Malatya Gelenek Ve Görenekleri

ÖLÜM

Ölümle ilgili inanç ve uygulamalar ölüm öncesi ölüm sırası ve ölüm sonrası olmak üzere üç bölümde incelenebilir
Ölüm Öncesi: Yöredeki halkın inanışlarına göre ölümün habercisi olarak adlandırılan hayvanlarla ilgili düşünceler bulunmaktadır Bunlar; köpeğin gereksiz yere uzun uzun uluması evin damına baykuşun kaçıp ötmesi Bu gibi durumlar bir kara haberin geleceğine ve ölü olacağına yorumlanır Ölüme yorumlanabilecek rüyalar da vardır: Önceden ölen bir yakınının kendisini de yanma çağırması rüyasında evin orta direğinin yıkılması evin bir yanının yıkılarak göçmesi gibi rüyalar ölüme yorumlanır Hastanın öleceği düşüncesi şu belirtilerle anlaşılır: Gözleri kayar ve soğur burnu çöker nefes alıp vermede hırıltı olur daha önceden ölen bir kimsenin kendisini çağırdığını söyler gurbette olan çocukları varsa onları sayıklar su ister yanındakilerden helallik alır ağzına köpük yığılır

Bir kişinin öldüğü vücudunun hareketsiz ve kaskatı kesilmesinden göğüs kafesinin inip kalkmasından bakışlarından ve vücudunun soğumasından anlaşılır Ayrıca şu pratiklere de başvurulur Ağzına ayna tutulur Aynada buharlaşma olursa yaşadığı yoksa öldüğü anlaşılır Ayrıca nabzına da bakılır Ölüm haberi çabuk duyulur derler Yakın çevrelerine ya telefon edilerek haberci gönderilerek ya da camiden duyuruda bulunulur Öldüğü anlaşılır anlaşılmaz çenesi çekilir ve bağlanır Gözleri açıksa kapatılır Elleri yanlara getirilir ayak başparmak uçları bir iplikle bağlanır Gözü açık ölmüşse bir beklediği var düşüncesiyle ve gözü arkada kalmasın duygusuyla elle sıvazlanarak kapatılır Temiz bir yatağa alınır buna 'rahat döşeği' denilir Ölen kişinin üzerindeki giysiler yırtılarak çıkarılır Bu giysilere ölünün soykası da denildiği olur Yatakta sağ yanı kıbleye gelecek biçimde bırakılan ölünün üzerine çarşaf serilir Bazen karnının üzerine şişmemesi için bir bıçak veya makas konulur Yatağın etrafında halka biçiminde oturularak beklenir

Yakınları tarafından kefen hazırlanır Kara kazanda su ısıtılır Ölü evinin pencereleri açılarak havalandırılır Bu arada ölenin giysileri yatak ve yorganı bir kadın tarafından yıkanır Bu kadına birkaç kalıp sabun verilir Akşam gün batımına yakın zamanda cenaze defnedilmez İnanışa göre gün batımından sonra yer mühürlüdür kimseyi kabul etmez inancı hakimdir Ertesi sabah defnedilir Bu beklemenin bir amacı da uzaktaki yakınlarının gelmesi içindir Erkek cenazesini erkekler kadın cenazesini kadınlar yıkar Abdesti aldırılır Yıkama işi "Teneşir" denilen bir tahta kerevet üzerinde yapılır Ölen kişi nişanlı veya yeni gelin ise yanma gelinliğinin konulduğu saçının ardına kına yakıldığı da olur Saçları örülür veya boynuna dolanır Kefenlenen cenaze çam veya kavak ağacından yapılmış kapaklı tabuta veya "Salaca" denen dört kollu tabuta konur Ölen kadın ise tabutun üzerine yazması atılır Erkek ise giysisi çoğu zaman konulmaz üzerine bir örtü atılır 3-4 aylık çocuklar bir kişinin kolları arasında mezara götürülür Yıkama işlemi bittikten sonra bazı yörelerde kazan ters çevrilir Gece orada ışık yakılır

