Hitit Süredizini

(Tüm tarihler milattan öncedir)

3200 Anadolu'da erken tunç çağının başlangıcı

2500 Hatti diline ait ilk kayıt

2500 – 2000 Kızılırmak havzası içinde Hatti rahip beylerinin güçlenmesi

2250 – 2000 Hint – Avrupa'lıların Karadeniz'in Kuzeyinden Avrasya'ya yayılmaları

2300 Urkis kentinde (Mardin'in güneyinde) Hurri diline ait ilk kayıt

2200 Hititlerin Hatti ülkesine olasılıkla Kafkasya yönünden göç etmeleri Alacahöyük buluntularının Maikop kültürüyle benzerlikleri göç yolu için Kafkasya yönü olasılığını güçlendirmektedir Hititlerin akrabası olan Luvi'ler ve Pala'ların da Hititler de aynı zamanda Anadolu'ya geldikleri düşünülmektedir

2100 – 2000 Hititlere ait Alacahöyük (Hitit kenti Arinna?) güneş kursları

2100 – 1900 Hitit prens ve prenseslerine ait Alacahöyük kral mezarları

~2000 Hititlerce Arzava ülkesinin dili olarak anılan Luvi dilinin Güney ve Batı Anadolu'da yaygınlaşması Pala dilinin Kuzey Anadolu'da yaygınlaşması Hurri dilinin Güneydoğu ve Doğu Anadolu'da yaygınlaşması

1900 – 1800 Anadolu'da Asurlu tacirlerin etkinlik dönemi Kaneş ve Hattuşa'da Asur Karum'ların kurulması Asurlular Asurca liman rıhtım anlamına gelen karumlarda belirli bir serbestlikle yaşayıp ticareti denetliyorlardı Asur'dan Anadolu'ya kalay ve dokuma Anadolu'dan Asur'a da bakır gümüş ve altın satımı vardı Ticaret kervanlarında eşekler kullanılıyordu Bu çağda 1 kg gümüş 70 kg bakıra; 1 kg altın 8 kg gümüşe; 1 kg demir 5 kg altına eşdeğerdi

1750 Anitta'nın Kuşşar'da (Aksaray'ın batısındaki Acemhöyük) kral oluşu Hitit krallığının doğuşu Bu tarihten Telipinu'nun kral olduğu 1530'lu yıllara kadar geçen dönem Hitit tarihinde “Eski krallık” dönemi olarak adlandırılmaktadır

1750 – 1700 Anitta'nın Karadeniz kıyısındaki Zalpuva kentini ve Hattuşa'yı ele geçirmesi Kuşşar kralı Anitta'nın Neşa (=Kaneş =Alişar) kentini ele geçirmesi Bu çağda Kuşşara ve Kaneş kentlerinin nüfusunun 10000 civarında olduğu söylenebilir

1660 – 1630 I Hattuşili'nin krallık dönemi Hattuşili Hattice Hattuşlu anlamındaydı Hattuşili Hitit başkentini Kuşşar'dan Hattuşa'ya taşıdı Hitit ordusu ilk defa Hattuşili önderliğinde Fırat nehrini geçti Yine bu dönemde Hatti dili yalnızca Hitit tapınaklarında okunan ve ilahilerde yaşayan ölü bir dil durumuna geldi


1630 I Hattuşili Halpa'daki (bugünkü Halep) Yahmad krallığı ile savaşırken (belki de bir çarpışma sırasında) öldü Yerine I Murşili kral oldu Murşili'nin I Hattuşili'nin varisi olduğu halde onunla akrabalık bağı olduğu kesin değildir Huzziya'dan başka oğlu olmayan Hattuşili Murşili'yi öz oğlunun kendisine karşı bir komplo içinde olduğunu görünce ardıl olarak seçmiştir

~1610 Murşili Halpa'yı ele geçirdi ve ganimetleriyle Hattuşa'ya döndü Halpa bu tarihten sonra Hitit krallığının değişmez bir parçası oldu

