Eski Gümüşhane Hakkında Genel Bilgiler

**Prof. Dr. Sinsi** · 08-01-2012

Harşit Irmağı’na dökülenMusalla Deresi’nin yamaçlarında ve bugünkü kent merkezinin 4 km

güneybatısında bulunan ilk yerleşim yeridir

Zaha/Zanka daha sonra ArgyropolisCanca merkez ilçeye 90 km

uzaklıkta bulunmaktadır

Yerleşimin 17

yüzyılda kurulduğu sanılmaktadır

Santa yerleşimi 9 mahalleden ve 300’ü aşkın yapıdan oluşmaktadır

Satala Antik Kenti: (Sadak Köyü) Kelkit ilçesinin 17 km

güneydoğusunda Sadak köyündedir

Yörede XV

Legio Apollinaris armalı tuğla parçaları bulunmasıyla kentin tepelerle çevrili bir ovada kurulduğunu Roma Lejyon Kampı çevresinde kurulup tiyatro Bizans İmparatoru Iustinianus tarafından onartıldığı bilinmektedir

Canca Kalesi: Bu kaleye Vank köyünden ve Kale Deresi denilen vadiden gidilmektedir

Evliya Çelebi doğu-batı istikametinde arka arkaya üç bölümden oluşmaktadır

Ayrıca yüksek duvarlar ile takviye edilmiştir

Kaleler

Kov Kalesi: Merkez ilçe sınırları içerisindedir

Gümüşhane-Erzincan karayolunun 21

km’sinde eski ismi Kov olan Esenyurt köyünün sınırları içindedir

Kaleye karayolundan ayrılan stabilize bir yolla ulaşılır

Akçakale Gümüşhane’nin Bağlarbaşı semtindedir

Kale olarak anılmakla beraber bir kaya kütlesinden faydalanılmak suretiyle inşa edilmiştir

Daha sonra yapının üst kısmı tamamen yıkılmıştır

Keçi Kalesi

Merkez ilçe sınırları içerisindedir ve Kale bucağından geçen transit yol üzerinde bulunmaktadır

Bu kaleye halk arasında Kokanes veya Koans da denir

Kale doğu ve batı tarafından yüksek kalelerle takviye edilmiştir

Kale içerisinde bulunan iki yapı dikkati çekmektedir

Toprak seviyesinden biraz yüksekte olan yuvarlak kemerler dikdörtgen şeklindeki mekânlara aittir

Arka arkaya bulunan bu iki yapının aydınlığı sağlayacak hiçbir penceresi mevcut olmadığından bunların zindan olarak kullanıldığı tahmin edilmektedir

Kalede ayrıca vadiye inen gizli su yolları da mevcuttur

Torul Kalesi: Torul ilçesinde bulunan kalenin hangi devirde yapıldığı bilinmemekle birlikte cenevizliler döneminde yapıldığı sanılmaktadır

Uzun Hasan’ın ölümünden sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından alındığı bilinen kalenin sur duvarlarından bir bölümü ayaktadırGümüşkaya Kalesi: Dibekli köyünün kuzeyinde dağlar arasındadır

İki dağ arasına açılmış girişin üzerindeki yazıt yeri boştur

Kalenin yakınındaki kayalarda gözcü kuleleri duvarlarında nişler bulunan küçük bölmeler vardır

Yapının çevresinde taş basamaklar yuvarlak bir yapı kalıntısı ve su deposu bulunmaktadır

Burada çeşitli dönemlerden çanak çini parçaları gözyaşı şişeleri ikonlar ve takılar bulunmuştur

Gümüştuğ (Avliyana) Kalesi

Torul ilçesine 30 km

uzaklıkta Gümüştuğ köyündedir

Irmağın her iki yakasındaki kalıntılarda Bizans döneminden silahlar“Konstantinata” basımlı sikkeler bulunmuştur

Sol kıyıda bulunan kalede1 biçimlendirilmiş beş sütunun bir tapınağın kalıntıları olduğu bilinmektedir

Gümüşhane Kilise ve Manastırları

Pavrezi Şapeli (Merkez)

Gümüşhane Mescitli (Beş Kilise) Köyü yakınında Pavrezi denilen yerde Bizans döneminde

apsid üzerindeki bir kitabeden öğrenildiğine göre 1405’de yapılmış bir şapel bulunmaktadır

