Ölümün Hakikati

Bu şekildeki ölüm, hayvanın ölümüdür İnsanın ölümü ise, daha başkadır Çünkü onda bu hayvani ruh bulunduğu gibi, geçmiş fasıllarda insanın ruhu, yahut kalb ismini verdiğimiz başka bir ruhu daha vardır Bu diğer ruha benzemez Çünkü o, çözülmüş hava imbiklenmiş [damıtılmış] buhar gibi gayet lâtif bir cisimdir Fakat bu insan ruhu, cisim değildir Çünkü bölünme kabul etmez Allahü Teâlâ'nın tanınması, bilinmesi onda olur Allahü Teâlâ bölünme kabul etmediği ve bir olduğu gibi, bir olanın bilineceği yer de, bir ve bölünme kabul etmez olmalıdır O hâlde bu marifet bölünebilen hiçbir şeyde olmaz Bilâkis ancak bölünmeyen tek bir şeyde olur
Fitili, kandilin alevini ve ışığını düşün: Fitil, yürek gibi, kandilin alevi hayvani ruh gibi, kandilin ışığı da insan ruhu gibidir Kandilin ışığı, kandilden daha lâtif olduğu bir şeye benzetilmediği gibi, insanın ruhu da hayvanî ruha nisbetle lâtiftir ve bir şeye benzetilemez Latiftik [ruhanilik] tarafından bakılırsa, bu benzetme doğrudur Fakat bir başka şekilde doğru değildir Çünkü, kandilin ışığı kandile tâbi olup, asıl olan kandildir Kandil olmazsa, ışık da olmaz, insan ruhu ise, hayvanî ruha tâbi değildir Hattâ asıl kendisidir Hayvani ruha halel gelmekle, buna bir şey olmaz Belki tam misâlini istersen, kandilden daha lâtif bir ışık farz et, kandil onunla var olsun, o kandille değil Ancak misâlimiz böylece doğru olur!
O hâlde hayvanî ruh bir cihetten insan ruhunun binek hayvanı, bir cihetten de bir âlet hükmündedir Bu hayvani ruhun mizacı bozulursa, kalıp [bedeni ölür İnsan rûhu ise, kendi yerinde kalır Fakat aletsiz ve merkebsiz kalır Merkebin [binek hayvanının] ölümü ve âletin zayi olması, süvarinin de zayi ve yok olmasına sebep olmaz Fakat aletsiz kalır
Bu âlet kendisine, Allahü Teâlâ'nın marifet ve muhabbetini avlamak, elde etmek için verildi Eğer maksadına kavuştuysa, âletin helak olması, aradan çekilmesi onun için daha iyidir Çünkü maksada kavuşmuşken, âlet yük olur, ağırlık verir
Peygamber Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) in «Ölüm, mü'mine hediye ve tuhfedir [hediyedir]», buyurması, av için tuzak kuran ve tuzağın yükünü çeken içindir Avını elde edince tuzağın helâki onun için ganimettir Yok, eğer —Allah korusun— avı elde etmeden önce bu tuzak çalışmaz olursa, onun ayrılık acısı ve musibetinin sonu olmaz Bu acının ve elemin başlangıcı kabir azabıdır Allahü Teâlâ bizi ondan korusun!

İmam Gazali