~1600 Murşili gerileme döneminde olan Babil'in büyük Amori Krallığına saldırdı ve Babil'i ele geçirdi Babil'li tarihçiler bu olayı “Samsuditana zamanında Hatti'nin erkekleri Akad ülkesine karşı yürüyüşe geçti” şeklinde anlatmaktadırlar Bu saldırıdan sonra en ünlü kralı Hammurabi olan Birinci Babil Hanedanlığının sona erdi


Murşili eniştesi olan Hantili ve Hantili'nin kayınbiraderi Zidanta tarafından kurulan bir komplo ile öldürüldü Hantili'nin kral oluşu Hantili Luvice bir addı

1570 – 1535 Zidanta Ammuna ve Huzziya'nın krallık dönemleri Hitit krallığında iç karışıklıklar ve krallık ailesi içindeki çekişmeler sonucunda merkezi otorite azaldı Kutsal Nerik kenti Karadeniz kıyılarında yaşayan göçebe Kaşkaların eline geçti Barbar ve savaşkan bir halk olan Kaşkalar Hititlere karşı imparatorluğun sonuna dek kuzeyde bir tehdit olarak kaldılar Hitit toprakları Hattuşa ve çevresine dek küçüldü

1535 – 1510 Telipinu'nun krallık dönemi ve büyük imparatorluk devrinin başlangıcı Telipinu Hitit tahtına çıkış koşullarını düzenlediği bir ferman yayınladı Arzava ülkesiyle ile bir antlaşma yaptı ve merkezi otoriteyi yeniden kurdu


Bu çağda başkent Hattuşa'nın nüfusunun 30000 civarında olduğu söylenebilir


Kuzey Suriye'de Mitanni devletinin kuruluşu Mitanni devletinin kralları Hint – Avrupa'lı yerli halkı ise Hurrilerdi


Luvi dilinin Orta Anadolu'da yaygınlaşması


1510 – 1460 Alluvamna II Hantili II Zidanta ve II Huzziya'nın krallık dönemleri Hitit devletinin gücü bu dönemde de azaldı ve güney – güneydoğu Anadolu'da Hitit etkisi azaldı Mitanni devleti bu dönemde Mısır'dan sonra Ortadoğu'nun en güçlü devleti konumuna geldi

1400 – 1300 Mikenlerin Batı Anadolu'da Hititlerin Ahhiyava adını verdiği siyasal birliği kurmaları

1450 – 1350 Mitanni yönetiminde Hint – Ari soylularının egemen olması

~1450 Mısır firavunu II Thutmosis'in Mısır'ın etki alanını Karagamış'a dek yayması

1460 – 1440 II Tuthaliya'nın krallık dönemi Tuthaliya Hattice kutsal bir dağın adıydı Tuthaliya Mitannilere ilişki kurup Hititlerle bağını koparmak isteyen Halpa kentini yıktı Bu dönemde Mitanni krallığı Mısır'la ittifak kurmak için Mısır firavunu II Amenofis'e elçiler gönderdi Hititlere karşı olan bu ittifak kısa süre sonra diplomatik bir evlilikle de desteklendi

1440 – 1400 Tabarna Arnuvanda – Tavananna Aşkmunikal kardeşlerin (üvey ya da evlatlık?) yönetimi Arnuvanda Hattice kutsal bir dağın adıydı Aşmunikal Hurrice bir addı ve bu tarihten sonraki tüm Hitit kraliçelerinin adları Hurrice'dir


Kaşkalar Kızılırmak havzasındaki pek çok Hitit kentini yağmaladılar ve Hattuşa'ya dek geldiler

1400 – 1370 III Tuthaliya ve oğlu genç Tuthaliya'nın krallıkları Genç Tuthaliya'nın kısa süren hükümranlığı sırasında Hatti ülkesi Kaşka Arzava ve Doğu bölgelerinden saldırıya uğradı Bu kritik zamanda III Tuthaliya'nın komutanı Şuppiluliuma krallığın başına geçti