Bu şapel küçük ölçüde olup dikdörtgen ve tek nefli bir yapıdır

Yapı içten beşik tonoz

dıştan da çift eğimli bir çatı ile örtülüdür

Bizans döneminde yapılmış kiliseler arasında bu şapel resim ve freskleri ile ünlüdür

Buradaki resimler kırmızı renkli kareler içerisine alınmışlardır

Bu resimler İncil’den alınma sahneleri kapsamaktadır

Özellikle Hz

İsa’nın doğacağını Hz

Meryem’e müjdeleyen Melekler

İsa’nın doğumu

İsa’nın çarmıha gerilişi ve çeşitli kilise büyükleri burada resmedilmiştir

Metropolitik Kilisesi (Merkez)

Eski Gümüşhane’de Süleymaniye Mahallesi’nde bulunan Metropolitik Kilisesinin ne zaman yapıldığı bilinmemektedir

Bununla beraber yapı üslubundan XIX

yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır

Kilise dikdörtgen planlı ve iki katlıdır

Moloz taştan ve yer yer de kesme taştan yapılmış olan kilisenin köşe

kapı ve pencere söveleri düzgün kesme taştandır

Günümüzde kilisenin üst örtüsü bütünü ile yıkılmış

yalnızca beden duvarları ayakta kalmıştır

Aşağı Mahalle Kilisesi (Merkez)

Eski Gümüşhane’de

Aşağı Mahalle’de bulunan kilisenin ne zaman yapıldığı bilinmemektedir

Bununla beraber XIX

yüzyılda köy üslubunda yapılmış basit bir kilisedir

Dikdörtgen planlı

üç nefli bazilika planlı kilisenin önünde 8

72x7

36 m

ölçüsünde beş bölümlü bir narteksi bulunmaktadır

Ayrıca avlu girişinin yanına bir de bina eklenmiştir

Kilisenin üzeri beşik tonozla örtülmüş

iç kısmına bir de sarnıç yapılmıştır

Kilise günümüzde terk edilmiş ve harap durumdadır

Hagios Georgios Metropolitik Kilisesi (Merkez)

Eski Gümüşhane

Süleymaniye Mahallesi’nde bulunan Hagios Georgios Metropolitik Kilisesinin eski ismi Hagia Triada’dır

Kilisenin yapım tarihi kesinlik kazanamamakla beraber

oldukça eski döneme inen bir Rum kilisesi olup

1613-1726 yıllarında iki kez onarılmıştır

Bazilika planlı yapı

çok büyük ölçüdedir

İç kısmında İncil’den alınma sahneleri içeren

köy üslubunda kaba bir işçilik gösteren freskolar bulunmaktadır

Ancak kilise terk edilmiş ve üst örtüsü çökmüştür

Günümüze çevre duvarları ile apsidin bir bölümü gelebilmiştir

Hutura Hagios Georgios Manastır Kilisesi (Merkez)

Gümüşhane Hutura Köyü’nde yol üzerindeki bir tepenin üzerinde Hutura Hagios Manastır ve kilisesinin kalıntıları bulunmaktadır

Bu manastırı Trabzon Prensi Aleksios Komnenos XIV

yüzyılda yaptırmış

1509’da Keşiş Ananias

Georgios Stratilatis’de 1624 tarihinde onarmıştır

Kilise üzerindeki bir kitabeden de kilisenin Sultan II

Abdülhamit döneminde onarıldığı kitabesinden öğrenilmektedir

Kilise kapalı Yunan Haçı planında olup

yanına bir de uzun paraklesion eklenmiştir

Kilisenin ibadet mekanı sekiz sütun ile üç nefe ayrılmıştır

Apsisin önü kubbe

haçın kolları da beşik tonozlarla örtülüdür

Kilisenin girişi batı yönünde olup

ortada üstü kapalı sütunlu ana giriş bulunmaktadır

Apsis yuvarlak üç bölüm halindedir

Kilisenin içerisi çeşitli bitkisel motifler

ejder ve örgü motifleri

Hz

İsa

Hagios Georgios’un monogramları ile bezenmiştir

Kilisenin karşısındaki yamaçta bulunan küçük kiliseyi ise 1832’de keşiş Serapheim yaptırmıştır

