Şengül Şirin
|
Cevap : Konsolide Finansal Tablolara İlişkin Türkiye Finansal Raporlama Standardı (TFRS 10) Hakkında Tebliğ (Sıra No: 216)
EK 1
Türkiye Finansal Raporlama Standardı 10 Konsolide Finansal Tablolar
1 Bu TFRS’nin amacı, bir işletme bir veya daha fazla işletmeyi kontrol ettiğinde düzenlenecek olan konsolide finansal tabloların hazırlanmasına ve sunumuna ilişkin finansal raporlama ilkelerini belirlemektir
Amacın Karşılanması
2 1 inci paragrafta belirtilen amacın karşılanması amacıyla; bu TFRS:
(a) Bir veya daha fazla işletmeyi (bağlı ortaklıkları) kontrol eden bir işletmenin (ana ortaklığın) konsolide finansal tablolar hazırlamasını zorunlu kılmaktadır;
(b) Kontrol ilkesini tanımlamakta ve kontrolü konsolidasyonun dayanağı haline getirmektedir;
(c) Yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğinin ve dolayısıyla yatırım yaptığı işletmeyi konsolide edip etmeyeceğinin belirlenmesinde kontrol ilkesinin nasıl uygulanacağını düzenlemektedir ve
(d) Konsolide finansal tabloların hazırlanması sırasında uygulanacak muhasebeleştirme hükümlerini düzenlemektedir
3 Bu TFRS, işletme birleşmelerine ilişkin muhasebeleştirme hükümlerini (işletme birleşmesi sırasında ortaya çıkan şerefiyeye ilişkin hükümler de dâhil olmak üzere) ve bu hükümlerin konsolidasyon üzerindeki etkilerini düzenlememektedir (bakınız: TFRS 3 İşletme Birleşmeleri Standardı)
Kapsam
4 Ana ortaklık niteliğindeki bir işletme konsolide finansal tablolar sunmak zorundadır Bu TFRS aşağıdakiler dışındaki tüm işletmelere uygulanır:
(a) Aşağıdaki koşulların tamamını karşılayan bir ana ortaklık konsolide finansal tablo sunmak zorunda değildir:
(i) Ana ortaklığın başka bir işletmenin tamamen sahip olduğu bir bağlı ortaklık olması ya da başka bir işletmenin kısmen sahip olduğu bir bağlı ortaklık olması ve oy hakkı olmayan ortaklar da dâhil olmak üzere, diğer ortaklara ana ortaklığın konsolide finansal tablo sunmayacağının bildirilmiş olması ve ortakların da bu duruma itiraz etmemiş olması,
(ii) Ana ortaklığın borçlanma araçlarının ya da özkaynağa dayalı finansal araçlarının kamuya açık bir piyasada (yerel ve bölgesel piyasalar da dâhil olmak üzere, yerli veya yabancı bir sermaye piyasasında veya tezgâh üstü piyasada) işlem görmüyor olması,
(iii) Ana ortaklığın, herhangi bir finansal aracın kamuya açık bir piyasada ihracı için bir sermaye piyasası otoritesine veya düzenleyici diğer bir kuruma, finansal tablolarını vermek suretiyle başvuruda bulunmuş olmaması veya başvuruda bulunma sürecinde olmaması ve
(iv) Ana ortaklığın nihai veya herhangi bir ara kademe ana ortaklığının kamunun kullanımına açık ve TFRS’lere uygun konsolide finansal tablolar hazırlıyor olması
(b) TMS 19 Çalışanlara Sağlanan Faydalar Standardının uygulandığı işten ayrılma sonrası fayda planları veya çalışanlara sağlanan diğer uzun vadeli fayda planlarına da bu TFRS uygulanmaz
Kontrol
5 Yatırımcı bir işletme, diğer bir işletmeyle (yatırım yapılan işletmeyle) olan ilişkisinin yapısını dikkate almaksızın, yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğini değerlendirmek suretiyle ana ortaklık olup olmadığını belirler
6 Yatırımcı bir işletme, yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisinden dolayı değişken getirilere maruz kaldığı veya bu getirilerde hak sahibi olduğu, aynı zamanda bu getirileri yatırım yaptığı işletme üzerindeki gücüyle etkileme imkânına sahip olduğu durumda yatırım yaptığı işletmeyi kontrol etmektedir
7 Bu çerçevede, yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeyi ancak ve ancak aşağıdaki göstergelerin tümü birden mevcut olduğunda kontrol eder:
