Kars Gelenek Ve Görenekleri

Foklorik Değerler

Kıyafet bölümünde sadece oyunlardaki kıyafet değil, tümü ile Kars kıyafetini incelemek gerekir Çünkü folklorda ana kaynak halkın kendisidir Bugün Kars’ın içinde veya bir çok köylerinde asıl kıyafeti görmek mümkün değildir Bunun için eser karıştırmak ve karakteristik yerleri bizzat görmek icap eder
Kars’taki halk kıyafetleri birtakım değişik şekiller göstermektedir Bu değişik görüntüyü üç ana grupta toplamak mümkündür
a) ERKEK KIYAFETLERİ :

1- PAPAK (KALPAK) : Genellikle körpe (küçük) kuzu derisinden yapılmaktadır Kuzu doğar doğmaz vücuduna bir kılıf geçirilir Kuzu büyüdükçe ve yünü uzadıkça kıvırcık bir hal alır Bu deri soyularak papak yapılır Bunun dışında koyun ve keçi derisi de kullanılmaktadır Güney Kafkasya’dan gelerek Kars’a yerleşmiş olan terekemeler keçi derisinden yapılma uzun tüylü ve iri papaklar kullandıklarından ve bu papaklar genellikle siyah renkli olduğundan bunlara karakalpak adı verilmiştir Ayrıca gök mavisi olanı da vardır Bunların Azerbaycan ve Dağıstan tipleri de vardır Dağıstan tipleri biraz daha kıllıcadır

2- ÜST KÖYNEĞİ : Arkalık giyilmediği zaman gömleğin üzerinden veya gömleksiz giyilir Bunlar ipek kumaştan veya kara lastikten yapılır Dik yakalıdır Önden karın hizasına kadar düğmelidir Göğüste iki cep bulunur Kollar bileğe kadar geniştir Etek boyu uzundur Arkalık giyilmediğinde “sallama kemer” bağlanır

3- İÇLİK (İÇ GÖMLEĞİ) : Genellikle ipek kumaştan yapılır Üstlüğün veya arkalığın altından giyilir Dik yakalı veya yakasızdır Önden karın hizasına kadar düğmeli olup, cepli veya cepsiz olabilir Kollar geniştir Bilekte düğmelenir Şalvarın içine sokulduğu gibi dışarıda da bırakılabilir

4- ARKALIK : Kalın kumaştan yapılır Kara lastik, çuha ve benzeri malzeme kullanılır Yakasızdır “V” yaka önden düğmelidir Göğüs hizasında “Veznelik” bulunur Etek boyu dize kadar olur ve aşağıya doğru genişler Kollar uzun ve kol uçları ele doğru genişler

5- PELERİN (BAŞLIK) : Soğuk havalarda boynu ve kulakları korumak üzere kullanılır Koni şeklinde ve uçları uzundur Sırta takılır

6- CİVEKİ : İnce ve yumuşak deriden yapılan bir nevi çizmedir

7- SALLAMA KEMER : Köselerden yapılma, genellikle ince ve yanlarından aynı deriden sallamaları bulunan kemerdir Kemer uçları ve Sallama uçları gümüş ve başka madenlerle süslüdür

8- ŞALVAR (PANTOLON : Bu civekinin altında sokulur ve üzerine sallama kemer takılır

9- KURŞAK (KIRABULUZ ) Sigara, Kav,Tütün ve burunotu koymak için kullanılır

10- AYAKTA : Uzun ve renkli çorap, üstünde çizme veya yemeni bulunur

Yaşlıların kıyafetlerinde fazlaca bir değişiklik görülmez Gençlerde nadiren görülen KÖSTEK boyundan geçirilir Ekseriye gümüşten yapılmıştır Üst gömleğin cebine konur Kurşağa kadar sarkar Yaşlılarda kurşak daha kaba yapılışlıdır Üstünden arkalık (çuhaya benzer) giyilir


b) KADIN GİYSİLERİ :
Bu grubu kız, gelin ve yaşlı diye üçe ayırmak gerekir


KIZLARDA :

1- SAÇLAR : Saçlar, 1-2 veya 40 tane ayrı örük halinde toplanır

2- DİNGE : Bir çok kitapta bu giysiden söz edilmekte ise de, bu gün böyle bir giysiye rastlanılmamaktadır