1400 – 1300 Alacahöyük yontu eserleri

1370 – 1335 Büyük imparatorluğun ilk güçlü kralı I Şuppiluliuma'nın krallık dönemi Şuppiluliuma adı Hititçe olan ilk Hitit kralıdır Şuppi Hititçe saf luli ise kaynak anlamında; Şuppiluliuma saf kaynaklı demekti


Şuppiluliuma Arzava kralı ile kızını evlendirerek Güney'deki durumunu güçlendirdi Kuzeydoğudaki Hayaşa güneydeki Kizzuvatna ve güney Suriye'deki Amurru krallıkları da diplomasi yoluyla Hititlere bağlandı


Komşu küçük krallıklarla ilişkiler düzeltilince Mitanni ile Hititlerin karşılaşması kaçınılmaz oldu Şuppiluliuma Mitanni'ye karşı yürttüğü ilk seferde başarısız oldu ve geri çekilmek zorunda kaldı Mitanni kralı Tuşratta eline geçen ganimeti Mısır firavunu III Amenofis'e gönderdi Ancak Şuppiluliuma ikinci savaşa daha iyi hazırlandı Hititlerin planı Fırat nehrini Kuzey Suriye'deki Mitanni savunma hattının kuzeyinden geçerek Mitanni'yi arkadan vurmaktı Bu doğrultuda Doğu Anadolu'daki Hayaşa krallığıyla anlaşma yapıldı ve Hitit ordusu Torosların kuzeyinden kuzey-doğu Suriye'ye indi Şuppiluliuma Tuşratta ile yaptığı ikinci savaşta başarılı oldu ve Mitanni başkenti Wassukanni'yi ele geçirdi Şuppiluliuma Mitanni seferini güneye doğru sürdürdü ve bir yıl içerisinde Lübnan dağlarına dek tüm Hurri ülkesini ele geçirdi Ugarit kralı II Niqmandu ile antlaşma yapılarak Ugarit kenti vasal duruma getirildi Şuppiluliuma Tuşratta'nın oğlu Maltiwaza'yı kukla kral olarak Mitanni'nin başına geçirdi Böylece Mitanni devleti yıkılarak Asur ile Hatti ülkesi arasında Hitit uydusu bir tampon devlet yaratılmış oldu Bu tarihlerde Akhenaten'in dinsel reformlarıyla meşgul olan Mısır Hititlerin yayılmasına müdahale edemedi


Büyük Suriye seferi dönüşü Hititler Kargamış kentini ele geçirdi Şuppiluliuma Kargamış ve Halpa kentlerinin yönetimlerini oğulları Şarrikuşuh ve Piyassili'ye verdi

1360 IV Amenofis'in (Akhenaten) Mısır firavunu oluşu Şuppiluliuma Amenofis'e armağan olarak ikibuçuk kilo ağırlığında gümüşten yapılmış beş hayvan şekilli kap (rhyton) ve başka gümüş eserler gönderdi

1338 Mısır firavunu Tuthankhamon'un (1347 – 1338) dul karısı Ankhesenpaam I Şuppiluliuma'ya bir mektup yazarak kralın oğullarından birini kendisine eş olarak istedi


I Şuppiluliuma'nın Mısır kraliçesine eş olarak gönderdiği oğlu Zannaza Mısır yolunda belirsiz bir biçimde öldürüldü


1335 Şuppiluliuma Filistin'den Hattuşa'ya getirilen tutsakların yaydığı vebadan öldü yerine en büyük oğlu II Arnuvanda geçti ancak onun da birkaç yıl içinde aynı hastalıktan ölmesiyle Arnuvanda'nın kardeşi küçük yaştaki II Murşili'nin krallık dönemi başladı II Murşili'nin tarihçesinde bu olay şöyle anlatmıştır: “Hitit ülkesinin düşmanları şöyle düşündüler: Hatti ülkesinin kralı kahraman bir kral idi O düşman ülkelerini yendi O tanrı oldu [öldü] Babasının tahtına oturan oğlu o da eskiden bir kahramandı O hastalandı o da tanrı oldu Şimdi babasının tahtına oturan ise bir çocuktur Hatti ülkesinin topraklarını koruyamayacak”

