Edirne'yi Her Yönü İle Tanıyalim

**Prof. Dr. Sinsi** · 08-03-2012

Edirne'de Hamamlar, dıştan tüm iddiasız, sade görünüşlerine karşın, iç mekanda zengin, Anadolu-Türk mimarisinde matematiğin, geometrinin, geometri ile bezeme arasındaki ilişkinin ve çeşitliliğin yaşayan kanıtları olarak ayrı bir güzelliğe sahiptir

Edirne'nin Osmanlı dönemi tarihi kaynaklarında, hamam yapılarının mimari özelliklerinden çok az söz edilmektedir

Bunlara göre, Edirne'de hamamlar, dıştan tüm iddiasız, sade görünüşlerine karşın, iç mekanda zengin, Anadolu-Türk mimarisinde matematiğin, geometrinin, geometri ile bezeme arasındaki ilişkinin ve çeşitliliğin yaşayan kanıtları olarak ayrı bir güzelliğe sahiptir

Edirne hamamları, tüm bu niteliklerine karşın, özgün işlevini yitiren yapıların, yerine konması mümkün olmayacak bir biçimde, tüm ayrıntılarıyla birlikte giderek yok olmaktadırlar

II

Murad dönemi hamamlarının bir çoğu günümüze kadar ulaşmış olsa da, XV

ve XVI

yy kaynaklarına göre 35 hamam varken bunların önemli bir bölümü XVII

yy' a kadar bile varlığını sürdürememiştir

Günümüze bunlardan 12'si kısmen yıkık olarak ulaşmıştır

Günümüzde ise sadece 2 hamam hizmet vermektedir

Edirne Hamamlarının Mimari Analizi
Osmanlıların ikinci büyük yerleşme yeri ve uzun yılar başkenti olan Edirne'de mevcut hamamların yanı sıra kaynaklara dayanarak ismen tespitleri yapılmış olan hamamların çokluğu ve bu hamamların günümüze gelmiş örneklerinin mimari özellikleri ile plan şemaları Türk hamam mimarisinde dikkate değer özellikler göstermektedir

Tipik örnekler olarak ortaya çıkan Edirne hamamlarının plan tiplerini

Osmanlıların Edirne'den evvelki yerleşme yeri olan ve Osmanlı mimarisinin ilk örneklerinin bulunduğu Bursa ve dolaylarında görmek mümkündür

Başlıca iki grup halinde toplanan Edirne hamamları, sıcaklık planlarına göre :
a — Haçvâri ve köşe hücreli dört eyvan şemasında yapılmış olanlar ki değişik varyasyonlarını ihtiva eden bu tipe şu hamamlar girmektedir:
Tahtakale hamamı, erkekler kısmı, Topkapı Hamamı, Yeniçeriler Hamamı, Beylerbeyi hamamı Erkekler kısmı, Sokullu hamamı erkekler kısmı

b — Ortası kubbeli ve çifte halvetli, enine sıcaklıklı tipli:
Gazi Mihal bey hamamı erkekler kısmı, İbrahim paşa hamamı, Abdullah hamamı, Mezit bey hamamı, Tahtakale hamamı kadınlar kısmı, Saray hamamı kadınlar kısmı

Birinci grupta toplanan hamamların çok değişik bir tipini saray hamamı erkekler kısmında görmekteyiz

Büyük bir kubbenin örttüğü ana mekân içten dört eyvanlı ve köşe hücreli hale getirilmiş, fakat eyvanlar mekanın bütünlüğüne hiçbir zaman tesir etmemiştir

Bu tip hamamlar fazla olmamakla beraber bir örneğini de Aydın'da Nasuh paşa hamamında görmekteyiz

İbrahim paşa hamamının yan sıcaklığının bir benzerini de Merzifonlu Kara Mustafa paşa hamamında gözlemlemek mümkündür

Gazi Milhal Bey Hamamı kadınlar kısmının sıcaklık planını ise İznik'te erken Osmanlı hamamların İsmail bey hamamında bulunur

Detaylar bakımından büyük benzerlikler gösteren bu iki hamam iç tezyinatı ile de erken devir hamamlarının en güzel örnekleri arasında yer almaktadır

Edirne'de tarihi kayıtlara geçip te günümüze ulaşamayan hamalardan bazıları ise şunlardır:
Topkapı Hamamı
Üç şerefeli camiin 300 metre batısında ve Kaleiçinde bulunmaktaydı

II

Murat tarafından yaptırılmış olan hamama Alaca hamam da olarak ta bilinmekteydi

Kitabesinde hamamın H

844 (1444) tarihinde II

Murat tarafından yaptırılmış olduğu anlaşılmaktadır

Hıbri efendi ise hamamın çifte hamam olduğunu, fakat erkekler kısmının kışın fazla ısınmadığı için rağbet görmediğini söyler