(a) Yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahiptir (bakınız: 10-14 paragrafları)
(b) Yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisinden dolayı değişken getirilere maruz kalmakta veya bu getirilerde hak sahibi olmaktadır (bakınız: 15 inci ve 16 ncı paragraflar)
(c) Elde edeceği getirilerin miktarını etkileyebilmek için yatırım yaptığı işletme üzerindeki gücünü kullanma imkânına sahiptir (bakınız: 17 ve 18 inci paragraflar)
8 Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğini değerlendirirken tüm durum ve koşulları göz önünde bulundurur Durum ve koşulların 7 nci paragrafta sıralanan üç kontrol unsurunun birinde veya daha fazlasında değişiklik meydana geldiğini gösterdiği durumlarda, yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğini yeniden değerlendirir (bakınız B80-B85 paragrafları)
9 İki veya daha fazla yatırımcı işletmenin yatırım yaptıkları bir işletmenin ilgili faaliyetlerini (başka bir ifadeyle yatırım yaptıkları işletmenin getirilerini önemli ölçüde etkileyen faaliyetleri) yönetebilmek için birlikte hareket etmek zorunda olmaları halinde, yatırım yaptıkları işletmenin birlikte kontrolü söz konusudur Bu tür durumlarda hiçbir yatırımcı diğerleriyle işbirliği yapmaksızın söz konusu faaliyetleri yönetemediğinden, hiçbir yatırımcı yatırım yapılan işletmeyi tek başına kontrol edememektedir Her bir yatırımcı, bu işletmedeki payını ilgili TFRS’ler (TFRS 11 Müşterek Anlaşmalar, TMS 28 İştiraklerdeki ve İş Ortaklıklarındaki Yatırımlar veya TFRS 9 Finansal Araçlar gibi) uyarınca muhasebeleştirir
Güç
10 Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmenin ilgili faaliyetlerini, diğer bir ifadeyle yatırım yaptığı işletmenin getirilerini önemli ölçüde etkileyen faaliyetlerini yönetme imkânını hâlihazırda veren mevcut haklara sahip olduğunda, yatırım yapılan işletme üzerinde güce sahiptir
11 Güç, haklardan doğmaktadır Bazen gücün var olup olmadığı kolay ve açık bir şekilde belirlenebilir Örneğin yatırım yapılan işletme üzerindeki güç, direkt olarak ve sadece hisse senetleri gibi özkaynağa dayalı finansal araçlarla sağlanan oy hakları ile elde edildiğinde ve bu tür payları ellerinde bulunduranların oy haklarını göz önünde bulundurmak suretiyle değerlendirilebildiğinde, gücün var olup olmadığı kolaylıkla ve açık bir şekilde belirlenebilir Diğer durumlarda, örneğin gücün bir veya daha fazla sözleşmeye bağlı anlaşmadan kaynaklandığı bir durumda, gücün var olup olmadığına yönelik değerlendirme daha karmaşık olacaktır ve birden fazla unsurun göz önünde bulundurulmasını gerektirecektir
12 İlgili faaliyetleri yönetme imkânına hâlihazırda sahip bir yatırımcı işletme, yönetime ilişkin haklarını henüz kullanmamış olsa dahi, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahiptir İlgili faaliyetleri yönetiyor olması şeklindeki bir kanıt, yatırımcı işletmenin güce sahip olup olmadığının belirlenmesinde yardımcı olabilir Bununla birlikte böyle bir kanıt, tek başına, yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olup olmadığının belirlenmesinde kesinlik sağlamaz
13 İki veya daha fazla sayıdaki yatırımcı işletmenin, farklı ilgili faaliyetleri tek taraflı olarak yönetme imkânı sağlayan mevcut haklara sahip olduğu durumlarda, yatırım yapılan işletmenin getirilerini en önemli şekilde etkileyen faaliyetleri yönetme imkânına sahip olan yatırımcı işletme, yatırım yapılan işletme üzerinde güce sahiptir
