Kanaat Ve Tok Gözlülük

kanaat ve tok gözlülük
KANAAT VE TOK GÖZLÜLÜK
KANAAT, TOK GÖZLÜLÜK, GEÇİMDE ORTA YOLU SEÇMEK,
İNFÂK ETMEK VE ZORDA KALMADIKÇA DİLENMEYİ KÖTÜLEMEK


Âyetler

1 "Yeryüzündeki her canlının rızkını Allah üstlenmiştir"
Hûd sûresi (11), 6

Âyet-i kerîme evrende rızka muhtaç her türlü canlıyı içine alacak bir anlam enginliğine sahiptir "Yeryüzündeki" ifadesi, sadece insanların kolay anlamalarını sağlamak için konulmuş bir kayıttır Yoksa havada veya denizde yaşayan canlıların bu ilâhî teminât ve garantiden mahrum oldukları anlamına gelmez Hatta yeryüzünde herhangi bir şekilde beslenme imkânı bulamadan ölen canlıların da ana rahminde rızıklandırıldıkları düşünülecek olursa, âyetin asıl anlatmak istediği mâna kavranmış olur
Yüce Rabbimiz her canlının rızkını vermeyi üstlenmiştir Bu, O'nun bir lutfudur Yoksa O'na hiçbir şeyi görev olarak vermek, O'nun bazı şeyleri yapmaya mecbur olduğunu söylemek asla mümkün değildir Ancak kendisi canlıların rızkını vermeyi üstlendiğini bildirmektedir
Bu anlatım tarzıyla, insanların Allah'a tam olarak güvenmeleri istenmektedir

2 "Sadakalar, hayatlarını Allah yoluna vakfedip gelir temini için fırsat bulamayanlara verilmelidir Onlar dilenmedikleri için, onları tanımayanlar dilenmediklerine bakarak zengin olduklarını zannederler Sen ise onları sîmâlarından tanırsın; onlar, yüzsüzlük ederek insanlardan ısrarla bir şey istemezler"
Bakara sûresi (2), 273

Kendilerini Allah yoluna adayıp cihadla veya ilim öğrenmek ve öğretmekle meşgul olduklarından dolayı veya hastalık, düşkünlük gibi sebeplerle geçimlerini temin için çarşı-pazar gezip dolaşmaya imkân ve fırsat bulamayan kimselere yardım edilmesi, öncelikle toplumda cihad ve ilme destek verilmesi demektir Bu tür insanlar genelde kimseden bir şey istemeye tenezzül etmedikleri ve kanaat ehli oldukları yani yokluğa katlanmasını bildikleri için halden anlamayan cahiller onları zengin sanırlar Oysa yoksullukları sîmâlarından anlaşılabilecek olan bu insanlar, hele hele ısrarla hiçbir şey isteyemeyen iffetli kimselerdir
Suffe ashâbı hakkında indiği söylenen bu âyet, her devirde aynı niteliklere sahip kimselerin bulunabileceğini ve onların övgüye ve ihtimama layık olduklarını ortaya koymaktadır Âyet aynı zamanda kanaat ehli olmanın, her şeyden önce insanın iffet ve izzetini koruduğunu da belirlemektedir
Anlaşıldığına göre, kasa ve keseleri boş olsa bile gönülleri tok olan ve zorda kalmalarına rağmen dilenmeyen iffetli insanların gözetilmesi, İslâm toplumunun görevlerindendir
3 "Onlar verdikleri zaman israf etmezler; cimrilik de etmezler; ikisi ortası bir yol tutarlar"
Furkân sûresi (25), 67

Bir ölçü ve itidal dini olan İslâm, eldeki imkânları rastgele saçıp savurmayı da, cimrilik edip her şeyi kendi yanında alıkoymayı da hoş görmemektedir İyilik ederken bile israfa kaçılmamasını, yani kişinin kendisini muhtaç duruma düşürecek derecede infakta bulunmamasını istemektedir Bir başka âyette belirtildiği gibi [Bakara sûresi (2), 219] "ihtiyaçtan fazla olan" infak edilecektir
"Eli boynuna bağlıymış gibi cimri olma! Elini büsbütün açıp israfa da kaçma!" [İsrâ sûresi (17), 29] âyeti de orta yollu davranmanın nasıl olacağını anlatmaktadır
Bütün mal varlığını Allah yolunda infak eden Hz Ebû Bekir gibi bazı sahâbîlerle ilgili rivayetler, genel değil, çok özel hallerde yapılan ve yapılması uygun olan nâdir örnekleri yansıtmaktadır Normal zamanlarda takınılacak tavır, cimrilik etmemek ve israfa kaçmamak suretiyle herkesin kendi durumuna göre infakta bulunmasıdır

4 "İnsanları ve cinleri ben, yalnızca bana kulluk etmeleri için yarattım; yoksa onlardan rızık ve beni doyurmalarını istemiyorm"
Zâriyât sûresi (51), 56-57