08-01-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Eski Gümüşhane Hakkında Genel Bilgiler Harşit Irmağı’na dökülenMusalla Deresi’nin yamaçlarında ve bugünkü kent merkezinin 4 km güneybatısında bulunan ilk yerleşim yeridir Zaha/Zanka daha sonra ArgyropolisCanca merkez ilçeye 90 km uzaklıkta bulunmaktadır Yerleşimin 17 yüzyılda kurulduğu sanılmaktadır Santa yerleşimi 9 mahalleden ve 300’ü aşkın yapıdan oluşmaktadırSatala Antik Kenti: (Sadak Köyü) Kelkit ilçesinin 17 km güneydoğusunda Sadak köyündedir Yörede XV Legio Apollinaris armalı tuğla parçaları bulunmasıyla kentin tepelerle çevrili bir ovada kurulduğunu Roma Lejyon Kampı çevresinde kurulup tiyatro Bizans İmparatoru Iustinianus tarafından onartıldığı bilinmektedirCanca Kalesi: Bu kaleye Vank köyünden ve Kale Deresi denilen vadiden gidilmektedir Evliya Çelebi doğu-batı istikametinde arka arkaya üç bölümden oluşmaktadır Ayrıca yüksek duvarlar ile takviye edilmiştir *Kaleler* Kov Kalesi: Merkez ilçe sınırları içerisindedir Gümüşhane-Erzincan karayolunun 21 km’sinde eski ismi Kov olan Esenyurt köyünün sınırları içindedir Kaleye karayolundan ayrılan stabilize bir yolla ulaşılır Akçakale Gümüşhane’nin Bağlarbaşı semtindedir Kale olarak anılmakla beraber bir kaya kütlesinden faydalanılmak suretiyle inşa edilmiştir Daha sonra yapının üst kısmı tamamen yıkılmıştır *Keçi Kalesi* Merkez ilçe sınırları içerisindedir ve Kale bucağından geçen transit yol üzerinde bulunmaktadır Bu kaleye halk arasında Kokanes veya Koans da denir Kale doğu ve batı tarafından yüksek kalelerle takviye edilmiştir Kale içerisinde bulunan iki yapı dikkati çekmektedir Toprak seviyesinden biraz yüksekte olan yuvarlak kemerler dikdörtgen şeklindeki mekânlara aittir Arka arkaya bulunan bu iki yapının aydınlığı sağlayacak hiçbir penceresi mevcut olmadığından bunların zindan olarak kullanıldığı tahmin edilmektedir Kalede ayrıca vadiye inen gizli su yolları da mevcuttur Torul Kalesi: Torul ilçesinde bulunan kalenin hangi devirde yapıldığı bilinmemekle birlikte cenevizliler döneminde yapıldığı sanılmaktadır Uzun Hasan’ın ölümünden sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından alındığı bilinen kalenin sur duvarlarından bir bölümü ayaktadırGümüşkaya Kalesi: Dibekli köyünün kuzeyinde dağlar arasındadır İki dağ arasına açılmış girişin üzerindeki yazıt yeri boştur Kalenin yakınındaki kayalarda gözcü kuleleri duvarlarında nişler bulunan küçük bölmeler vardır Yapının çevresinde taş basamaklar yuvarlak bir yapı kalıntısı ve su deposu bulunmaktadır Burada çeşitli dönemlerden çanak çini parçaları gözyaşı şişeleri ikonlar ve takılar bulunmuştur *Gümüştuğ (Avliyana) Kalesi* Torul ilçesine 30 km uzaklıkta Gümüştuğ köyündedir Irmağın her iki yakasındaki kalıntılarda Bizans döneminden silahlar“Konstantinata” basımlı sikkeler bulunmuştur Sol kıyıda bulunan kalede1 biçimlendirilmiş beş sütunun bir tapınağın kalıntıları olduğu bilinmektedir *Gümüşhane Kilise ve Manastırları* *Pavrezi Şapeli (Merkez)* Gümüşhane Mescitli (Beş Kilise) Köyü yakınında Pavrezi denilen yerde Bizans döneminde apsid