14 Diğer işletmeler, ilgili faaliyetlerin yönetimine katılabilme imkânı sağlayan mevcut haklara sahip olsalar bile (örneğin diğer bir işletmenin önemli etkiye sahip olduğu durumda), yatırımcı işletme yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olabilir Ancak, sadece koruyucu haklara sahip olan bir yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip değildir (bakınız: B26-B28 paragrafları) ve dolayısıyla yatırım yaptığı işletmeyi kontrol etmemektedir
Getiriler
15 Yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisi dolayısıyla elde edeceği getiriler, yatırım yaptığı işletmenin performans sonuçlarına bağlı olarak değişkenlik gösterme potansiyeline sahip olduğunda; yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisi dolayısıyla değişken getirilere maruz kalmakta veya bu getirilerde hak sahibi olmaktadır Yatırımcının getirileri sadece pozitif, sadece negatif veya bütün olarak pozitif ve negatif olabilir
16 Yatırım yapılan bir işletmenin kontrolünü sadece tek bir yatırımcı elinde bulundurabilmekle birlikte, getirilerinde birden fazla taraf pay sahibi olabilir Örneğin; kontrol gücü olmayan payları ellerinde bulunduranlar, yatırım yapılan işletmenin kârında veya kârdan yaptığı dağıtımlarda pay sahibi olabilir
Güç ve getiriler arasındaki ilişki
17 Yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletme üzerinde kontrol sahibi olabilmesi için, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olması ve yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisinden dolayı değişken getirilere maruz kalması veya bu getirilerde hak sahibi olması yeterli değildir Yatırımcı işletmenin, ayrıca, elde edeceği getirilerin miktarını etkileyebilmek için yatırım yaptığı işletme üzerindeki gücünü kullanma imkânına sahip olması gerekir
18 Bu nedenle, karar alma haklarına sahip olan bir yatırımcının vekil mi, asil mi (hakkın asıl sahibi) olduğunu belirlemesi gerekir B58-B72 paragrafları uyarınca, vekil olan bir yatırımcı kendisine devredilen karar verme haklarını kullandığında, yatırım yapılan işletmeyi kontrol etmemektedir
Muhasebeleştirme hükümleri
19 Ana ortaklık, konsolide finansal tablolarını hazırlarken, benzer koşullardaki benzer işlemler ve olaylar için yeknesak muhasebe politikaları kullanır
20 Yatırım yapılan işletmenin konsolidasyonu, yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletmenin kontrolünü elde ettiği tarihte başlar, kontrolü kaybettiği tarihte de sona erer
21 B86-B91 paragraflarında, konsolide finansal tabloların hazırlanmasına ilişkin hükümlere yer verilmektedir
Kontrol gücü olmayan paylar
22 Ana ortaklık, kontrol gücü olmayan payları konsolide finansal durum tablosunda özkaynaklar içerisinde, kendi ortaklarının özkaynaklardaki paylarından ayrı olarak gösterir
23 Ana ortaklığın bir bağlı ortaklığındaki sahiplik payında, bağlı ortaklık üzerindeki kontrolün kaybına neden olmayacak şekilde meydana gelen değişiklikler, özkaynak işlemleridir (başka bir ifadeyle ortaklarla ortak olmaları sebebiyle yapılan işlemlerdir)
24 B94-B96 paragraflarında, konsolide finansal tablolarda kontrol gücü olmayan payların muhasebeleştirilmesine ilişkin hükümlere yer verilmektedir
Kontrolün kaybı
25 Ana ortaklık bir bağlı ortaklığı üzerindeki kontrolü kaybettiğinde:
(a) Kontrolünü kaybettiği eski bağlı ortaklığının varlıklarını ve borçlarını konsolide finansal durum tablosu dışı bırakır