Cenaze yıkandıktan sonra bekletilmeden mezara götürülme işlemi başlar Kadının mezarı göğüs hizası yüksekliği kadar erkek mezarı göbek hizası yüksekliği kadar derinlikte eşilir Eşilen mezarda başkasına ait kemik çıkmışsa bunlar bir köşeye toplanır Bazı yörelerde âdet gereği mezara madeni para atılır (Böylece inanışa göre o yer alınmış sayılır) Cenaze namazı kılındıktan sonra mezara indirilir Mezar oradakiler tarafından hızlı bir şekilde toprak atılarak kapatılır Kapatma işlemi bittikten sonra üzerine su dökülür Bu inanış bazı yörelerde sorgusunun ve sualinin çabuk ve kolay verilmesi içindir Mezarın yanında gün batınımdan sonra ateş yakmak geleneği yaygındır Bunun amacı yabani hayvanlar tarafından cenazeye zarar gelmemesi içindir

Mezar Sonrası Yapılan İşlemler: Mezar dönüşü cenaze evine gelinir ve Kur'an okutulur Kadınlar tarafından ağıtlar yakılır Yaygın bir gelenek olarak ölen kimse kadın ise sağlığında komşularından ödünç bir şeyler almıştır ve hakkı geçmesin düşüncesinden hareketle kadınlara sabun iplik gibi şeyler dağıtılır

Daha önceleri mezar dönüşü cenaze çıkan ev tarafından bir yemek verme âdeti vardı Bazı köylerde bu bugün de devam etmektedir Ölü evinde üç gün ile yedi gün arası yemek yapılmaz komşular tarafından getirilir Ölü sahipleri ikinci günün sabahı mezarı ziyaret ederler Ölü çıkan eve komşu tanıdık akraba gelerek başsağlığı diler Cenaze çıkan evin erkekleri en az bir hafta sakal traşı olmazlar Kadınlar ise alınlarını siyah veya beyaz bir yazma ile bağlarlar Ölümün üçüncü ya da yedinci günü ölü evi yemek yaparak mevlüd okutur Helva dağıtılır ve yemeğe köyün tamamı katılır Üçüncü günü ile kırkıncı günü arası hatim indirilir İnanışa göre elliikinci günde et kemikten ayrılır Bu günün akşamı Kur'an okutulduğu görülür Ölümden sonra gelen Ramazan ve Kurban Bayramı ölen kişinin "İlk Yas Bayramı"dır Köylerde bayramlaşma ilk önce bu evlere ve hasta olanlara gidilerek yapılır İlk yas bayramında mezara gidilerek şeker leblebi gibi yiyecekler dağıtılır

