Atatürk Devrimleri - Halifeliğin Kaldırılması - Halifeliğin Kaldırılması Hakkında

**Prof. Dr. Sinsi** · 07-30-2012

Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924)

son olarak Osmanlı Hanedanı elinde bulunan halifelik sıfatının

Türkiye Cumhuriyeti tarafından kaldırılması olayıdır

Devletin laikleştirilmesi yolunda yapılmış siyasi bir devrimdir

Sebepleri
Halifeliğin birleştirici bir fonksiyonu olması gerekirken bu durum tarihte pratik olarak başarılamamıştır

Çoğu zaman birkaç yerde birden hilafet görülmüştü

Örneğin

Osmanlı'nın hilafetini bazı devletler tanımamış kendi halifeliklerini ilan etmişlerdir

Osmanlı Devletinde Halifenin padişah olması teokratik bir yapıya yol açmıştır

Bu teokratik yapı 1 Kasım 1922'de Saltanatın kaldırılması ve cumhuriyetin ilanı ile kısmen son bulmuştu ama Yavuz Sultan Selim zamanından beri Osmanlı Devleti'ni bir din devleti haline getiren halifelik devam etmekteydi

Halife de bu durumdan istifade ederek cumhuriyet rejiminin karşısında ayrı bir kuvvetmiş görüntüsü verip

İstanbul'da devletten izinsiz resmi törenler düzenliyor

devlet bütçesinden kendisine ayrılan parayı az görüyordu

Halife "Halife-i Müslimin" ünvanından başka sıfat ve ünvanlar da taşıyor

sık sık Cumhuriyet hükümetinin talimatı dışına çıkıyordu

Halifenin bu tutumu ve varlığı

devrime karşı olan eski düzen yanlılarını cesaretlendirdiği gibi

devrimler için de büyük bir engel teşkil etmekteydi

Bazı basın kuruluşları da halife yanlısı bir tutum sergilemeleri halifeliği rejim karşısında giderek tehlikeli bir güç haline getirmeye başlamıştı

Tüm bu sebeplere ilave olarak halifeliğin sembolik bir makam ya da bir dini liderlik makamı olması gerekirken devlet karşısında siyasi bir güç olmaya başlaması

Türkiye Cumhuriyeti açısından ileride doğabilecek büyük sorunların habercisi niteliğindeydi

En önemli sebep ise halife mevcut oldukça Türkiye Cumhuriyeti'nde yapılması zorunlu olan sosyal ve laik karakterdeki devrimlerin yapılamayacağı idi

Tarihçesi
Halife sözcüğü Arapça kökenli olup Peygamberin dünya işlerine vekaletini anlatır

Hilafet (veya Halifelik)

İslami siyasi ve hukuki yönetim makamına ve yönetime verilen isimdir

16

yüzyılın başında Yavuz Sultan Selim'in Memluklar'a son vermesiyle birlikte halifelik Osmanlı Devleti'ne taşınmıştı

Bu tarihten sonra Osmanlı Devleti dini esaslarla yani şeriatla idare edilmeye başladı

Saltanatın kaldırılmasından ve VI

Mehmet'in (Padişah Vahdettin) İstanbul'dan ayrılmasından sonra

TBMM'nin 18 Kasım 1922'de halife seçmiş olduğu Abdülmecit Efendi

eski rejim yanlılarının tek umudu haline gelmiş

bundan güç alan Abdülmecit Efendi de

yeniden törenler düzenlemeye

demeçler vermeye

bazı İslam ülkelerinin kendisine bağlılık bildirmeleri üstüne

İslam dünyası'nın siyasi bir önderi gibi davranmaya başlamıştı

Bu durumun yeni kurulmuş cumhuriyet yönetimi için tehlikeli olabileceğini kavrayan Atatürk

İzmir'deki ordu tatbikatları sırasında ordu komutanlarına hilafetin kaldırılması konusunda düşüncesini açıklayıp

yasanın meclis gündemine getirilmesini kararlaştırdı

1 Mart 1924'teki bütçe görüşmelerinde halifeye ve Osmanlı Hanedanına verilecek ödenek konusunun gündeme getirilmesinden sonra

3 Mart 1924'te kabul edilen yasayla

halifelik kaldırılıp

ileride saltanat ve halifelik iddiasında bulunmamaları için hanedan üyelerinin de yurt dışına çıkarılmaları kabul edildi