(b) Eski bağlı ortaklığında devam eden her türlü yatırımını, kontrolü kaybettiği andaki gerçeğe uygun değerleri üzerinden finansal tablolara yansıtır Söz konusu ilk muhasebeleştirmeden sonra ise bu yatırımları ve eski bağlı ortaklıkla arasındaki borç veya alacakları ilgili TFRS’ler uyarınca muhasebeleştirir Tespit edilen gerçeğe uygun değer, geriye kalan yatırımın TFRS 9 uyarınca finansal varlık olarak muhasebeleştirilmesi durumunda, finansal varlığın ilk muhasebeleştirilmesi sırasındaki gerçeğe uygun değeri olarak; geriye kalan yatırımın iştirakteki veya iş ortaklığındaki yatırım olarak nitelendirilmesinin uygun olması durumunda ise, iştirak veya iş ortaklığı yatırımının ilk muhasebeleştirilmesi sırasındaki maliyeti olarak dikkate alınır
(c) Kontrolü sağlayan önceki paylara atfedilebilen, kontrolün kaybıyla ilişkili kazanç veya kayıpları muhasebeleştirir
26 B97-B99 paragraflarında kontrolün kaybında yapılacak muhasebeleştirme işlemlerine ilişkin hükümlere yer verilmektedir
Ek A
Tanımlanan terimler
Bu ek, bu TFRS’nin ayrılmaz bir parçasıdır
Konsolide finansal tablolar
Ana ortaklığın ve onun bağlı ortaklıklarının varlıklarının, borçlarının, özkaynaklarının, gelirlerinin, giderlerinin ve nakit akışlarının tek bir işletmeninki gibi sunulduğu, bir gruba ait finansal tablolardır
Yatırım yapılan işletmenin kontrolü
Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisinden dolayı değişken getirilere maruz kaldığı veya bu getirilerde hak sahibi olduğu, aynı zamanda bu getirileri yatırım yaptığı işletme üzerindeki gücüyle etkileme imkânına sahip olduğu durumda, yatırım yaptığı işletmeyi kontrol etmektedir
Karar alıcımaya yetkili mercii
Kendi başına ya da başka tarafların vekili sıfatıyla karar alma haklarına sahip işletmedir
Grup
Bir ana ortaklık ve onun bağlı ortaklıklarıdır
Kontrol gücü olmayan paylar
Bir bağlı ortaklığın doğrudan veya dolaylı olarak ana ortaklığa ait olmayan paylarıdır
Ana ortaklık
Bir veya daha fazla işletmeyi kontrol eden bir işletmedir
Güç
İlgili faaliyetlerin hâlihazırda yönetilmesi imkânını sağlayan mevcut haklardır
Koruyucu haklar
Bu hakları ellerinde bulunduranların çıkarlarını korumak amacıyla tasarlanmış olan ve ilişkili olduğu işletme üzerinde güç sağlamayan haklardır
İlgili faaliyetler
Bu TFRS’nin amacı açısından ilgili faaliyetler, yatırım yapılan işletmenin, getirilerini önemli ölçüde etkileyen faaliyetleridir
Azletme hakları
Karar alıcının karar alma yetkisini sonlandırmaya ilişkin haklardır
Bağlı ortaklık
Başka bir işletme tarafından kontrol edilen bir işletmedir
Aşağıdaki terimler TFRS 11, TFRS 12 Diğer İşletmelerdeki Paylara İlişkin Açıklamalar, TMS 28 (2011’de değiştirildiği şekliyle) veya TMS 24 İlişkili Taraf Açıklamaları’nda tanımlanmış olup; bu TFRS’de, söz konusu TFRS’lerde belirtilen anlamları ile kullanılmıştır:
· iştirak
· diğer işletmedeki paylar
· iş ortaklığı
· kilit yönetici personel
· ilişkili taraf
· önemli etki
Ek B
Uygulama rehberi
Bu ek, bu TFRS’nin ayrılmaz bir parçasıdır 1–31 inci paragrafların uygulanmasını konu edinmekte olup bağlayıcılığı bu TFRS’in diğer kısımları ile aynı düzeydedir
B1 Bu ekteki örnekler varsayımsal durumları ele almaktadır Örneklerin bazı yönleriyle gerçek olaylarda karşılaşılsa da, TFRS 10 uygulanırken gerçek olayla ilgili tüm unsur ve durumların değerlendirilmesi gerekir
Kontrolün değerlendirilmesi
B2 Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğini belirlerken, aşağıdakilerin tamamına sahip olup olmadığını değerlendirmelidir:
(a) Yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olup olmadığını,
(b) Yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisinden dolayı değişken getirilere maruz kalıp kalmadığını veya bu getirilerde hak sahibi olup olmadığını
(c) Elde edeceği getirilerin miktarını etkilemek için, yatırım yaptığı işletme üzerindeki gücünü kullanma imkânına sahip olup olmadığını
B3 Aşağıda yer alan unsurların göz önünde bulundurulması, söz konusu belirleme yapılırken işletmeye yardımcı olabilir:
(a) Yatırım yapılan işletmenin amacı ve oluşumu (bakınız: B5-B8 paragrafları)
(b) İlgili faaliyetlerin neler olduğu ve bu faaliyetlere ilişkin kararların nasıl alındığı (bakınız: B11-B13 paragrafları)
(c) Sahip olduğu hakların, yatırımcı işletmeye, ilgili faaliyetlerin yönetilebilmesi imkânını hâlihazırda sağlayıp sağlamadığı (bakınız: B14-B54 paragrafları)
(d) Yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisinden dolayı yatırımcı işletmenin değişken getirilere maruz kalıp kalmadığı veya bu getirilerde hak sahibi olup olmadığı (bakınız: B55-B57 paragrafları)
(e) Yatırımcı işletmenin, elde edeceği getirilerin miktarını etkileyebilmek için yatırım yaptığı işletme üzerindeki gücünü kullanma imkânına sahip olup olmadığı (bakınız: B58-B72 paragrafları)
B4 Yatırım yapılan işletmenin kontrolüne ilişkin değerlendirme yaparken, yatırımcı işletme, diğer taraflarla olan ilişkilerinin yapısını göz önünde bulundurur (bakınız: B73-B75 paragrafları)
Yatırım yapılan işletmenin amacı ve oluşumu
B5 Yatırımcı işletme, yatırım yapılan işletmenin kontrolüne ilişkin değerlendirmesini yaparken, ilgili faaliyetleri, ilgili faaliyetlere yönelik kararların nasıl alındığını, ilgili faaliyetleri yönetme imkânına kimin sahip olduğunu ve bu faaliyetlerden sağlanan getirileri kimin elde ettiğini belirlemek amacıyla, yatırım yaptığı işletmenin amacını ve oluşumunu göz önünde bulundurur
B6 Yatırım yapılan işletmenin amacı ve oluşumu göz önünde bulundurulduğunda, yatırım yapılan işletmenin, hamiline elindeki miktarla orantılı bir şekilde oy hakkı sağlayan özkaynağa dayalı finansal araçlar aracılığıyla kontrol edildiği açıkça ortaya çıkabilir (yatırım yapılan işletmenin adi payları gibi) Böyle bir durumda, karar verme sürecini değiştiren başka bir düzenleme de bulunmuyorsa, kontrole ilişkin yapılan değerlendirmede, yatırımcı işletmenin finansal ve faaliyet politikalarının belirlenmesinde yeterli olan oy haklarını, eğer varsa, hangi tarafın kullanabildiğine odaklanılır (bakınız: B34-B50 paragrafları) Bu tür durumlarda; genellikle, söz konusu oy haklarının çoğunluğunu elinde bulunduran yatırımcı işletme, başka herhangi bir unsurun mevcut olmaması halinde, yatırım yaptığı işletmeyi kontrol etmektedir
B7 Daha karmaşık durumlarda, yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğini belirleyebilmek için, B3 paragrafında yer alan diğer unsurların bir kısmının veya tamamının da dikkate alınmasına ihtiyaç duyulabilir
B8 Yatırım yapılan işletme öyle bir şekilde oluşturulmuş olabilir ki, oluşan bu yapıda oy hakları, yatırım yapılan işletmeyi kimin kontrol ettiğine dair karar vermede belirleyici bir unsur olmaktan çıkmış olabilir Örneğin böyle bir durum, oy haklarının sadece idari görevlerle ilgili olduğu ve ilgili faaliyetlerin sözleşmeye bağlı anlaşmalar aracılığıyla yönetildiği bir durumda söz konusu olabilir Bu tür durumlarda, yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletmenin amacına ve oluşumuna ilişkin değerlendirmesinde, ayrıca, yatırım yapılan işletmenin oluşumunda bu işletmenin mazur kalması öngörülen risklerle, bu işletmenin yatırımcısı olan taraflara aktarması öngörülen riskler ve yatırımcı işletmenin bu risklerin bir kısmına veya tamamına maruz kalıp kalmadığı hususu da dikkate alınmalıdır Söz konusu risklerin dikkate alınma süreci sadece olumsuz riskleri değil, olumlu yöndeki eğilimleri de içermelidir
Güç
B9 Yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletme üzerinde gücünün varlığından söz edebilmek için, ilgili faaliyetleri yönetme imkânı sağlayan mevcut haklara sahip olması gerekir Gücün değerlendirilmesinde, sadece asli haklar ve koruyucu nitelikte olmayan haklar dikkate alınır (bakınız: B22-B28 paragrafları)