YÖRESEL YEMEKLER

Malatya geleneksel evlerinde mutfak ve kiler bulunur Mutfak genellikle evin kuzeye bakan yönündedir Kiler ise ya mutfağa bitişik ya da iki katlı evlerde alt katta bir bölümde bulunur Mutfakta "Kaplık" ya da "terek" denilen raflar içerisinde kaplar bulunur Mutfak veya kilerin bir tarafından "Aşlık"lar sıralanır Kilerde yiyecek malzemelerinin yanı sıra kurutmalıklar fazla eşya buğday ve bunların elenmesinde kullanılan kalbur ve elek bulunur Yatakların bulunduğu yüklük bu bölümde yer alır Ocak mutfağın bulunduğu uygun bir yerde bulunur Ocağın bir metre üzerinde davlumbaz vardır Zahire ve kışlık yiyecekler kilerin serin bir yerinde muhafaza edilir Turşular ve reçeller bidonlara konularak burada saklanır Kışlık et kavurması tenekelere basılarak kilerde yerden yarım metre yüksekte bulunan kerevetlerin üzerine sıralanır
Yemekler yere serilen sofra bezi üzerinde konulan siniler üzerinde yenilir
Malatya mutfak kültürü zengin bir görünüm arzeder ve genellikle bulgur ağırlıklıdır Özel günlerde yapılan kutlama tören çocuk görme adak adama gibi günlerde yemeklerin çeşitliliği gözlenir Doğum yapan lohusa kadını görmeye gidildiğinde Kuymak (Herle) götürülür
Eve misafir geldiğinde Hıdırıllez haftasında bir rüya görüldüğünde hayıra çıkması dileğinde ise "Kömbe" yapılır Ayrıca Hıdırellez'de "Hızır Kömbesi" "Sehen Kesmesi" gibi yiyecekler yapılarak en az yedi komşuya dağıtılır Düğünlerde yemek türleri üç ana çeşit üzerinde yoğunlaşmıştır Bunlar; etli bulgur pilavı tiritli yemek ve mevsimine göre meyve cacık ve salatadan oluşur
Ölü ardından verilen yemekler ise düğünlerdeki yemek çeşitleri gibidir Buna "can aşı" veya "kırk yemeği" gibi genel ad verilir
Bu tür yemeklere ek olarak "un helvası"da yapılır Yeni bir işe başlama eve yeni birşey alma kemer atma gibi durumlarda kömbe yapma ve kurban keserek komşulara dağıtarak geleneği sürdürmektedirler
Mutfak kültüründe önemli bir yeri ekmek çeşitleri tutar
Bunlar; tandır etmeği, yufka ekmek, kınalı ekmek, taplama ekmeği, bazlama, ekşili ekmek, ballı ekmek, otlu ekmek, pileke dönderme taş küllüğü tutmaç saç yüzü yağlı ekmek saç üstü
Çorbalar; mercimek çorbası, kavurmalı erişte-bulgur çorbası, tarhana çorbası, kara çorba, pıtpıtı çorbası, gendime çorbası, kulak çorbası, döğme çorbası, pirinç çorbası, ayali çorba, pirpirim çorbası, kelle-paça çorbası, ekşili çorba, keşli çorba, gurut çorbası, aşure çorbası, malhıta çorbası vb sayılabilir
Köfteler; Malatya mutfağında önemli bir yer tutar Ana malzeme bulgurdur Malatya'da 70'den fazla köfte çeşidi olduğu bilinmektedir Bazılarının isimleri şöyledir:
Analı-kızlı içli köfte, sumaklı ekşili köfte, sıkmalı köfte, elmalı köfte, kurşungeçmez köftesi, gilgirikli köfte, ciğer köftesi, haşhaşlı top köfte, kel köfte, ıspanaklı dolma köfte, patatesli içli köfte, kabaklı çimdik köfte, yumru köfte, yumurtalı sıkma köfte, yoğurtlu balkabağı köftesi, etli çiğ köfte, çiğleme mercimekli çiğ köfte, keloğlan köftesi, yavandan patlıcanlı köfte sayılabilir
Sarma ve dolmalar: Dut yaprağı kabak pazı zeytinyağılı marul sarmaları, asma yaprağı sarması, kiraz yaprağı fasulye yaprağı sarması, pancar yaprağı sarması, soğan dolması kabak çiçeği dolması sayılabilir
Et ve sebze ağırlıklı Yemekler: Et tiridi kabuk aşı buğulama sac kavurması tiritli patates tiritli fasulye patlıcan dövmesi boranı imam bayıldı pancar kavurması ve sebzeli yemek çeşitleri sayılabilir
Reçeller-Şuruplar-Turşular: Elma ayva kabak çilek erik gül vb gibi türlerden reçel yapılır Yine üzümden kızılcık vişne erik gül gibi türlerden şuruplar hazırlanır Ayrıca; biber salatalık domates gibi sebzelerden turşu yapılır Tatlı olarak dut helvası üzüm pestili köpük pestili üzüm sucuğu pekmez çir kavurması peynir tatlısı deli kız baklavası kaymaklı kayısı tatlısı Arapgir'in peynir helvası Halbur tatlısı dolma tatlısı sütlaç ve çiğdemli sütlaç sayılabilir

