İnsan Rasyonel Olabilir Mi?

Kendimi hep bir rasyonalist olarak düşünürüm; ve bana göre bir rasyonalist,

insanların rasyonel olmasını isteyen kişidir Rasyonellik günümüzde birtakım

sert eleştirilere uğramış bulunuyor; öyle ki, ne anlama geldiğinin bilinmesi,

bilinmesi durumunda da insanların elde edebilecekleri bir şey olup olmadığını

kestirmek zordur


Rasyonelliği tanımlama sorununun biri teorik, öteki de

pratik olmak üzere iki yönü vardır: Rasyonel düşünce nedir? Rasyonel

davranış nasıldır? Faydacılık (pragmatizm) kanıların irrasyonel olduğunu,

psikanaliz de davranışların irrasyonel olduğunu vurgular

Bu iki yaklaşım çoğu kimseyi, düşünce ve davranışların olumlu bir şekilde

uyum gösterecekleri ideal bir rasyonelliğin var olmadığı görüşüne yöneltmiştir

Bu da şöyle bir sonuca yol açar görünmektedir: Eğer siz ve ben değişik

kanılara sahipsek, bunu tartışmanın ya da tarafsız bir kişinin hakemliğine

başvurmanın yararı yoktur Yapabileceğimiz tek şey, parasal ve askeri gücümüz

ölçüsünde, etkili konuşma, reklam, ya da savaş yollarıyla birbirimizle

mücadele etmektir Böyle bir bakış açısının çok tehlikeli, uzun dönemde ise

uygarlık için yokedici nitelikte olduğu kanısındayım Bu nedenle, rasyonellik

idealinin, onu yok edeceği düşünülen fikirlerden etkilenmediğini, düşünce ve

yaşama bir yol gösterici olarak eskiden taşıdığı bütün önemi koruduğunu

göstermeye çalışacağım


Önce kanıların rasyonelliğini ele alalım Bunu, basit olarak, bir kanaate

varmadan önce, konuyla ilgili bütün kanıtları dikkate alma olarak tanımlıyorum

Rasyonel bir kişi kesinliğin olanaklı olmadığı durumlarda olasılığı en kuvvetli

olan görüşe en büyük ağırlığı verir, yabana atılamayacak ölçüde olasılığı

olanları da varsayım olarak aklında tutar; çünkü bunların tercihini gerektiren

bazı kanıtlar sonradan ortaya çıkabilir Doğaldır ki burada, gerçeklerin

ve olasılıkların çoğu durumda nesnel bir yöntemle -yani iki dikkatli kişiyi

aynı sonuca götürecek bir yöntemle- saptanabileceği varsayılmaktadır Bu

varsayım sık sık sorgulanmaktadır Çok kimse aklın tek işlevinin kişinin

kendi özlem ve gereksiniminin doyumunu kolaylaştırmak olduğunu söylemektedir

Pelebs Ders Kitapları Komitesi'nin yayınladığı Outline of Psychology (Psikolojinin

Anahatları) kitabında (sayfa 68) "Zihin her,seyden çok bir taraf tutma

aracıdır İşlevi kişiye ya da türe yararlı olacak eylemlerin gerçekleşmesini

ve daha az yararlı olanlarının engellenmesini güven altına almaktır," denilmektedir

Ancak aynı yazarlar yine aynı kitapta (sayfa 123) ve yine italik harflerle

"Marksistlerin inancı ile dinsel inanç arasındaki fark pek derinlerdedir;