B10 Yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olup olmadığına ilişkin karar; ilgili faaliyetlere, ilgili faaliyetlere ilişkin kararların alınış şekline ve yatırımcı işletme ile diğer tarafların, yatırım yapılan işletmeyle ilgili olarak sahip oldukları haklara bağlıdır
İlgili faaliyetler ve ilgili faaliyetlerin yönetimi
B11 Bir dizi işletme ve finansman faaliyeti, yatırım yapılan birçok işletmede getirileri önemli ölçüde etkilemektedir Aşağıda yer verilen faaliyetler, koşullara bağlı olarak, ilgili faaliyetlere örnek olarak gösterilebilir Ancak aşağıda sayılan faaliyetler verilebilecek tüm örnekleri kapsamamaktadır:
(a) Mal ve hizmetlerin alımı ve satımı
(b) Finansal varlıkların elde tutma süresince (temerrüt durumu da dâhil olmak üzere) yönetimi
(c) Varlıkların seçimi, edinimi veya elden çıkarılması
(d) Yeni ürün ve süreçlerin araştırılması ve geliştirilmesi
(e) Finansman yapısının belirlenmesi veya fon edinimi
B12 Aşağıdakiler, ilgili faaliyetlere ilişkin kararlara örnek olarak gösterilebilir Ancak aşağıda sayılan kararlar, verilebilecek tüm örnekleri kapsamamaktadır
(a) Yatırım yapılan işletmenin faaliyetlerine ve sermaye yapısına ilişkin kararların (bütçe kararları da dâhil olmak üzere) saptanması
(b) Yatırım yapılan işletmenin kilit yönetici personelinin veya hizmet sağlayıcılarının atanması ve ücretlerinin belirlenmesi ile işlerine veya hizmetlerine son verilmesi
B13 Bazı durumlarda, belirli bir takım koşulların doğmasından veya olayların meydana gelmesinden önceki ve sonraki faaliyetler, ilgili faaliyetler olarak nitelendirilebilir İki veya daha fazla yatırımcı işletme ilgili faaliyetleri yönetme imkânına sahip olduğunda ve bu faaliyetler farklı zamanlarda meydana geldiğinde, yatırımcı işletmeler, hangi yatırımcı işletmenin getirileri en önemli şekilde etkileyen faaliyetleri yönetebildiğini, eş zamanlı karar verme haklarını da dikkate almak suretiyle belirlemelidirler (bakınız: 13 üncü paragraf) Yatırımcı işletmeler, ilgili durum ve koşullarda değişiklikler meydana geldiğinde, söz konusu değerlendirmeyi zamanla yeniden gözden geçirmelidirler
Uygulama Örnekleri
Örnek 1
İki yatırımcı işletme tıbbi bir ürün geliştirmek ve pazarlamak amacıyla bir işletme oluşturmuşlardır Yatırımcılardan biri tıbbi ürünün geliştirilmesi ve ilgili düzenleyici kuruluşlardan onay alınması ile sorumludur – bu sorumluluk, ürünün geliştirilmesi ve gerekli onayın alınması ile ilgili tüm kararların alınmasında tek taraflı bir yetkiyi içermektedir Düzenleyici kuruluş ürüne gerekli onayı verdikten sonra, diğer yatırımcı işletme ürünün üretimini ve pazarlamasını gerçekleştirecektir – bu yatırımcı işletme, ürünün üretimi ve pazarlaması ile ilgili tüm kararların alınmasında tek taraflı bir yetkiye sahiptir Tüm faaliyetlerin – hem tıbbi ürünün geliştirilmesi ile gerekli onayın alınması faaliyetlerinin hem de ürünün üretimi ve pazarlaması faaliyetlerinin - ilgili faaliyet olması durumunda, her bir yatırımcı işletmenin, yatırım yaptıkları işletmenin getirilerini en önemli şekilde etkileyen faaliyetleri yönetip yönetemediğini belirlemesi gerekir Bu çerçevede, her bir yatırımcı işletmenin, ürünün geliştirilmesi ve onay alınması faaliyetlerinin mi yoksa ürünün üretimi ve pazarlaması faaliyetlerinin mi yatırımcı işletmenin getirilerini en önemli şekilde etkileyen faaliyetler olduğunu ve kendisinin bu faaliyetleri yönetip yönetemediğini göz önünde bulundurması gerekir Hangi yatırımcı işletmenin güce sahip olduğu belirlenirken, yatırımcı işletmeler aşağıdakileri göz önünde bulundurur:
(a) Yatırım yapılan işletmenin amacı ve oluşumu,
(b) Tıbbi ürünün değerinin yanı sıra kâr marjını, hasılatı ve yatırımcı işletmenin değerini belirleyen faktörleri,
(c) Her bir yatırımcı işletmenin (b)’de sayılan faktörlerle ilgili karar verme yetkisinin, yatırım yapılan işletmenin getirilerine etkisi ve
(d) Yatırımcı işletmenin getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma düzeyi
Bu örnekte, yatırımcı işletmeler aşağıdakileri de göz önünde bulundurur:
(e) Düzenleyici kuruluşlardan onayın alınmasına ilişkin belirsizlikler ve onay sürecinde gerekli olan çaba (yatırımcı işletmenin başarılı bir şekilde tıbbi ürünleri geliştirmesi ve gerekli onayları almasına ilişkin geçmişini de göz önünde bulundurmak suretiyle),
(f) Geliştirme aşamasının başarılı bir şekilde tamamlanmasının ardından hangi yatırımcı işletmenin tıbbi ürünü kontrol ettiği
Uygulama Örnekleri
Örnek 2
Bir yatırım aracı (yatırım yapılan bir işletme), biri borçlanma aracı, diğerleri de özkaynağa dayalı finansal araç karşılığında olmak üzere, birkaç yatırımcı işletme tarafından finanse edilerek oluşturulmuştur Yatırım yapılan işletmenin özkaynak dilimi, bu işletmenin ilk zararlarını karşılayacak, artakalan getirilerine ise hak kazanacak şekilde tasarlanmıştır Özkaynak yatırımcılarından, özkaynak paylarının %30’unu elinde bulunduran bir tanesi aynı zamanda varlıkların yönetimden sorumlu olacaktır Yatırım yapılan işletme, elde ettiği kaynakları finansal varlıklardan oluşan bir portföy oluşturmak için kullanacaktır Bu doğrultuda yatırım yapılan işletme, portföyüne aldığı varlıkların anapara ve faiz ödemelerinin zamanında yapılmaması (temerrüt) olasılığı çerçevesinde kredi riskine maruz kalacaktır Portföydeki finansal varlıkların yapısı ve özkaynak diliminin yatırım yapılan işletmenin ilk zararlarını karşılayacak şekilde tasarlanmış olması sebebiyle, borçlanma aracı, portföydeki finansal varlıklara ilişkin kredi riskine asgari düzeyde maruz kalınacak bir yatırım aracı olarak yatırımcısına pazarlanmıştır Yatırım yapılan işletmenin getirileri, varlık portföyünün yönetiminden önemli şekilde etkilenmektedir Portföyün yönetimi, portföy iç tüzüğü çerçevesinde, varlıkların seçimine, edinimine ve elden çıkarılmasına ilişkin kararlar ile portföy varlıklarına ilişkin ödemelerin zamanında yapılmaması durumunda başvurulacak yollara ilişkin kararları içermektedir Tüm bu faaliyetlerin yönetimi, temerrütlerin tutarı, portföy değerinin belirli bir oranına ulaşıncaya kadar (başka bir deyişle, portföyün değeri, karşılığında yatırım yapılan işletmenin özkaynak diliminin tamamı tükenecek kadar düştüğünde), varlıkların yönetiminden sorumlu yatırımcı tarafından gerçekleştirilecektir Böyle bir durumun meydana gelmesi halinde ise, üçüncü bir taraf, borçlanma aracı yatırımcısının talimatları çerçevesinde söz konusu varlıkları yönetecektir Yatırım yapılan işletmenin varlıklarının yönetimi, yatırım yapılan işletmenin ilgili faaliyetidir Varlıkların yönetiminden sorumlu yatırımcı, varlıklara ilişkin temerrütlerin tutarı, portföyün değerinin belirli bir oranına ulaşıncaya kadar ilgili faaliyetleri yönetme imkânına sahiptir Temerrütlerin tutarı portföyün değerinin belirli bir oranını aştıktan sonra ise, ilgili faaliyetleri yönetme imkânı, borçlanma aracı yatırımcısında olacaktır Hem varlıkların yönetiminden sorumlu yatırımcının hem de borçlanma aracı yatırımcısının, yatırım yapılan işletmenin getirilerini en önemli şekilde etkileyen faaliyetleri yönetip yönetemediklerini belirlemeleri gerekir Bu belirlemede, yatırım yapılan işletmenin amacı ve oluşumu ile getirilerde meydana gelen değişikliklere maruz kalma seviyeleri de dikkate alınmalıdır