XIX yüzyıla kadar işler durumda olan hamam Balkan harbinden sonra kapatılarak kendi haline terkedilmiş 1975'li yıllarda yarıya yakın kısmı yıkılarak harabe haline gelmişti

Mahmutpaşa Hamamı
Fatih Sultan Mehmet döneminde Vezir-i azam Mahmut Paşa tarafından Debbağhane semtinde çifte hamam olarak yapılmıştır

Yapıldığı dönemde kubbesi yüksek ve camekandır

Gönül açıcı benzersiz bir iç mekanı olduğu, tek kurnalı yüksek bir halvet yeri bulunduğu, sanat sahiplerine ait ayrı ayrı bölümleri bulunduğu rivayet edilir

Şifa Hamamı
Köseç Balaban mahallesinde, Kurşunlu Fırın Şifa Hamamı sokağında üçüncü numaradadır

Karanfiloğlu Ali Efendi tarafından yaptırılmıştır

Büyük bir ferdi (çifte olmayan tek işlevli, yalnız erkek veya kadınlar için) hamam olup camekânı ahşaptandır

Eski adı Yekta hamamı olan hamam Şifa hamamı olarak ta anılmıştır

Yaptıran Ali Efendinin, vakıf görevlisi iken nişancı olduğunu Raşit tarihi 1694 (H

1106) senesi olayları sırasında yazmaktadır

Buna göre, Edirne'de en son yapılmış olan bu hamam olduğu meydana çıkmıştır

İçinde, hastalar için ayrılmış bir bölüm olduğu için bu ad verilmiştir

Yaptıranın adını taşıyan Üç Şerefeli civarında bir de çarşı vardır

Kasım Paşa Hamamı
Fatih Sultan Mehmet döneminde Kubbe camekanlı, çifte hamamlı olarak Evliya Kasım Paşa tarafından yapıtırılmıştı

Hundi Hatun Hamamı
Fatih Sultan Mehmet döneminde yapılmıştı

Çukur Hamam
Yıldırım Bayezid döneminde yaptırılmıştır

Tapu defterinde, Kaleiçinde bir hamam olarak görülmekteydi

Yıldırım Hamamı
Yıldırım Bayezid tarafından, Yıldırım Bayezid camii yakınında yaptırılmıştı

Yahşi Fakih Hamamı
Sultan I

Murat döneminde, Yahşi Fakih tarafından yaptırılmıştı

Fil Hamamı
II

Murat döneminde Hadım Şahabettin Paşanın saraçhane köprüsü yakınında yaptırılmıştı

Saruca Paşa Hamamı
II

Murat döneminde, Sevindik Fakih mahallesinde yapılmıştı

İshak Paşa Hamamı
Fatih Sultan Mehmet döneminde yapılmıştır

Tahtalı hamam olarak ta bilinir

Tek hamam olup camekanı ahşaptandı

Kilimli Hamamı
Fatih Sultan Mehmet döneminde İbrahim Paşa tarafından yapılmıştı

Rum Mehmet Paşa Hamamı
Fatih Sultan Mehmet döneminde Hoca Hayrüddin mahallesinde yapılmıştı

Zen-i İbrahim Hamamı
Fatih Sultan Mehmet döneminde Kıyık semtinde yapılmıştı

Ahi Çelebi Hamamı
II

Bayezid döneminde yapılmıştı

Çifte Hamam
II

Bayezid döneminde yapılmıştı

Sinan Paşa Hamamı
II

Bayezid döneminde yapılmıştı

Oğlanlı Hamamı
II

Selim dönemi Hekim başlarından Mevlana Kemal tarafından yaptırılmıştı

Salhane Hamam
Eskiden Mezit bey imaretinin bulunduğu mahallede Gazi Mustafa paşa tarafından yaptırılmıştı

Tek hamam tipindeydi

Tahmis Hamamı
Eskiden Tahmis olarak adlandırılan yerde, İki kapılı hanı yaptıran Mustafa paşa tarafından yaptırılmıştı

Tek hamam tipinde olup çatısı kubbedendi

Çuhacılar Hamamı
Eski Camii yakınında Fatih döneminde, Yahşi Fakih tarafından yaptırılmıştı

Tek hamam tipinde olup camekanı ahşaptandı

Hıdır Ağa Hamamı
Hıdır Ağa mahallesinde, aynı adla anılan kişi tarafından yaptırılmıştı