Kanaat ve tok gözlülükte, değişmeyen ilâhî gerçeklerin bilinmesi büyük önem arzeder İnsanların ve cinlerin yaratılış sebebi, bu âyette açıkça belirtilmiş olduğu gibi yalnızca "Allah'a kulluk"tur Yaratılmış varlıkların rızkı ilâhî teminat altındadır İşte bu teminat, elde edilenle geçinmek, aç gözlülük etmemek, kendisine verilmiş olan nimetlerden başkalarını yararlandırmak gibi güzelliklerin temelini oluşturur
Yüce Rabbimiz, hizmetçisinden kendisi için çalışmasını isteyen efendi gibi olmadığını, kullarının rızkını kendisinin vereceğini bildirmektedir Kimseden bir başka varlığın rızkını temin etmesini de istememektedir O halde herkesin, "Allah'a kulluk"tan ibaret olan temel görevini yapmaya özen göstermesi, geçimi için endişe etmemesi, o konuda hırsa, telaşa ve aç gözlülüğe kapılmaması gerekmektedir
Hadisler
523 Ebû Hüreyre radıyallahu anh'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
"Gerçek zenginlik, mal çokluğu değil, gönül tokluğudur"
Buhârî, Rikak 15; Müslim, Zekât 130 Ayrıca bk Tirmizî, Zühd 40; İbni Mâce, Zühd 9
Açıklamalar
Zenginlik deyince, bizim aklımıza mal, mülk ve servet sahibi olmak gelir Bu, zenginliğin maddî ve görünen yönüdür Ama asıl zenginlik bunlardan mı ibarettir? İşin bir başka yönü daha yok mudur? Diğer bir ifade ile zenginlik, kasa - kese ile başlayıp orada biten bir mesele midir?
Hadisimiz işte bu suallere gayet açık bir cevap vermektedir Övgüye ve "zenginlik" demeye lâyık, Allah katında makbul ve âhirette faydası görülebilecek olan zenginlik, mal çokluğundan ibaret olan zenginlik değildir Asıl zenginlik, -- malın çokluğuna veya yokluğuna bakılmaksızın- gönül tokluğu, kalb zenginliğidir Kiminin hem malı çoktur hem gönlü toktur Ama kiminin de malı çoktur fakat gözü açtır, sınırsız bir mal hırsı içindedir Nereden ve nasıl olursa olsun kazanmak ve mal sahibi olmaktan başka bir düşüncesi yoktur Böylesi kimseler mal zengini olsalar da gönül fakiri, hırs mahkûmudurlar Kimilerinin de malı yoktur ama, gönlü toktur Kimsenin malında mülkünde gözü yoktur Eline geçenle geçinir Daha fazla kazanmaya çalışır ama, asla rızasızlık, şükürsüzlük etmez, başkalarının kazancına hased çekmez, göz dikmez
Bütün bunlardan dolayıdır ki, hadisimiz gerçek zenginliğin, mal zenginliğinden çok duygu zenginliği olduğunu ortaya koymuş, gözü ve gönlü aç olanın fakirliğinin, aslında, mal çokluğu ile telâfi edilemez bir açlık olduğuna dikkat çekmiştir
Gönül tokluğu, Allah'ın kendisi için verdiği rızka râzı olma temeline dayanır Bu da en büyük zenginlik ve izzettir Çünkü bunun sonucu Allah'ın taksimine ve emirlerine teslim olmaktır Allah'ın takdirinin kendisi için daha hayırlı olduğunu kabullenmektir Bu sebeple gönlü tok olan insan, Allah'tan başka kimseden bir şey istemez, kimseye el açmaz Tam hürriyet ve şeref işte budur
Elde ettiğiyle yetinmemek ise, neye sahip olursa olsun, insanı sınırsız bir hırsa, sonu gelmez bir tatminsizliğe sürükler
Gönül tokluğu insanı, vakitlerini güzellikler ve mükemmellikler peşinde harcamaya sevkeder Bitip tükenmeyen bu üstünlükler, yok olmaya mahkûm maddî zenginliklerden elbette insan için daha faydalı ve gereklidir
İlim tahsili ve nefsin kemâli yönünde gösterilen gayretler, gerçek zenginliğe kavuşma çabasıdır Çünkü mal, kısa sürede zeval bulur ama ilim bitmek-tükenmek bilmeyen bir hazinedir
Öte yandan hırs ve tatminsizliğin neticesi, ferd ve toplum plânında sömürgeciliktir Gönül tokluğu ise, duygu ve uygulama olarak kendi kendine yetmek, kimsenin hakkına tecâvüz etmemek demektir Maddî beklentilerin esiri olmamak için gönül tokluğu gereklidir
Bu arada şuna da işaret edelim ki kanaat, "bir lokma bir hırka" şeklinde anlatılamaz Zira kanaat, ele geçen ile geçinmektir, yetinmek değil Daha fazla kazanmak ve üretmek için gayret göstermek kanaata aykırı değildir Ancak sınırsız bir kazanma hırsı içinde olmamak gerekir Bu hususu, İslâm büyükleri "Dünya elimizde olmalı ama gönlümüze girmemeli" diye ifade etmişlerdir Herhalde gerçek zenginlik işte budur Çünkü gönlü tok kimse, elindekileri harcamasını bilir Gözü aç ya da aşırı derecede cimri olan ise, kimseye bir şey vermez kendisi de yeterince istifade etmez, edemez Böyle birinin zenginliğine de asla zenginlik denilmez
Hadisten Öğrendiklerimiz
1 Asıl zenginlik göz ve gönül tokluğudur Mal çokluğuna aldanmamak ona gerçek zenginlikmiş gibi bakmamak lâzımdır
2 Kanaat, Allah'ın kendisi için takdir ettiğine râzı olmak ve ele geçenle geçinmektir
3 Mal kazanma hırsı insanı sınır tanımazlığa götürür
4 Gönlü tok olmayan ne kadar zengin olursa olsun fakirdir
5 İlim ve olgunluk peşinde olmak, gerçek zenginlik için çalışmak demektir
Riyazüs Salihin