3- DAYRA (DAİRE) : Entari (don) da denir Ekseriyetle desen zengindir Çeşitli kumaşlardan yapılır Üç etek diye bir cinsi de vardır ki, bunların göğüs kısmı sedef düğmelerle süslenir Omuzlarda poturlar vardır

4- KUNDURA : İlk zamanlarda çarık, bilahare galoş (renkli çoraplar) giyilir

GELİNLERDE :

1- PUŞU : Başta uzun ve bele, hatta topuğa kadar inen puşu vardır Bunun üstünde ekseriyetle sade bir şeyden çalma bağlanır Çalma çoğu zaman kızla gelini birbirinden bir özelliktir Çünkü kızlarda çalma bulunmaz

2- PEŞTAMAL : Bundan kızlarda pek az rastlanır Gelin ve yaşlı kadınlarda vardır Gelinlerdeki biraz desenlidir

3- ÜÇ ETEK : Kızlarınkinden farklıdır Kollarına kolçak, göğüse öğlük veya döşlük denilen üstten kopçalı, alttan bağlı bir nevi kumaş göğüslük takarlar

4- KEMER : Kızlarda gümüş kemer bağlanır


YAŞLILARDA :

1- KALAĞEY : Bir nevi baş örtüsüdür Halk arasında en buteber olanı ki, şimdi antikadır Buna gelinlerde de rastlanır Yaşlılarda saça kına konur Püşüler koyu renklidir Başa birkaç kat sarılır

2- TEK ETEK : Üç etek veya entariler sade ve koyu renkli olup, 3-6-9 tahtada biçilmiş geniş kırmalıdır Potur fazlaca bulunmaz

3- ÖNLÜK : Koyu renklidir Bazen sadece belden aşağı bağlandığı gibi ve entari gibi olup, arkadan düğmeli iş giysileridir Bu hem sıcak tutması, hem de abdest’de kolaylık içindir

4- KEMER : Arkalık üzerinden Gümüş Kemer bağlanır

5- AYAKKABILAR : Yumuşak deriden yapılma kunduralardır
2-FOLKLOR :
Mahalli oyunlar sosyal yapıyı bütün ayrıntılarıyla ortaya koyabilen folklor unsurlarından biri veya birincisidir Halk bilimcileri oyunların, insanların hareketleri ile yakın ilgili bulunduğuna dikkati çekerler Gerçekten Karadenizli’nin hareketli oyunları, Ege ve İç Anadolu’nun ölçülü adımları bu bölgede yaşayanların en azından hareket ölçüleri olmaktadır Bu özellik şüphesiz Kars oyunlarında da kendisini göstermektedir Yalnız burada dikkat edilir ise;

Kars; Erzurum,Ağır, Artvin gibi komşu illerden ayrı bir folklor çevresi olarak görülür Kars’ta oyunların çoğu kızlı-erkekli beraber oynanır Örnek olarak Terekeme ,ceylan, askeran, nazlıbahar vb gibi oyunlar burada anlaşıldığı gibi ayrıca barlar dahil erkek ve kızlar beraber oynadıkları oyunlardır

Sadece erkeklerin oynadıkları şekeroğlan, şeyh şamil, beşaçılan vb gibi tek oyunlar vardır Bunların yanı sıra kızlara ait oyunlar vardır ki, bunlardan nanayla oynananların ayak figürleri oldukça basittir
Kars’ın sosyal yapısıyla oyunların arasında büyük ilişki vardır Düğünlerde kardeş, akraba, dost, yakın çevre kızları ve erkekleri el ele tutarak bar oyunu oynarlar Ayrıca Kars’taki köy düğünlerinde de kadın ve erkeğin aynı düğün yerinde beraber oynadıkları yukarıdaki örneklerden anlaşıldığı sonucu ortaya çıkmaktadır Kars’ın oyunlarında diğer bir anlatım özelliği daha vardır ki bazı sosyal konular dramatize edilir Dramatize gücünün tümü hakkında bilgi edinmek için birkaç örnek verilebilir

Bunlar; şeyh şamil, asker olup vatana hizmet eylerem men vb gibi Kars oyunlarını dört kategoride toplayabiliriz Bunlar;
1- Aşk oyunları (Kızlar ve erkeklerin birlikte oynadıkları oyunlar)
2- Seremoni oyunları (Düğün törenleri)
3- Tek oyunlar
4- Süplek (İmece ve muharet oyunları)