YÖRESEL GİYİM

Kültürel hayat içerisinde giyim-kuşam bölgeye yönelik özelliklerle biçimlendirilmiştir Cumhuriyet dönemiyle beraber erkek kıyafetinde değişmeler olmuş kadın kıyafeti ise ağır bir gelişim göstererek sosyal yapıdaki değişmelere ayak uydurarak bir gelişim yaşamıştır Geleneksel giyimde pamuklu yünlü dokumalar ağırlık taşımaktadır Ev tezgahlarında dokunan "Arapgir Kemhası" culfa tezgahlarında dokunan şalvarlıklar abalar göyneklikler giyimin ana malzemeleri olmuştur il merkezine en yakın Yukarı Banazı Yakınca (Kilayik) Gündüzbey Barguzu Yeşilyurt (Çırmıhtı) gibi yörelerde dokunan kalın peştemal çinko peştemel kadın giyiminde 1975'lere kadar kullanılmıştır Günümüzde az da olsa devam edegelmektedir Özetle geleneksel giyim ve kuşamda mahalli dokumalar çubuklu keten keçi kılı kumaşlar kullanılmıştır Çinko denilen ince dokumalı peştemallıklar akkaralı damalı alaca çarşaflar ile pazen keten ipekliden çıbın yine peştemal olarak da "Bervanik" yaygın olarak giyimde görülmüştür " Giyimi tamamlayan bir unsur olarak da işlemeli (Nakışlı) çorap giyilmektedir Günümüzde ise kıyafetler günlük çağdaş giyimin özelliklerini yansıtmaktadır
a) Geleneksel Erkek Giyimi:
Şalvar gömlek yelek belkuşağı nakışlı çorap ayakkabı olarak da siyah renkli yemeni yörenin erkek giyimini oluşturur
b) Kadın Giyimi:
Kadınlar; başa "küllük" denilen ve keçeden yapılmış çene altından "Sakındırak" adı verilen "fes" giyerler iple tutturulan fesin üst tepesine "tepelik" adı verilir Bunun üzerine gümüş veya bakırdan yapılan işlemeli ince bir tabaka yerleştirilir Bazan tepelik denilen bu bölümün ön kısmına bir sıra altın da dizilir Tepeliğin üzerine yazma veya siyah beyaz ve mor renkli "poşu" ince bir kasnağa geçirilerek oturtulur Uçlar arkadan bağlanır küllüğün üzerine 1 -15 metre ebatlarında beyaz ince tülbentten yapılma "İzar" örterler Sırt tarafına gelen kısım ise uzun bırakılır ve bel hizasını geçer

HALK OYUNLARI VE FOLKLOR

Malatya halay bölgesinde yer alır Ancak halay dışında oyunlara da rastlanmaktadır Diğer illerde yapılan kültür alışverişi sonucu oyun çeşitleri artmıştır Örneğin Elazığ'da delilo Adıyaman'da beşayak papurinin ise Bitlis'te oynandığı görülür Halaylar davul-zurna eşliğinde oynanır Yörede halay çekmeye "Dillân Çekme" denilir Beş kişiyle oynanan halayın başını çeken oyuncuya "halay başı" sonundaki oyuncuya "Pöççü" denilir Her ikisi de elinde mendil bulundurur Çalgı olarak; davul zurna kaval başta olmak üzere bağlama cümbüş ve darbuka çalınmaktadır Arapgir ilçesinde klarnet daha yaygındır Diğer taraftan halayların yanısıra toplu oynanan ve törensel bir karakter arzeden semahlar vardır Malatya ve çevresinde Hızır Semahı Bozok Semahı Demdem Semahı Arguvan Semahı Kırat Semahı oynanmaktadır Kına havası olarak bilinen "Yüksek Ayvanlarda Bülbüller Öter" türküsü genç kızlar ve kadınlar tarafından kına yakılırken oynanır

Malatya'da oynanan oyunlarda giysiler bu yöreyi tamamen yansıtmaz İlçeler arasında değişik giysilere rastlanır Genellikle halk oyunlarında erkekler başlarına "Küm" denilen ak işlemeli "Papak" takarlar Ancak zaman zaman oyunlarda erkeklerin başı açıktır Bayanlarda başta "Küllük" adı verilen etrafı altın liralarla çevrili fes fesin üstüne "Pusu" takılır En üstü ise dolak ya da yazma bağlanır "Şalvar" "Üç etek" ve üç eteğin üzerine bernavile denilen önlük giyilir Bele sarılan renkli şalın kenarına beyaz ve kırmızı renkli mendil takılır Ayakta ise nakışlı çorap ve siyah renkli yemeni bulunur
Oyunların başlıcaları şunlardır:
Ağırlama (Grani Ağır Ağır Malatya)/Alkışta (Arkuşta Yarkutta Halkuşta Harkuşta)/ Aşırma Halayı / Arapgir Halayı/Bapuri (Papuri Papori Pagpuri)/Berde/Başayak Halayı/Çarşı Su Halayı/Cezayir
Oyunu/Çeçer/Dillan/Değirmenci Halayı/Delilo Halayı/ Gelin Halayı (Yüksek Ayvanlarda Bülbüller Öter)/Gerzani Halayı/Gezinti/Güvenk (Kevenkj/Güzeller (Nâri)/Hem Hime (Hımhime)/Heyhat/Hoplama/Halayı/Hoşgeldin/ Karahisar Halayı/Keçike (Koçike) Keçikey Lorke (Lorki) Halayı/ Kemaliye Tamzarası/Kırıkhan/Kol