1335 – 1315 Şuppiluliuma'nın ölümüyle Anadolu ve Suriye'de Hitit otoritesi sarsıldı ve komşu vasal krallıklar isyan ettiler II Murşili Arzava'ya kraşı sefere çıktı ve Arzava'yı yendi Ahhiyava'ya sığınan Arzava kralı Hititlere teslim edildi II Murşili Halep ve Kargamış kentleriyle Mitanni ve Amurru tampon devletlerindeki statükoyu koruyarak Suriye'deki Hitit egemenliğini sürdürdü


Kaşkalar bu dönemde kabile düzeninden sıyrılıp merkezi yönetime yöneliyorlardı II Murşili Kaşkaları yendi ve Kaşka kralı Pihhuniya'yı tutsak etti II Murşili krallığı boyunca Kaşkalara karşı yapılan 10 sefer kaydedilmiştir Bu seferler başarılı olmasına karşın düşmanın göçebe niteliğinden ötürü hiçbirinde kesin sonuç alınamamıştır


II Murşili kendi dönemini geriye bakışlarla anlatan bir tarihçeyi tabletlere yazdırdı

1315 – 1282 Muvatalli'nin krallık dönemi Muvatalli Luvi dilinde Fırtına Tanrısı'nın bir adıydı Kral kardeşi (III) Hattuşili'yi Kuzey Anadolu bölgesinden sorumlu komutan olarak görevlendirdi Zaman zaman aralarında bazı sürtüşmeler olsa da Muvatalli Hattuşili'ye her zaman saygı gösterdi ve Hattuşili başarılı oldukça onun yetki ve ünvanlarını arttırdı


Hattuşili kuzeydeki Kaşkaları iyice sindirdi ve kutsal Nerik kentini geri aldı Kaşkalar bu tarihten sonra imparatorluğun yıkılışına dek Hititler için önemli bir tehlike yaratamadılar


Muvatalli Viluşa (Troya ?) prensi Alaksandu ile bir antlaşma yaptı ve Hititlerin yapacağı büyük savaşlar için Viluşa'dan yardım sözü aldı Muvatalli devrinde Batı Anadolu kısmen Hitit egemenliğine girdi


Muvatalli Mısır ile süregiden gerginliğin bir savaşla sonuçlanacağını hesaplıyordu ve bu doğrultuda güneye yapılacak bir sefer için başkenti Hattuşa'dan daha güneydeki Tarhuntaşşa'ya taşıdı (Tarhuntaşşa neresi bilinmiyor)

1290 II Ramses Mısır firavunu oldu Mısır krallığı II Ramses'le birlikte Hititlere karşı daha saldırgan bir politika izlemeye başladı Güney Suriye'deki Amurru Devleti Hititlerle olan vasallık ilişkisini bozdu: “Bugüne dek sadık hizmetkardık ama artık değiliz”



1285 II Ramses komutasındaki Mısır ordusu Muvatalli – Hattuşili komutasındaki Hitit ordusuyla Kadeş yakınlarında karşılaştı Hitit ordusu Mısır kaynaklarına göre 3500 araba 17000 yayadan oluşuyordu Mısır ordusunun da yaklaşık olarak aynı güçte olduğu tahmin edilmektedir Mısır kaynaklarında da belirtildiğine göre Hitit ordusu şu ülkelerin askerlerinden oluşuyordu: "Hatti Nahrina (Hurri ülkesi) Arzava Pidasa (Hattuşa'nın güneybatısı) Dardanoi (Batı Anadolu'da) Masa (Lydia bölgesinde) Karkisa (Batı Anadolu'da) Lykia Viluşa Aravanna (Sakarya'nın doğusunda) Kaşka Kizzuvatna Kargamış Halpa Kadeş ve Hayaşa" Bağlaşıklar listesinde Hititlerin geleneksel düşmanlarının da yeralması Muvatalli'nin diplomatik gücünü göstermektedir