dinsel inanç özlem ve gelenek temeline, diğeri ise nesnel gerçeklerin bilimsel

analizine dayanır," demektedirler Eğer amaçları kendilerini Marksist inancı

seçmeye yönelten şeyin akıl olmadığını öne sürmek değilse, bu sözler akıl

için söylemiş oldukları sözlerle çelişmektedir Amaçları ne olursa olsun

"nesnel gerçeklerin bilimsel analizinin" olanaklı olduğunu kabul ettiklerine

göre, nesnel anlamda rasyonel olan görüşlerin de olanaklı olduğunu kabul

etmeleri gerekir


İrrasyonel bir bakış açısı öneren daha bilge yazarlar, örneğin faydacı

filozoflar, bu kadar kolay açık vermiyorlar Onlar, kanılarımızın,

doğru olmaları için uymaları gereken nesnel gerçek diye bir şeyin var

olmadığını ileri sürüyorlar Onlar için kanılar yalnızca varolma savaşında

kullandığımız silahlardır ve insanın yaşamını sürdürmesine yardımcı

olanlarına "doğru" denilmelidir Bu görüş İS altıncı yüzyılda, budizm

Japonya'ya ilk eriştiği zamanlar, Japonya'da yaygın olan görüştü Yeni dinin

doğruluğundan kuşku duyan iktidar, deneme olarak, saray mensuplarından birine

bu dini kabul etmesini emretti; eğer bu kişi başkalarından daha başarılı

olursa yeni din herkesçe kabul edilecekti Bu yöntem faydacıların bütün

din tartışmalarında -günümüze uyum sağlayacak değişikliklerle- benimsedikleri

yöntemdir; ancak ben, insanı zenginliğe, bütün öteki dinlerden daha çabuk

götürdüğü anlaşılan Museviliğe geçen bir kimse duymadım


Faydacılar "doğru"yu bu şekilde tanımlasalar da günlük yaşamda zaman zaman

ortaya çıkan ve bu denli incelikli olmayan sorunlarda hep çok değişik bir

standart uygularlar Bir cinayet davasının jürisinde yer alan bir faydacı,

kanıtları herhangi bir insan gibi değerlendirecektir; ancak eğer kendisine

özgü ölçütü uygulayacak olsa, toplumda kimin idam edilmesinin daha karlı

olacağını düşünmesi gerekir Tanım gereği o kişi cinayetin de suçlusudur;

çünkü başka birisinin değil de onun suçlu olduğuna inanmak daha yararlı, bu

nedenle de daha "doğru"dur Bu tür faydacılık ne yazık ki bazen gerçekten

uygulanıyor Amerika ve Rusya'da bu tanıma uygun "düzmece suçlamalar"

