Kişiliğin Üst Tabakası Ve İşleyişi

**Prof. Dr. Sinsi** · 08-02-2012

(E) İRADE

İrâde insanda tabiî ve hissî bir özelliktir

Herkes kendisinin irâde hürriyeti olduğuna inanır

İnsan kişiliğinin teşekkül etmesinde ve teşekkül etmiş olan kişiliğin korunmasında irâde mekanizmasının işleyişi etkin rol oynar

Klasik olarak "nefsin, bir şeyi isteyerek, onun yapılması ya da yapılmaması lâzım geldiğine dair hüküm vermesi" şeklinde tanımlanan irâde belli aşamalardan oluşan bir açılımdır

İrade, zihinsel hayatın tezahürlerinden ayrı düşünülemez

İradeli bir davranışın önce bir tasarım evresi vardır

Bu tasarımın istenip istenmediği zihinde tartışılır

Takınılacak tutumun, ortaya konulacak davranışın mümkün olabilirliği, doğuracağı sonuçlar üzerinde düşünülür

Üzerinde düşünülen, muhakeme edilen işin yapılmasında veya yapılmamasında bir seçme söz konusu ise birisi tercih edilir

Eğer bir insan, herhangi bir işi seçip yapmak gücüne sahip değilse "irâde hürriyeti"nden yoksun demektir

Her normal insan işlerini genellikle hür irade ile, isteyerek gerçekleştirmek ister

Herhangi bir değerler manzumesine iman ederken, bu değerlerin koyucusu olan otoriteye boyun eğerken ve tutumlarını, davranışlarını inandığı değerlere uydurmaya gayret gösterirken hür iradeli olması büyük kıymet ifade eder

Bir iman ve itaat kurumu olan din, insanların hür vicdanlarıyla seçip bağlanacakları teşekküllerdendir

İnsanı zorla dine sokma imkânı yoktur

Bu sırf rıza ve hüsnü ihtiyar meselesidir

"Dinde zorlama yoktur

" âyeti insan hayatında, hür iradenin evrensel yerini ve değerini gösterir

Dine girmesi için kimseye baskı ve zorlama yapılmaz

Ancak irâde hürriyeti ve seçme imkânı verilir

Kişi, inandığı değerleri ve otoriteyi inkâr etmeye ve inandığı değerlere aykırı tutum ve davranışlar sergilemeye zorlanırsa irâde hürriyetinden söz edilemez

Her iradî hareket belli bir amaç ve ihtiyaçtan kaynaklanır

Hareketi yapmadan önce, varılacak hedef, arzu edilen amaç belirlenir

Bir kimsenin amaç olarak yapmış olduğu bu seçim onun niyetini ifade eder

Niyet, "kendisiyle bir şeye doğru, gerek onu yapmak için, gerekse onu elde etmek için iradenin yöneldiği bir harekettir

" Bir fiilin, belli bir sonucu gerçekleştirecek şekilde zihinde tasarlanıp belirlenmesidir

Niyet kişiyi harekete geçiren bir sebeptir

Bu sebep olmayınca amel meydana gelmez

Kur'an'ın öngördüğü kişilikte tutum ve davranışlar belli bir niyete dayanmak durumundadır

Davranışlar, taşımış oldukları niyete göre değer kazanırlar

"Hata ettikleriniz hususunda sizin üzerinize bir vebal yoktur

Fakat kalblerinizin (kasd ve) teammüd ettiği şeylerden sorumlusunuz

" âyetinde Kur'an, niyetin genel bir formülünü verir

Allah, hatadan günahı kaldırmıştır

Niyetin tamam olmadığı bu gibi durumlarda kişi sorumlu tutulmaz

Değerlerinin kaynağı olarak Kur'an'ı, otorite olarak Allah'ı seçen kişilerin irâdeleri, onları belli kurallara uygun davranışlarda bulunmaya zorlar

İnsanın içgüdüleri, eğilimleri ve sosyal çevresinin değerleriyle Kur'an'ın öğretileri ve kuralları karşı karşıya geldiğinde, çatıştığında bir tercih mücadelesi başlamış demektir

Mücadele, taraflardan birinin galip gelmesiyle sona erer

İşte burada iradenin rolü ön plana çıkar

İdeal kişilikte içgüdü ve eğilimlerin Allah'ın otoritesine boyun eğmeleri, tutum ve davranışların Kur'an'ın getirdiği değerlere ve ölçülere göre şekillenmesi beklenir

Böylece kişinin amacının, hedefinin yani niyetinin ne olduğu ortaya çıkar

İradî bir tutum ve davranışın ortaya çıkmasında aşağı yukarı kişiliği oluşturan bütün elemanların işe karıştığını görüyoruz

Bu bağlamda, "irâde, her özel fiilin sebeplendirilme sinde bütün kişiliğin işe karışması demektir