Ağaçpazarı Hamamı
Gazi Hoca mahallesinde İsmihan Sultan tarafından yaptırılmıştı

Çıngıllı Hamam
Molla Fahreddin mahallesinde yaptırılmıştı

08-03-2012	#22
Prof. Dr. Sinsi	Edirne'yi Her Yönü İle Tanıyalim Edirne'de Hamamlar, dıştan tüm iddiasız, sade görünüşlerine karşın, iç mekanda zengin, Anadolu-Türk mimarisinde matematiğin, geometrinin, geometri ile bezeme arasındaki ilişkinin ve çeşitliliğin yaşayan kanıtları olarak ayrı bir güzelliğe sahiptir Edirne'nin Osmanlı dönemi tarihi kaynaklarında, hamam yapılarının mimari özelliklerinden çok az söz edilmektedir Bunlara göre, Edirne'de hamamlar, dıştan tüm iddiasız, sade görünüşlerine karşın, iç mekanda zengin, Anadolu-Türk mimarisinde matematiğin, geometrinin, geometri ile bezeme arasındaki ilişkinin ve çeşitliliğin yaşayan kanıtları olarak ayrı bir güzelliğe sahiptir Edirne hamamları, tüm bu niteliklerine karşın, özgün işlevini yitiren yapıların, yerine konması mümkün olmayacak bir biçimde, tüm ayrıntılarıyla birlikte giderek yok olmaktadırlar II Murad dönemi hamamlarının bir çoğu günümüze kadar ulaşmış olsa da, XV ve XVIyy kaynaklarına göre 35 hamam varken bunların önemli bir bölümü XVIIyy' a kadar bile varlığını sürdürememiştir Günümüze bunlardan 12'si kısmen yıkık olarak ulaşmıştır Günümüzde ise sadece 2 hamam hizmet vermektedir Edirne Hamamlarının Mimari Analizi Osmanlıların ikinci büyük yerleşme yeri ve uzun yılar başkenti olan Edirne'de mevcut hamamların yanı sıra kaynaklara dayanarak ismen tespitleri yapılmış olan hamamların çokluğu ve bu hamamların günümüze gelmiş örneklerinin mimari özellikleri ile plan şemaları Türk hamam mimarisinde dikkate değer özellikler göstermektedir Tipik örnekler olarak ortaya çıkan Edirne hamamlarının plan tiplerini Osmanlıların Edirne'den evvelki yerleşme yeri olan ve Osmanlı mimarisinin ilk örneklerinin bulunduğu Bursa ve dolaylarında görmek mümkündür Başlıca iki grup halinde toplanan Edirne hamamları, sıcaklık planlarına göre : a — Haçvâri ve köşe hücreli dört eyvan şemasında yapılmış olanlar ki değişik varyasyonlarını ihtiva eden bu tipe şu hamamlar girmektedir: Tahtakale hamamı, erkekler kısmı, Topkapı Hamamı, Yeniçeriler Hamamı, Beylerbeyi hamamı Erkekler kısmı, Sokullu hamamı erkekler kısmı b — Ortası kubbeli ve çifte halvetli, enine sıcaklıklı tipli: Gazi Mihal bey hamamı erkekler kısmı, İbrahim paşa hamamı, Abdullah hamamı, Mezit bey hamamı, Tahtakale hamamı kadınlar kısmı, Saray hamamı kadınlar kısmı Birinci grupta toplanan hamamların çok değişik bir tipini saray hamamı erkekler kısmında görmekteyiz Büyük bir kubbenin örttüğü ana mekân içten dört eyvanlı ve köşe hücreli hale getirilmiş, fakat eyvanlar mekanın bütünlüğüne hiçbir zaman tesir etmemiştir Bu tip hamamlar fazla olmamakla beraber bir örneğini de Aydın'da Nasuh paşa hamamında görmekteyiz İbrahim paşa hamamının yan sıcaklığının bir benzerini de Merzifonlu Kara Mustafa paşa hamamında gözlemlemek mümkündür Gazi Milhal Bey Hamamı kadınlar kısmının sıcaklık planını ise İznik'te erken Osmanlı hamamların İsmail bey hamamında bulunur Detaylar bakımından büyük benzerlikler gösteren bu iki hamam iç tezyinatı ile de erken devir hamamlarının en güzel örnekleri arasında yer almaktadır Edirne'de tarihi kayıtlara geçip te günümüze ulaşamayan hamalardan bazıları ise şunlardır: Topkapı Hamamı Üç şerefeli camiin 300 metre batısında ve Kaleiçinde bulunmaktaydı II Murat