5 Mart 1924 sabahı Abdülmecit Efendi ailesiyle birlikte Türk topraklarından ayrıldı

Hilafet yürürlükte kalsın saltanat kaldırılsın iddasını savunanlara karşı Mustafa Kemal

hilafet kalırsa bir gün saltanatın dirilme ihtimalinin olduğunu söyleyecekti

Sonuçları
Abdülmecid Efendi ve saltanat ailesi mensupları

toplam 155 kişi yurtdışına çıkarıldı

Halifeliğin kaldırılışından hemen sonra Şerif Hüseyin kendisini Halife ilan etti ve ardından 9 ülkenin yöneticisi daha kendilerini halife ilan ettiler

Halifeliğin kaldırılmasıyla laik düzene geçiş kolaylaştı

Devrimlere karşı dinin istismar edilmesi engellendi

Daha bağımsız bir dış politika izleme imkanı doğdu

Halifeliğin kaldırılması

eski rejim taraftarlarını etkisizleştirmiş

iç ve dış politikada bağımsızlığın sağlanmasına

Avrupa ile aynı prensiplerde buluşulmasına yardımcı olmuştur

Bağlantılı Diğer Reformlar
Halifeliğin kaldırılmasıyla bağlantılı olarak Şeriye ve Evkaf Vekaleti (Diyanet İşleri ve Vakıflar Bakanlığı) kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu

Şeriye ve Evkaf Vekaleti'nin kaldırılması sonucu

bu vekalet tarafından yönetilen okullar ve medreseler de kaldırılmıştır

Ayrıca aynı gün

Erkan-ı Harbiye-i Umumiye vekaleti de kaldırıldı

Böylece ordu siyaset çatışmasının da önüne geçilmiş oldu

Tevhid-i Tedrisat kanunu da o gün kabul edilmişti

1928'de yapılan bir değişiklikle " Türkiye Devleti'nin dini İslamdır" ibaresi kaldırılmış; cumhurbaşkanı ve milletvekillerinin yemin şekli yeniden düzenlenmişti

Devletin tüm inançlara saygılı ve eşit mesafede olması

tüm vatandaşlarının vicdan ve inanç özgürlüğünü tarafsızca koruması

vatandaşlarını dini baskılardan uzak tutması anlamına gelen laiklik

5 Şubat 1937'de Türkiye Cumhuriyeti'nin temel ilkelerinden biri olarak Anayasa'da yer aldı ve devlet politikası haline geldi