"

08-02-2012	#6
Prof. Dr. Sinsi	Kişiliğin Üst Tabakası Ve İşleyişi (E) İRADE İrâde insanda tabiî ve hissî bir özelliktir Herkes kendisinin irâde hürriyeti olduğuna inanır İnsan kişiliğinin teşekkül etmesinde ve teşekkül etmiş olan kişiliğin korunmasında irâde mekanizmasının işleyişi etkin rol oynar Klasik olarak "nefsin, bir şeyi isteyerek, onun yapılması ya da yapılmaması lâzım geldiğine dair hüküm vermesi" şeklinde tanımlanan irâde belli aşamalardan oluşan bir açılımdır İrade, zihinsel hayatın tezahürlerinden ayrı düşünülemez İradeli bir davranışın önce bir tasarım evresi vardır Bu tasarımın istenip istenmediği zihinde tartışılır Takınılacak tutumun, ortaya konulacak davranışın mümkün olabilirliği, doğuracağı sonuçlar üzerinde düşünülür Üzerinde düşünülen, muhakeme edilen işin yapılmasında veya yapılmamasında bir seçme söz konusu ise birisi tercih edilir Eğer bir insan, herhangi bir işi seçip yapmak gücüne sahip değilse "irâde hürriyeti"nden yoksun demektir Her normal insan işlerini genellikle hür irade ile, isteyerek gerçekleştirmek ister Herhangi bir değerler manzumesine iman ederken, bu değerlerin koyucusu olan otoriteye boyun eğerken ve tutumlarını, davranışlarını inandığı değerlere uydurmaya gayret gösterirken hür iradeli olması büyük kıymet ifade eder Bir iman ve itaat kurumu olan din, insanların hür vicdanlarıyla seçip bağlanacakları teşekküllerdendir İnsanı zorla dine sokma imkânı yoktur Bu sırf rıza ve hüsnü ihtiyar meselesidir "Dinde zorlama yoktur" âyeti insan hayatında, hür iradenin evrensel yerini ve değerini gösterir Dine girmesi için kimseye baskı ve zorlama yapılmaz Ancak irâde hürriyeti ve seçme imkânı verilir Kişi, inandığı değerleri ve otoriteyi inkâr etmeye ve inandığı değerlere aykırı tutum ve davranışlar sergilemeye zorlanırsa irâde hürriyetinden söz edilemez Her iradî hareket belli bir amaç ve ihtiyaçtan kaynaklanır Hareketi yapmadan önce, varılacak hedef, arzu edilen amaç belirlenir Bir kimsenin amaç olarak yapmış olduğu bu seçim onun niyetini ifade eder Niyet, "kendisiyle bir şeye doğru, gerek onu yapmak için, gerekse onu elde etmek için iradenin yöneldiği bir harekettir" Bir fiilin, belli bir sonucu gerçekleştirecek şekilde zihinde tasarlanıp belirlenmesidir Niyet kişiyi harekete geçiren bir sebeptir Bu sebep olmayınca amel meydana gelmez Kur'an'ın öngördüğü kişilikte tutum ve davranışlar belli bir niyete dayanmak durumundadır Davranışlar, taşımış oldukları niyete göre değer kazanırlar "Hata ettikleriniz hususunda sizin üzerinize bir vebal yoktur Fakat kalblerinizin (kasd ve) teammüd ettiği şeylerden sorumlusunuz" âyetinde Kur'an, niyetin genel bir formülünü verir Allah, hatadan günahı kaldırmıştır Niyetin tamam olmadığı bu gibi durumlarda kişi sorumlu tutulmaz Değerlerinin kaynağı olarak Kur'an'ı, otorite olarak Allah'ı seçen kişilerin irâdeleri, onları belli kurallara uygun davranışlarda bulunmaya zorlar İnsanın içgüdüleri, eğilimleri ve sosyal çevresinin değerleriyle Kur'an'ın öğretileri ve kuralları karşı karşıya geldiğinde, çatıştığında bir tercih mücadelesi başlamış demektir Mücadele, taraflardan birinin galip gelmesiyle sona erer İşte burada iradenin rolü ön plana çıkar İdeal kişilikte içgüdü ve eğilimlerin Allah'ın otoritesine boyun eğmeleri, tutum ve davranışların Kur'an'ın getirdiği değerlere ve ölçülere göre şekillenmesi beklenir Böylece kişinin amacının, hedefinin yani niyetinin ne olduğu ortaya çıkar İradî bir tutum ve davranışın ortaya çıkmasında aşağı yukarı kişiliği oluşturan bütün elemanların işe karıştığını görüyoruz Bu bağlamda, "irâde, her özel fiilin sebeplendirilme sinde bütün kişiliğin işe karışması demektir"