dan rivayetine göre Resu-uilah (sav), Huneyn savaşında sahabilerin bazılarını ganimetin taksiminde tercih etmiştir Mesela, Akra bin Habis ile Uneyne'ye yüzer deve fazla*dan vermiştir Yine Arap eşrafından bazı kimseleri o günkü ganimet tak-suninde diğerlerine tercih ederek onlara fazla pay ayırmıştır Ashabtan birisi, «Ben Allah (cc)'a yemin ederim ki, bu taksimde adalet gözetilme--nlştir dedi Ben de ona «Allah (cc)'ın ismi ile yemin ederim ki bunu Resulullah (sav)'a haber veririm» dedim Resulullah (sav)'a giderek haber •erdim Resulullah (sav) «Allah (cc), kardeşim Musa aleyhisselama çok sok rahmet etsin Ona bana yapılan eziyetten daha çoğu yapıldığı halde sobretmiştir» buyurdu


Bu hadisler açıkça gösteriyor ki, ganimetin beşte biri İmamın hakkı*dır ve dilediği gibi-tasarruf eder Âyette zikredilen pay sahipleri yalnızca misal içindir Eğer bu pay onların istihkakı olsaydı Resulullah (sav) bu paydan başkalarına vermezdi


Maiikilerin görüşü delil bakımından daha kuvvetli ve daha adildir




Üçüncü Hüküm: Ganimet Nasıl Taksim Edilir?



Âyetin zahiri ganimetin mücahidler arasında eşit olarak dağıtılmasına delalet eder Halbuki Resulullah (sav)'ın sünneti bazı kimselerin taksimde diğerlerine tercih edildiğini göstermektedir Zira Resulullah (sav), atlı bir mücahide iki pay verirken yaya olana bir pay vermiştir [9] Buharî'nin İbni Ömer (ra 'den rivayetine göre de Resulullah (sav) atlı mücahide iki, yaya mücahide bir pay vermiştir Cumhur da atlıya iki yayaya bir pay verilme*sini kabul etmiştir Zira atın belirli bir masrafı vardır Bu masrafı da sahibi karşılar Öyleyse atlı mücahidin savaştaki meşakkati daha çoktur Bu se-beble ona iki pay verilmektedir




Dördüncü Hüküm: Bu Âyet Enfal Suresi 1 Âyeti Nesheder Mi?



Bazı alimler bu âyetin Enfal Suresi 1 âyeti neshettiğini savunmuşlar*dır Çünkü birinci âyette ganimetin Allah (cc)'ın ve Resuj (sav)'ün olduğu zikredilirken bu âyette ganimetin beşte dördünün mücahidlerin olduğu be*yan edilmektedir Öyleyse bu âyet öncekini neshetmiştir


Sahih olan ise bu âyetin öncekini neshetmediği yolundaki görüştür Buna göre bu âyet öncekinin icmalen bildirdiğini tafsilen beyan etmekte*dir




Âyetten Alınacak Dersler



1- Kanun vazetme ancak Allah (cc)'a mahsustur Hiçkimsenin ken*di başına kanun vazetme salahiyeti yoktur


2- Ganimetin beşte biri Allah (cc) yoluna ve âyetin işaret ettiği yer ve şahıslara dağıtılır


3- Ganimetin beşte dördü Allah (cc)'ın vazettiği ve Resulü (sav)'nün tafsilatıyla yaptığı taksime göre mücahidler arasında tevzi olunur


4- Müminlerin bütün hayatî meselelerinde Allah (cc)'ın emirlerine boyun eğmesi ve Resulullah (sav)'a itaat etmeleri icabeder


5- Bedir Savaşı hak ile batılı, iman ile küfrü birbirinden ayıran gün*dür








--------------------------------------------------------------------------------


[1] Süyuti Dürrü'l-Mensur


[2] İbni Kesir, tefsir C 2


[3] Ibnü'l Arabi Tefsirü'l-A^atil-Ahkâm, C 2


[4] Müslim rivayet etmiştir 40


[5]


[6] Kurtubi age


[7] İmam Kastalani İrşudu s Sari C 6, S 272


[8] İmam Kastalani agc C (i S 4Ki


[9] Dııru'l Kutnı 48