yapıldığını duymuştum Ancak böyle durumlarda, gerçeği gizlemek için hiç bir

çaba esirgenmiyor; başarılı olunamazsa da rezalet çıkıyor Gizleme için

gösterilen bu çaba, bir cinayet olayında polisin bile nesnel gerçeğe

inandığını göstermektedir Bilimde aranan da bu türden -çok alelade ve tatsız-

bir nesnel gerçektir İnsanlar, onu bulma umudunu taşıdığı sürece, dinde

aranan gerçek de bu türdendir İnsanlar ancak dinin gerçek olduğunu doğrudan

kanıtlamaktan umut kestiği zamandır ki, onun sözümona yeni-moda bir anlamda

"gerçek" olduğunu kanıtlamaya koyulmuşlardır


Genel olarak ifade etmek gerekirse, irrasyonalizm, yani nesnel gerçeği

yadsımak, hemen her zaman, hiçbir kanıtı olmayan birşeyde ısrar etmek; ya da

çok sağlam kanıtları olan birşeyi yadsımak arzusundan kaynaklanır Ancak,

yatırım yapmak gibi, bir hizmetçi tutmak gibi pratik konularda hep nesnel

gerçeğe olan inanç egemen olur Eğer herhangi bir konudaki inancımızın doğru

olup olmadığı gerçek olgularla sınanabiliyorsa, başka konularda da

aynı sınama yapılmalıdır Bunun uygulanmadığı durumlar bizi bilinemezciliğe

(agnostisizme) götürür


Konuları göz önüne alındığında bu düşünceler kuşkusuz çok yetersiz

kalmaktadır Gerçek olguların nesnelliği sorunu, filozofların şaşırtmacaları

nedeniyle çok zorlaşmıştır Bu konuyu başka bir yerde daha detaylı olarak ele

almış bulunuyorum Şimdilik, gerçek olguların var olduğunu, bunların bazılarının

bilinebildiğini, diğer bazıları için ise bilinen gerçek olgulara göre bir

olasılık derecesi saptanabileceğini varsayacağım Ancak kanılarımız çoğu kez

gerçeklere ters düşer; hatta belirli kanıtlara göre bir şeyin olası olduğunu

söylediğimizde bile, aynı kanıtlara göre o şeyin olası olmadığı da söylenebilir

Bu durumda rasyonelliğin kuramsal yanı, gerçek olgulara ilişkin kanılarımızı

özlemlere, önyargılara, geleneklere değil, kanıtlara dayandırmaktan ibarettir

Rasyonel bir kimse, konuya bağlı olarak, bir hukukçudan ya da bir bilimciden

farksızdır


Bazı kimseler, insanların en çok değer verdiği kanılarının tuhaf, hatta

çılgınca denebilecek kökenlerine dikkat çekerek psikanalizin, kanılarımızın

rasyonel olmasının olanaksızlığını saptadığını düşünürler Psikanalize derin

bir saygım vardır ve son derece yararlı olabileceğine inanırım Ancak Freud

ve ardıllarına esin kaynağı olan bakış açısı bir ölçüde gözden kaçırılmaktadır

Onların yöntemlerinin temel amacı, tedavi etmeye, isteri ve çeşitli türden

akıl bozukluklarını iyileştirmeye yöneliktir Savaş sırasında ortaya çıkan

savaş nevrozunun en etkili tedavi yönteminin psikanaliz olduğu kanıtlanmıştır

Rivers'ın daha çok "mermi şoku" hastalarıyla olan deneyimlerine dayanarak

yazdığı Instinct and Unconscious (İçgüdü ve Bilinçötesi) kitabında, açıkça

kabullenilmediği zaman korkunun yol açtığı kötü etkiler çok güzel bir şekilde

incelenmektedir Bu etkiler, doğal olarak, çeşitli tiplerde felçler,

görünürde fiziksel olan hastalıklar gibi, daha çok zihinsel olmayan türdendir

Şimdilik bunlarla ilgilenmeyeceğiz; konumuz zihinsel bozukluklardır Delilerdeki

kuruntuların çoğunun içgüdüsel engellemenin bir sonucu olduğu ve tümüyle

zihinsel yollarla -yani hastaya, anısını baskı altında tuttuğu gerçekleri

anımsatmak yoluyla- tedavi edilebildikleri anlaşılmıştır Bu çeşit bir tedavi

ve onu çağrıştıran durum, hastanın yitirmiş olduğu sağlıklı bir ruh

halinin var olduğunu ve unutmayı en çok istedikleri de dahil olmak üzere,

bütün işe yarar gerçekleri bilinç yüzüne çıkarmakla bunun tekrar kazanılabileceğini

varsayar Bu, bazı kişilerce ısrarla önerildiği üzere, irrasyonelliği karşı

koymadan kabullenme yönteminin tam tersidir


Bu kişilerin tek bildiği, yalnız psikanalizin, irrasyonel kanıların

etkinliğini ortaya çıkardığıdır; onun amacının bu etkinliği belirli bazı

tıbbi yöntemlerle azaltmak olduğunu unuturlar veya gözardı ederler Benzer

bir yöntemle delilikleri pek belirgin olmayan kişilerin irrasyonel tutumları

da tedavi edilebilir; yeter ki hastalar kendi kuruntularını paylaşmayan bir

hekimin tedavisine rıza göstersinler Ancak, cumhurbaşkanları, bakanlar,

önemli şahsiyetler bu koşulu nadiren yerine getirirler; ve tedavi görmeden

yaşamlarını sürdürüp giderler


Buraya kadar rasyonelliğin teorik yönünü ele aldık Şimdi üzerinde

duracağımız pratik yönü ise daha da büyük bir zorluk sergiler Pratik konulardaki

fikir ayrılıklarının iki kaynağı vardır: Birincisi tartışmacıların arzuları

arasındaki farklılık, ikincisi de arzularını gerçekleştirme araçlarını

değerlendirmedeki farklılıktır İkinci tür farklılıklar gerçekte teoriktir;

ancak sonuçları açısından uygulamaya dönüktürler Örneğin bazı yetkililer ilk

savunma hattımız için savaş gemileri gerektiğini ileri sürerken, diğerleri

de uçakların gerekliliğini vurgular Burada önerilen sonuç, yani ulusal

savunma konusunda bir farklılık yoktur; fark, bunun hangi araçlarla yerine

getirileceğindedir Bu nedenle tartışma salt bilimsel bir yöntemle çözümlenebilir;