07-30-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Atatürk Devrimleri - Halifeliğin Kaldırılması - Halifeliğin Kaldırılması Hakkında Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) son olarak Osmanlı Hanedanı elinde bulunan halifelik sıfatının Türkiye Cumhuriyeti tarafından kaldırılması olayıdır Devletin laikleştirilmesi yolunda yapılmış siyasi bir devrimdir Sebepleri Halifeliğin birleştirici bir fonksiyonu olması gerekirken bu durum tarihte pratik olarak başarılamamıştır Çoğu zaman birkaç yerde birden hilafet görülmüştü Örneğin Osmanlı'nın hilafetini bazı devletler tanımamış kendi halifeliklerini ilan etmişlerdir Osmanlı Devletinde Halifenin padişah olması teokratik bir yapıya yol açmıştır Bu teokratik yapı 1 Kasım 1922'de Saltanatın kaldırılması ve cumhuriyetin ilanı ile kısmen son bulmuştu ama Yavuz Sultan Selim zamanından beri Osmanlı Devleti'ni bir din devleti haline getiren halifelik devam etmekteydi Halife de bu durumdan istifade ederek cumhuriyet rejiminin karşısında ayrı bir kuvvetmiş görüntüsü verip İstanbul'da devletten izinsiz resmi törenler düzenliyor devlet bütçesinden kendisine ayrılan parayı az görüyordu Halife "Halife-i Müslimin" ünvanından başka sıfat ve ünvanlar da taşıyor sık sık Cumhuriyet hükümetinin talimatı dışına çıkıyordu Halifenin bu tutumu ve varlığı devrime karşı olan eski düzen yanlılarını cesaretlendirdiği gibi devrimler için de büyük bir engel teşkil etmekteydi Bazı basın kuruluşları da halife yanlısı bir tutum sergilemeleri halifeliği rejim karşısında giderek tehlikeli bir güç haline getirmeye başlamıştı Tüm bu sebeplere ilave olarak halifeliğin sembolik bir makam ya da bir dini liderlik makamı olması gerekirken devlet karşısında siyasi bir güç olmaya başlaması Türkiye Cumhuriyeti açısından ileride doğabilecek büyük sorunların habercisi niteliğindeydi En önemli sebep ise halife mevcut oldukça Türkiye Cumhuriyeti'nde yapılması zorunlu olan sosyal ve laik karakterdeki devrimlerin yapılamayacağı idi Tarihçesi Halife sözcüğü Arapça kökenli olup Peygamberin dünya işlerine vekaletini anlatır Hilafet (veya Halifelik) İslami siyasi ve hukuki yönetim makamına ve yönetime verilen isimdir 16 yüzyılın başında Yavuz Sultan Selim'in Memluklar'a son vermesiyle birlikte halifelik Osmanlı Devleti'ne taşınmıştı Bu tarihten sonra Osmanlı Devleti dini esaslarla yani şeriatla idare edilmeye başladı Saltanatın kaldırılmasından ve VI Mehmet'in (Padişah Vahdettin) İstanbul'dan ayrılmasından sonra TBMM'nin 18 Kasım 1922'de halife seçmiş olduğu Abdülmecit Efendi eski rejim yanlılarının tek umudu haline gelmiş bundan güç alan Abdülmecit Efendi de yeniden törenler düzenlemeye demeçler vermeye bazı İslam ülkelerinin kendisine bağlılık bildirmeleri üstüne İslam dünyası'nın siyasi bir önderi gibi davranmaya başlamıştı Bu durumun yeni kurulmuş cumhuriyet yönetimi için tehlikeli olabileceğini kavrayan Atatürk İzmir'deki ordu tatbikatları sırasında ordu komutanlarına hilafetin kaldırılması konusunda düşüncesini açıklayıp yasanın meclis gündemine getirilmesini kararlaştırdı 1 Mart 1924'teki bütçe görüşmelerinde halifeye ve Osmanlı Hanedanına verilecek ödenek konusunun gündeme getirilmesinden sonra 3 Mart 1924'te kabul edilen yasayla halifelik kaldırılıp ileride saltanat ve halifelik iddiasında bulunmamaları için hanedan üyelerinin de yurt dışına çıkarılmaları kabul edildi 5 Mart 1924 sabahı Abdülmecit Efendi ailesiyle birlikte Türk topraklarından ayrıldı Hilafet yürürlükte kalsın saltanat kaldırılsın iddasını savunanlara karşı Mustafa Kemal hilafet kalırsa bir gün saltanatın dirilme ihtimalinin olduğunu söyleyecekti Sonuçları Abdülmecid Efendi ve saltanat ailesi mensupları toplam 155 kişi yurtdışına çıkarıldı Halifeliğin kaldırılışından hemen sonra Şerif Hüseyin kendisini Halife ilan etti ve ardından 9 ülkenin yöneticisi daha kendilerini halife ilan ettiler Halifeliğin kaldırılmasıyla laik düzene geçiş kolaylaştı Devrimlere karşı dinin istismar edilmesi engellendi Daha bağımsız bir dış politika izleme imkanı doğdu Halifeliğin kaldırılması eski rejim taraftarlarını etkisizleştirmiş iç ve dış politikada bağımsızlığın sağlanmasına Avrupa ile aynı prensiplerde buluşulmasına yardımcı olmuştur Bağlantılı Diğer Reformlar Halifeliğin kaldırılmasıyla bağlantılı olarak Şeriye ve Evkaf Vekaleti (Diyanet İşleri ve Vakıflar Bakanlığı) kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu Şeriye ve Evkaf Vekaleti'nin kaldırılması sonucu bu vekalet tarafından yönetilen okullar ve medreseler de kaldırılmıştır Ayrıca aynı gün Erkan-ı Harbiye-i Umumiye vekaleti de kaldırıldı Böylece ordu siyaset çatışmasının da önüne geçilmiş oldu Tevhid-i Tedrisat kanunu da o gün kabul edilmişti 1928'de yapılan bir değişiklikle " Türkiye Devleti'nin dini İslamdır" ibaresi kaldırılmış; cumhurbaşkanı ve milletvekillerinin yemin şekli yeniden düzenlenmişti Devletin tüm inançlara saygılı ve eşit mesafede olması tüm vatandaşlarının vicdan ve inanç özgürlüğünü tarafsızca koruması vatandaşlarını dini baskılardan uzak tutması anlamına gelen laiklik 5 Şubat 1937'de Türkiye Cumhuriyeti'nin temel ilkelerinden biri olarak Anayasa'da yer aldı ve devlet politikası haline geldi