Mısırlılar Amon Re Ptah ve Seth adlı arkaya arkaya giden dört tümenle kuzeye yönelmişti II Ramses Amon tümeninin başındaydı Ramses Orontes (Asi) ırmağını geçmeden Hitit ordusundan kaçtıklarını söyleyen iki casus Ramses'e Hitit ordusunun uzakta Halep yakınlarında olduğunu söyledi Oysa Muvatalli Kadeş yakınlarında pusuda bekliyordu Ramses ırmağı aştı ve Asi Ovasında ilerleyerek Kadeş'in kuzeybatısında diğer tümenleri beklemek üzere durdu Bu sırada Re tümeni ırmağı geçmekte Ptah ve Seth daha güneyde ilerlemekteydi Bu sırada Hititler Re tümenine baskın yapıp birliği dağıttılar ardından Amon tümenini sıkıştırdılar Ancak arkadan yetişen Mısır birlikleriyle Hitit ordusu geri çekildi ve Mısırlılar mutlak bir bozgundan kurtuldular Hititler savaşı kazanmalarına karşın kesin bir sonuç alınamadı Savaştan sonra Ramses ordusuyla Mısır'a çekildi Hititler Şam'a dek ilerlediler ve Amurru yeniden Hitit vasallığını kabul etti

1284 Hattuşili İştar rahibesi Puduhepa ile evlendi Puduhepa III Hattuşili'nin hükümdarlığında krallığın daha teokratik bir yapı kazanmasında ve Hurri kültürünün etkinlik kazanmasında rol oynadı

1282 Muvatalli'nin ölümünden sonra oğlu Uhri – Teşup III Murşili adıyla Hitit kralı oldu Başkent yeniden Hattuşa'ya taşındı Murşili güçlü amcası Hattuşili'nin egemenlik alanını ve yetkilerini kısıtlamaya çalıştı

1275 Hattuşili Hattuşa'nın ileri gelenleri ve İştar rahiplerinin de desteği ile Uhri – Teşup'u yenip III Hattuşili olarak kral oldu Hattuşili'nin esiri olarak Nuhaşşa kentine götürülen Uhri – Teşup Mısır'a kaçtı Mısır'la yapılan uzun yazışmalar onun geri getirilmesini sağlamadı

1269 Mısır ile Hitit imparatorlukları arasında Kadeş barış antlaşması gümüş tabletlere yazdırıldı Kadeş barışında iki ülke arasındaki sonsuz barış dileği yanında iki ülkenin zor durumlarda birbirlerine asker göndermeleri kaçakları iade etmeleri de yeralmaktaydı Mısır firavunu ve Hitit kralı birbirlerini eşit olarak kabul ediyorlar ve birbirlerine 'kardeşim' diye hitap ediyorlardı Hitit imparatorluğunun sonuna dek sürecek olan bu dostluğun bir nedeni de iki ülaaai de kaygılandıran doğudaki Asur'un yükselişiydi

1256 Hattuşili büyük kızını II Ramses'e başkadın olarak eşliğe verdi Ona Mısırca Maatnefrure adı verildi

1250 – 1220 Hattuşili'nin ölümü ve Puduhepa'nın oğlu IV Tuthaliya'nın krallık dönemi


IV Tuthaliya Assuva (olasılıkla Lydia) bölgesine sefere çıktı kral Malaziti'yi (olasılıkla Heredotos'daki Meles) yendi ve Sardeis'i yıktı Sefer dönüşünde İzmir yakınlarındaki Karabel mevkisinde bir zafer anıtı diktirdi


Alaşiya (Kıbrıs) krallığı Hitit vasallığını kabul etti ve Hititlere altın ve bakır olarak vergi ödemeye başladı