tarafından yaptırılmış olan hamama Alaca hamam da olarak ta bilinmekteydi Kitabesinde hamamın H844 (1444) tarihinde II Murat tarafından yaptırılmış olduğu anlaşılmaktadır Hıbri efendi ise hamamın çifte hamam olduğunu, fakat erkekler kısmının kışın fazla ısınmadığı için rağbet görmediğini söyler XIX yüzyıla kadar işler durumda olan hamam Balkan harbinden sonra kapatılarak kendi haline terkedilmiş 1975'li yıllarda yarıya yakın kısmı yıkılarak harabe haline gelmişti Mahmutpaşa Hamamı Fatih Sultan Mehmet döneminde Vezir-i azam Mahmut Paşa tarafından Debbağhane semtinde çifte hamam olarak yapılmıştır Yapıldığı dönemde kubbesi yüksek ve camekandır Gönül açıcı benzersiz bir iç mekanı olduğu, tek kurnalı yüksek bir halvet yeri bulunduğu, sanat sahiplerine ait ayrı ayrı bölümleri bulunduğu rivayet edilir Şifa Hamamı Köseç Balaban mahallesinde, Kurşunlu Fırın Şifa Hamamı sokağında üçüncü numaradadır Karanfiloğlu Ali Efendi tarafından yaptırılmıştır Büyük bir ferdi (çifte olmayan tek işlevli, yalnız erkek veya kadınlar için) hamam olup camekânı ahşaptandır Eski adı Yekta hamamı olan hamam Şifa hamamı olarak ta anılmıştır Yaptıran Ali Efendinin, vakıf görevlisi iken nişancı olduğunu Raşit tarihi 1694 (H1106) senesi olayları sırasında yazmaktadır Buna göre, Edirne'de en son yapılmış olan bu hamam olduğu meydana çıkmıştır İçinde, hastalar için ayrılmış bir bölüm olduğu için bu ad verilmiştir Yaptıranın adını taşıyan Üç Şerefeli civarında bir de çarşı vardır Kasım Paşa Hamamı Fatih Sultan Mehmet döneminde Kubbe camekanlı, çifte hamamlı olarak Evliya Kasım Paşa tarafından yapıtırılmıştı Hundi Hatun Hamamı Fatih Sultan Mehmet döneminde yapılmıştı Çukur Hamam Yıldırım Bayezid döneminde yaptırılmıştır Tapu defterinde, Kaleiçinde bir hamam olarak görülmekteydi Yıldırım Hamamı Yıldırım Bayezid tarafından, Yıldırım Bayezid camii yakınında yaptırılmıştı Yahşi Fakih Hamamı Sultan I Murat döneminde, Yahşi Fakih tarafından yaptırılmıştı Fil Hamamı II Murat döneminde Hadım Şahabettin Paşanın saraçhane köprüsü yakınında yaptırılmıştı Saruca Paşa Hamamı IIMurat döneminde, Sevindik Fakih mahallesinde yapılmıştı İshak Paşa Hamamı Fatih Sultan Mehmet döneminde yapılmıştır Tahtalı hamam olarak ta bilinir Tek hamam olup camekanı ahşaptandı Kilimli Hamamı Fatih Sultan Mehmet döneminde İbrahim Paşa tarafından yapılmıştı Rum Mehmet Paşa Hamamı Fatih Sultan Mehmet döneminde Hoca Hayrüddin mahallesinde yapılmıştı Zen-i İbrahim Hamamı Fatih Sultan Mehmet döneminde Kıyık semtinde yapılmıştı Ahi Çelebi Hamamı II Bayezid döneminde yapılmıştı Çifte Hamam II Bayezid döneminde yapılmıştı Sinan Paşa Hamamı II Bayezid döneminde yapılmıştı Oğlanlı Hamamı II Selim dönemi Hekim başlarından Mevlana Kemal tarafından yaptırılmıştı Salhane Hamam Eskiden Mezit bey imaretinin bulunduğu mahallede Gazi Mustafa paşa tarafından yaptırılmıştı Tek hamam tipindeydi Tahmis Hamamı Eskiden Tahmis olarak adlandırılan yerde, İki kapılı hanı yaptıran Mustafa paşa tarafından yaptırılmıştı Tek hamam tipinde olup çatısı kubbedendi Çuhacılar Hamamı Eski Camii yakınında Fatih döneminde, Yahşi Fakih tarafından yaptırılmıştı Tek hamam tipinde olup camekanı ahşaptandı Hıdır Ağa Hamamı Hıdır Ağa mahallesinde, aynı adla anılan kişi tarafından yaptırılmıştı Ağaçpazarı Hamamı Gazi Hoca mahallesinde İsmihan Sultan tarafından yaptırılmıştı Çıngıllı Hamam Molla Fahreddin mahallesinde yaptırılmıştı