üzerindeki bir kitabeden öğrenildiğine göre 1405’de yapılmış bir şapel bulunmaktadır Bu şapel küçük ölçüde olup dikdörtgen ve tek nefli bir yapıdır Yapı içten beşik tonoz dıştan da çift eğimli bir çatı ile örtülüdür Bizans döneminde yapılmış kiliseler arasında bu şapel resim ve freskleri ile ünlüdür Buradaki resimler kırmızı renkli kareler içerisine alınmışlardır Bu resimler İncil’den alınma sahneleri kapsamaktadır Özellikle Hz İsa’nın doğacağını HzMeryem’e müjdeleyen Meleklerİsa’nın doğumuİsa’nın çarmıha gerilişi ve çeşitli kilise büyükleri burada resmedilmiştir *Metropolitik Kilisesi (Merkez)* Eski Gümüşhane’de Süleymaniye Mahallesi’nde bulunan Metropolitik Kilisesinin ne zaman yapıldığı bilinmemektedir Bununla beraber yapı üslubundan XIXyüzyılda yapıldığı sanılmaktadır Kilise dikdörtgen planlı ve iki katlıdır Moloz taştan ve yer yer de kesme taştan yapılmış olan kilisenin köşe kapı ve pencere söveleri düzgün kesme taştandır Günümüzde kilisenin üst örtüsü bütünü ile yıkılmışyalnızca beden duvarları ayakta kalmıştır *Aşağı Mahalle Kilisesi (Merkez)* Eski Gümüşhane’de Aşağı Mahalle’de bulunan kilisenin ne zaman yapıldığı bilinmemektedir Bununla beraber XIXyüzyılda köy üslubunda yapılmış basit bir kilisedir Dikdörtgen planlıüç nefli bazilika planlı kilisenin önünde 872x736 m ölçüsünde beş bölümlü bir narteksi bulunmaktadır Ayrıca avlu girişinin yanına bir de bina eklenmiştir Kilisenin üzeri beşik tonozla örtülmüşiç kısmına bir de sarnıç yapılmıştır Kilise günümüzde terk edilmiş ve harap durumdadır *Hagios Georgios Metropolitik Kilisesi (Merkez)* Eski Gümüşhane Süleymaniye Mahallesi’nde bulunan Hagios Georgios Metropolitik Kilisesinin eski ismi Hagia Triada’dır Kilisenin yapım tarihi kesinlik kazanamamakla beraber oldukça eski döneme inen bir Rum kilisesi olup 1613-1726 yıllarında iki kez onarılmıştır Bazilika planlı yapıçok büyük ölçüdedir İç kısmında İncil’den alınma sahneleri içeren köy üslubunda kaba bir işçilik gösteren freskolar bulunmaktadır Ancak kilise terk edilmiş ve üst örtüsü çökmüştür Günümüze çevre duvarları ile apsidin bir bölümü gelebilmiştir *Hutura Hagios Georgios Manastır Kilisesi (Merkez)* Gümüşhane Hutura Köyü’nde yol üzerindeki bir tepenin üzerinde Hutura Hagios Manastır ve kilisesinin kalıntıları bulunmaktadır Bu manastırı Trabzon Prensi Aleksios Komnenos XIVyüzyılda yaptırmış1509’da Keşiş Ananias Georgios Stratilatis’de 1624 tarihinde onarmıştır Kilise üzerindeki bir kitabeden de kilisenin Sultan IIAbdülhamit döneminde onarıldığı kitabesinden öğrenilmektedir Kilise kapalı Yunan Haçı planında olup yanına bir de uzun paraklesion eklenmiştir Kilisenin ibadet mekanı sekiz sütun ile üç nefe ayrılmıştır Apsisin önü kubbe haçın kolları da beşik tonozlarla örtülüdür Kilisenin girişi batı yönünde olup ortada üstü kapalı sütunlu ana giriş bulunmaktadır Apsis yuvarlak üç bölüm halindedir Kilisenin içerisi çeşitli bitkisel motifler ejder ve örgü motifleri Hz İsa Hagios Georgios’un monogramları ile bezenmiştir Kilisenin karşısındaki yamaçta bulunan küçük kiliseyi ise 1832’de keşiş Serapheim yaptırmıştır