İlk Türk Devletleri

Altın Orda Devleti


Altın Ordu Devleti, Moğolların kurduğu devletlerden biridir Kazan ve çevresinde bulunan Kazan Türkleri medeniyeti ve Türk kitlesinin yoğunluğu karşısında Moğol Altınordu yöneticileri, gittikçe TürkleşmişlerdirAltınordu Devleti olarak da bilinen bu devlet, 13-16 yüzyıllarda Doğu Avrupa ile Volga boylarında egemen olmuştur


Moğol İmparatoru Cengiz Han ölmeden önce topraklarını oğulları arasında paylaştırmıştı Seyhun Irmağı ile Balkaş Gölü'nün batısındaki yerleri büyük oğlu Cuci Han'a vermişti Cuci Han'ın küçük oğlu Batu Han, batıya doğru giriştiği seferlerle bu toprakları genişletti Cuci’nin toprakları sonradan Batu Han ile ağabeyi Orda Han arasında paylaşıldı Balkaş ile Aral gölleri arasındaki ve Seyhun Irmağı'nın güneyindeki yerler Orda'ya verildi Harezm ve yeni alınan topraklar Batu'nun yönetimine bırakıldı Orda'nın yönetimindeki doğu bölgesine Ak Orda , Batu'nun yönetimindeki batı bölgesine de Gök Orda adı verildi Gök Orda sonradan Altın Orda olarak adlandırıldı


1242’de Altın Orda Devleti’ni kuran Batu Han, Volga Irmağı'nın aşağı havzasındaki Saray kentini kendine başkent edindi ve topraklarını genişletti 1256’da Batu Han öldüğünde devletin sınırları Kıpçak Bozkırı’nı (Deşt-i Kıpçak), Volga'nın aşağı ve orta havzasını, Seyhun ve Volga ırmakları arasındaki Aral Gölü yöresini, Kafkasların Azerbaycan'a kadar olan kesimini kapsıyordu Altın Orda Devleti, Lehistan (Polonya) ve Litvanya’yı vergiye bağlamıştı


Batu Han’ın yerine Berke Han geçti Berke Han, İslam dinini benimsedi ve Moğolların bir başka kolu olan İlhanlılarla savaştı Bulgaristan'da Bizans ordusunu yendi 1260’ta, ortaçağın en büyük kentlerinden biri sayılan Saray Berke kentini kurdu


Berke Han'ın ölümünden sonra Mengü Timur Han, Özbek Han ve Canıbek Han Altın Orda Devleti’nin gücünü korudular Canıbek Han'ın ölümünden sonra taht kavgaları başladı Toktamış Han 1380'de Timur'un desteğiyle tahta çıkarak bu çatışmalara son verdi Daha sonra Timur’un Altın Orda topraklarına sefer düzenlemesi ve taht kavgalarının yeniden başlaması Altın Orda Devleti'ni güçsüz düşürdü Bu kavgalarla parçalanan Altın Orda Devleti topraklarında Kazan Hanlığı, Kırım Hanlığı, Astrahan Hanlığı, Nogay Hanlığı ve Sibir Hanlığı kuruldu Kalan toprakları Kırım Hanlığı ele geçirdi ve 1502'de Altın Orda Devleti tarihten silindi


Altın Orda Devleti'de yönetsel konular soyluların oluşturduğu Kurultay'da görüşülür ve karar bağlanırdı Topraklar ve otlaklar Moğol soylularının elindeydi Halk bu toprakları işler, ürünlerin belirli bir bölümünü bağlı oldukları beye verirdi Göçebe bir toplumdan gelen Altın Orda hükümdarları, göçebeleri yerleşik düzene geçirmeye çalıştılar Aşağı Volga’da 20’den çok kent kurdular Bu kentlerin en büyüğü olan Saray Berke’nin nüfusunun 100 binden daha fazla olduğu sanılır