çünkü anlaşmazlığa neden olan fikir ayrılığı gerçeklerle; geçmiş veya gelecek,

kesin veya olası gerçeklerle ilgilidir Buna benzer bütün durumlarda söz

konusu olan, her ne kadar uygulamaya yönelik bir konuysa da, teorik olarak

nitelendirdiğimiz türden bir rasyonellik işe karışır


Ancak bu sınıfa dahil edebileceğimizi düşündüğümüz birçok olayda,

uygulamada büyük önem taşıyan bir zorluk ortaya çıkmaktadır Belirli bir şeyi

yapmak isteyen bir kimse, böyle yapmakla yararlı saydığı bir sonuca

ulaşacağına kendini inandırır; o arzusu olmasaydı böyle bir inanç için hiç

bir neden olmayacağını bilse bile Gerçekler ve olasılıklarla ilgili

konulardaki yargıları da, kendisininkine karşıt arzuları olan bir başka

kişininkinden çok farklı olacaktır


Herkesin bildiği gibi kumarbazlar uzun dönemde kesinlikle kazandıracak

sistemler konusunda irrasyonel inançlarla doludurlar Politikayla

ilgilenenler kendi partilerinin başkanının, rakip politikacıların düzenbazlığına

düşmeyeceğine kendilerini inandırırlar Yönetmeyi sevenler halk tabakasına

koyun sürüsü gözüyle bakmanın onların yararına olduğunu düşünürler; sigaradan

hoşlananlar sigaranın sinirleri yatıştırdığını, alkolden hoşlananlar da

alkolün zihni uyardığını söylerler Bu tür gerekçelerin yol açtığı yargılar,

olayların değerlendirilmesinde önlenmesi zor olan yanılgılara yol açar

Alkolün sinir sistemi üzerindeki etkisi konusunda yazılmış bilimsel bir

makale bile çoğu kez, satır aralarında içerdiği kanıtlarla, yazarın alkole

karşı kişisel tutumunu açığa vurur; her iki olasılıkta da, olaylara kendi

alışkanlığını destekleyici bir gözle bakmak eğilimi vardır Bu tür düşünceler

politika ve din konularında büyük önem taşır


Çoğu kimse politik görüşlerini belirlerken toplumun iyiliği isteğiyle yola

çıktığını düşünür; ancak on kişiden dokuzunun politik eğilimi onun geçimini

nasıl kazandığına bakarak kestirilebilir Bu durum bazı kimseleri bu tür

konularda objektif davranılamayacağı, karşıt eğilimli sınıflar arasında

şiddetli rekabet dışında bir yöntem bulunamayacağı görüşünü savunmaya;

birçoklarını da gerçekten öyle olduğuna inanmaya yöneltmiştir

Psikanaliz işte böyle konularda yararlıdır; çünkü insanların o zamana kadar

bilinç-altında olan önyargılarının farkına varmalarını sağlar

Bize kendimizi, başkalarının bizi gördüğü gibi görmemize olanak veren bir

teknik; ayrıca, bu görünümümüzün sandığımız kadar da haksız olmadığını

gösteren bir neden sağlar Bu yöntem, olgulara bilimsel yaklaşım alışkanlığı

ile birlikte yaygın olarak öğretilirse insanları, gerçek olayları

değerlendirme ve eylemlerin olası etkileri hakkındaki inançları konusunda,

daha rasyonel olmalarını olanaklı kılar Eğer insanlar bu konularda

anlaşmazlığa düşmezse, geri kalan anlaşmazlıklara uyumlu çözümler bulabilecekleri

hemen hemen kesindir


Ancak yine de tümüyle zihinsel yöntemlerle çözümlenemeyecek bir tortu

kalacaktır Bir kimsenin arzuları başka bir kişininkiyle tam tamına uyum

içinde olmaktan çok uzaktır Borsada iki rakip şu veya bu eylemin etkileri

konusunda tümüyle aynı fikirde olabilirler; ancak bu pratikte de uyuma yol

açmaz; çünkü ikisi de ötekinin zararı pahasına zengin olmayı arzu etmektedir

Ancak bu durumda bile, doğacak olumsuz sonuçların büyük bölümü rasyonellik

sayesinde önlenebilir Yüzünü beğenmediği için öfkeyle burnunu kesen bir

kişinin davranışının irrasyonel olduğunu söyleriz İrrasyoneldir;