Asur ile gerginlik gün geçtikçe tırmanıyordu Hititler Ugarit ve Amurru krallıklarını Asur ile arada tampon olarak düşünüyordu ve bu doğrultuda Amurru ülkesinin Asur ile ticareti yasaklandı IV Tuthaliya'nın Amurru ile yaptığı antlaşmada Mısır Babil ve Asur ülkesi krallarını kendisiyle eşit konumda saymıştır (Tableti yazan katibin bu ülkelere Ahhiyava'nın adını da eklemiş ancak sonradan üstünü karalamış olması ilginç bir noktadır)


Kilikya bölgesinde kuraklık ve açlık yaşandı Mısır firavunu Merneptah Hititlere tahıl yüklü gemiler gönderdi



1250 – 1220 Yazılıkaya açık hava kutsal alanının doğuşu

1240 Troia VII a uygarlığı deniz halkları tarafından yıkıldı

1220 – 1200 Tuthaliya'nın oğlu III Arnuvanda'nın krallık dönemi Batı Anadolu'daki pek çok küçük krallık Hititlere karşı bir bağlaşıklık içine girdi

~1210 Bilinen son Hitit kralı II Şuppiluliuma'nın kral oluşu

1200 Deniz halkları batıdan Anadolu içlerine geldiler Akdeniz'de Hitit gemileri düşmanla savaştılar ve yenildiler Deniz halkları Alaşiya'yı (Kıbrıs) aldılar Hattuşaş ve Ugarit yakıldı Hitit imparatorluğu yıkıldı Mısır Firavunu III Ramses bu olayı şöyle anlatmıştır: "birdenbire devletler yıkılıp dağıldılar Hiçbir ülke onların silahları karşısında dayanamadı: Hatti Kizzuvatna Kargamış Arzava Alaşiya"

1200 – 1000 Hititlerin Luvi nüfusunun yoğun olduğu Kuzey Suriye'ye göç etmesi Bölgede Arami Hurri Luvi ve Hitit kültürel bireşimiyle Hititlerin yönettikleri kent devletleri güçlenmeye başladılar: Halpa (Halep) Kargamış Samal (Zincirli) Hattina (Amuk) Gurgum (Maraş) Hamat (??)

1110 Asur kralı I Tiglat-Pileser Fırat nehrini geçerek "Hatti ülkesine" girdi Bu tarihte artık Hatti ülkesi olarak kastedilen yer daha çok Kuzey Suriye ve Kilikya idi Asur kralı seferin dönüşünde olasılıkla Kargamış kentinin kralı olan "Hatti kralı İhni-Teşup"tan sadakat yemini aldı

1050 – 850 Geç Hitit uygarlığında geleneksel Hitit biçemi

876 Asur kralı Asur-Nasir-Pal ordusuyla Fırat'ı geçti ve Kargamış kenti Asur'a yirmi talent gümüş değerinde ağır bir vergi ödemeyi kabul etti

858 Asur Kralı Şalmaneser ordusuyla Fırat'ı geçti Kargamış Patina Bit Adini ve Samal kentleri birleşerek bu saldırıya karşı koymaya çalıştılar ancak yenildiler ve Asurlar tüm Kuzey Suriye'yi istila etti

853 Geç – Hitit Kent devletleri Hamat ve Şam krallıklarının önderliğinde Asur Kralı Şalmaneser'in Suriye seferine karşı koydular ve Asurlular seferden vazgeçti

850 – 750 Geç Hitit uygarlığında Asur biçemi

800 – 700 Geç Hitit uygarlığında Aram biçemi

750 Yunanlar Antakya'nın güneyinde Poseideion (Al Mina) kolonisini kurdular Geç Hitit eserleri bu tarihten sonra Yunanistan ve Batı Anadolu'da görülmeye başlandı

743 Asur kralı III Tiglatpileser dört Suriye ülkesiyle (Agusi Melida Gurgum ve Kummuh) birleşmiş Urartu ordusunu Halfeti yakınlarında yendi Asurlar Güneydoğu Anadolu'da yayıldılar

717 Asurlar Kargamış'ı topraklarına kattı

700 Geç – Hitit kent devletleri tümüyle Asur egemenliğine girdi



alıntı