Egemenlik Alanı


Günümüz Avrupa Rusyası, Karadenizin kuzeyi, Kafkasya, Balkanların bir kısmı



Altınordu Hanedanları


Batu han

Berke han

Mengü Timur han

Özbek Han

Canıbek Han

Toktamış Han


Siyasi Tarih


Cengiz Han'ın 1227'de ölümünden sonra büyük hanlık makamını Ögedey işgal etti Onun hâkimiyeti, Türk-Moğol Hakanlığı'nın teşkilâtlandırılması bakımından mühimdir Bu maksatla kurultaylar toplanmış ve bazı umumî kurallar konulmuş, Cengiz'in "yasa"sı tatbik edilmekle beraber, şehirli ve köylü ahalinin ihtiyacına göre bir idare kurulmuştu 1235'te devlet işlerini alâkadar eden yeni meseleler münasebetiyle toplanan büyük kurultayda Batı Seferi, yani Doğu Avrupa'nın istilâsı kararlaştırıldı Bu maksatla bilhassa Türkler'den olmak üzere büyük bir ordu toplandı Miktarı bilinmeyen bu Moğol-Türk ordusunun birkaç yüz bin kişiden ibaret olduğu muhakkaktır Fütuhatın başlangıcı 1236 yılına rastlar


Bu muazzam ordunun başında Cengiz'in torunu, Batu (Çoçi Oğlu) bulunuyordu Aslında Harezm, Kafkasya ve İrtiş'in batısı büyük oğlu Cuci'ye düşmüştü (1224) Fakat Cuci, Cengiz Han'dan az önce öldü ve ona ayrılan yerler oğlu Batu Han'a verildi Ona verilen bölgede kurulan devletin adı "Altınordu", asıl kurucusu da Batu Han'dır Altınordu adı Moğolca'da çadır demek olan "Orda" kelimesinden gelir Hanların ordugahında han çadırının üzeri altın kaplama olduğu için, bu çadıra "Altınordu" deniliyordu Zamanla bu kelime Türkçe'de "Altınordu" şeklinde yazılır


Hem Altınordulular, hem de "kral sarayı" ve "ordugah" anlamlarında kullanılır Batu Han'a ait olan yerlere, babasının adından dolayı "Cuci Ulusu" deniyordu Ulus, "Birleşik İller" anlamında, yani yer adı olarak kullanıyorduSefere, ondan başka birçok Çingiz oğulları (prensleri) de iştirâk edeceklerdi Ön kıtaların kumandanı olarak da en meşhur generallerden biri olan Sobutay'ı (Sübegetey, Sübetey) görüyoruz Askerlerin büyük bir çoğunluğunu Orhun ile Yayık ve İrtiş aralarında yaşayan Türk kabileleri teşkil ediyordu İlk darbe Bulgarlar üzerine oldu Bu hareket 1224'de Bulgarlar'ın Don boyundan dönen Moğol kıtalarına hücumların öcünü almak için yapılmıştı


Bulgarlar az bir zaman içinde yenildiler; başta Bulgar olmak üzere şehirleri tahrip edildi Şehirlerden ve büyük yollardan uzakta kalan halkın, bu istilâdan zarar görmediği muhakkaktır; şehirli ve köylü ahaliden birçoğunun da kaçarak, ormanlarda saklandığı anlaşılmaktadır Bu suretle Moğol istilâsından sonra Orta İdil sahasındaki Bulgar unsuru ortadan kaldırılmış olmadı; yok olan şey: müstakil bir Bulgar devletiydi Nitekim, çok geçmeden bu bölgede Bulgar beylerinin yeniden faaliyette bulunduklarını görüyoruz


1237 sonunda kış mevsimi olmasına rağmen, Moğol-Türk ordusu Rus bölgesinin istilâsına başladı Bu sıralarda Rus yurdu birçok knezliklere bölünmüştü Ryurik sülâlesine mensup olmak üzere, muhtelif mıntıkalarda, knezleri, müstakil birer beylik hâlinde hükümet etmekte idiler; artık Kiyef merkez olmaktan çıkmıştı; onun yerine Suzdal Rusyası (Merkezi Vladimir) yükselmişti; batıda da Haliç knezleri kuvvet bulmuşlardı



Altınordu Devletinin Türk ve Dünya tarihine katkıları


Timurların Altınordu devletini yıkmasıyla Rusya, Avrasya'da önemli bir güç haline gelmeye başladı ve Orta Asya Türkleri'ni tehdit etmeye başladı

Başlangıçtaki Moğol kabile ve yöneticileri Türk kültürü, nüfusu ve dili karşısında gittikçe Türkleştirler