çünkü duygularına kapılarak o anda şiddetle hissettiği arzusunu yerine

getirmekle, kendisi için uzun vadede daha önemli olan özlemlerinin

engelleneceğini unutmuştur İnsanlar rasyonel olsalardı, kendilerine neyin

yararlı olduğunu şimdikinden çok daha doğru olarak görürlerdi


Eğer bütün insanlar bilinçli olarak kişisel çıkarları doğrultusunda

davransalardı dünya da şimdiki durumuna kıyasla bir cennet olurdu

Hareketlerimizi yönlendirme açısından kişisel çıkarlardan daha iyi birşey

olmadığını söylemiyorum; ancak kişisel çıkarın da, başkalarının

iyiliği için özveride bulunma örneğinde olduğu gibi, bilerek gözetildiğinde,

bilmeden gözetildiği durumdakinden daha iyi olduğunu düşünüyorum Düzenli bir

toplumda, başkalarının zararına olan bir şeyin, onu yapan kişinin çıkarına

olması pek enderdir Bir insan rasyonellikten uzaklaştığı ölçüde, başkalarını

inciten şeylerin kendisini de inciteceğini göremez; çünkü nefret

ve haset onu körleştirmiştir Bu nedenle, bilerek gözetilen kişisel çıkarın

en yüce ahlak ilkesi olduğunu savunmuyorsam da, eğer yaygın olarak

benimsenirse dünyanın şimdi olduğundan çok daha iyi bir dünya olacağında

ısrar ediyorum


Günlük yaşamda rasyonellik, sadece o anda güçlü olan arzularımızı değil,

içinde bulunulan duruma ilişkin bütün isteklerimizi anımsama alışkanlığı

olarak tanımlanabilir Fikirlerin rasyonelliğinde olduğu gibi bu da bir ölçü

sorunudur Tam bir rasyonellik, kuşkusuz, erişilmesi olanaksız bir idealdir

Bununla beraber, bazı insanları deli olarak nitelediğimiz sürece, bazı

insanların diğerlerinden daha rasyonel olduğunu varsaydığımız ortadadır

Dünyadaki elle tutulur her türlü iyiye gidişin, pratik ve teorik

rasyonalizmin güçlenmesinden kaynaklandığı kanısındayım Altruistik (Kendi

yararını gözetmeksizin başkalarının iyiliğini düşünme; bencilliğin karşıtı(ÇN))

bir ahlak öğütlemek, bana biraz da yararsız görünüyor; çünkü böyle bir öğüt onu zaten

benimsemiş olanlar dışında kimseye çekici gelmeyecektir Ancak rasyonelliği

öğütlemek biraz farklıdır; çünkü, bizim kendi arzularımız her ne ise,

rasyonellik genellikle onları gerçekleştirmemize yardımcı olur Bir

kimse, aklının arzularını algıladığı ve onlara egemen olduğu ölçüde

rasyoneldir Sonuç olarak inanıyorum ki, en önemli şey aklımızın eylemlerimize

egemen olmasıdır; bilim, birbirimize zarar verme olanaklarını artırdıkça

toplumsal yaşamın sürmesini olanaklı kılan da bu olacaktır Eğitim, basın,

politika, din -kısacası dünyanın en etkili güçleri- şu anda irrasyonellikle

eleledir Bu güçler Kral Demos'u yoldan çıkarmak için ona övgüler yağdıran

kişilerin elindedir Çare, gerçekleştirilmesi çok zor olan sosyal ve siyasal

değişimlerde değil; bireylerin komşuları ve dünya ile olan ilişkilerine daha

akıllıca ve dengeli bir bakış açısı getirme çabalarında yatmaktadır

Dünyamızın çekmekte olduğu sıkıntıların çözümünü, günden güne yaygınlaşmakta

olan rasyonalizmde aramamız gerekir




Sorgulayan Denemeler Bertrand Russell


Çeviri: Nermin Arık


TÜBİTAK POPÜLER BİLİM KİTAPLARI