Yatırımcıya yatırım yapılan işletme üzerinde güç sağlayan haklar
B14 Güç haklardan doğar Yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olabilmesi için, kendisine ilgili faaliyetleri yönetme imkânını hâlihazırda sağlayan haklara sahip olması gerekir Yatırımcı işletmeye güç sağlayan haklar, yatırım yapılan işletmelere göre farklılık gösterebilir
B15 Yatırımcı işletmeye – bireysel ya da toplu bir şekilde - güç sağlayan haklara örnek olarak aşağıdakiler verilebilir Ancak verilebilecek örnekler bunlarla sınırlı değildir:
(a) Yatırım yapılan işletmedeki oy hakkı (veya potansiyel oy hakkı) şeklindeki haklar (bakınız: B34-B50 paragrafları);
(b) Yatırım yapılan işletmenin ilgili faaliyetlerini yönetme imkânı bulunan kilit yönetici personelini atama, yeniden atama veya azletme hakları;
(c) İlgili faaliyetleri yöneten başka bir işletmeyi atama ya da azletme hakları;
(d) Yatırımcı işletmenin, kendi menfaatine işlemler tesis etmek veya işlemlerdeki herhangi bir değişikliği veto etmek üzere yatırım yapılan işletmeyi yönetmeye yönelik hakları
(e) Elinde bulunduran kişiye ilgili faaliyetleri yönetme imkânı veren diğer haklar (bir yönetim sözleşmesinde belirlenen karar alma hakları gibi)
B16 Yatırım yapılan işletmenin, getirilerini önemli düzeyde etkileyen bir dizi işletme ve finansman faaliyetlerinde bulunması durumunda ve bu faaliyetlerle ilgili olarak asli karar almanın sürekli olarak gerekmesi durumunda, yatırımcı işletmeye güç sağlayan, genellikle, oy hakkı veya benzer haklar olmaktadır
B17 Yalnızca idari görevlerle ilişkili olması durumunda olduğu gibi, oy haklarının yatırım yapılan işletmenin getirileri üzerinde önemli etkisinin bulunmaması ve sözleşmeye bağlı anlaşmaların ilgili faaliyetlerin yönetimini belirlemesi durumunda, yatırımcı işletme, haklarının yatırım yapılan işletme üzerinde güç sağlayacak derecede yeterli olup olmadığını belirleyebilmek amacıyla, söz konusu sözleşmeye bağlı anlaşmaları değerlendirmeye ihtiyaç duyar Yatırımcı işletme, kendisine güç sağlayacak derecede yeterli hakka sahip olup olmadığını değerlendirebilmek için, yatırım yapılan işletmenin amacı ve oluşumu (bakınız B5-B8 paragrafları) ile birlikte, B18-B20 paragrafları ve B51-B54 paragraflarında yer alan hükümleri de göz önünde bulundurmalıdır
B18 Bazı durumlarda, yatırımcı işletmenin haklarının yatırım yapılan işletme üzerinde güç sağlayacak derecede yeterli olup olmadığını değerlendirmek zor olabilir Bu gibi durumlarda, güce ilişkin değerlendirmenin yapılabilmesi için, yatırımcı işletme, ilgili faaliyetleri tek taraflı olarak yönetme imkânına sahip olup olmadığına ilişkin kanıtları göz önünde bulundurmalıdır B19 ve B20 paragraflarında yer alan göstergeler ile haklar birlikte değerlendirildiğinde, yatırımcı işletmenin haklarının yatırım yaptığı işletme üzerinde güç sağlamasına yeterli olduğuna ilişkin kanıt sağlayabilecek değerlendirmelere, bunlarla sınırlı olmamak üzere, aşağıda yer verilmiştir:
(a) Yatırımcı işletme, bu konuda sözleşmeye bağlı bir hakkı bulunmaksızın, yatırım yaptığı işletmenin ilgili faaliyetlerini yönetme imkânına sahip kilit yönetici personelini atayabilmekte veya onaylayabilmektedir
(b) Yatırımcı işletme, bu konuda sözleşmeye bağlı bir hak bulunmaksızın, kendi lehine olacak önemli bazı işlemleri gerçekleştirmek ya da bu tür işlemlerdeki değişiklikleri veto etmek suretiyle, yatırım yaptığı işletmeyi yönetebilmektedir
(c) Yatırımcı işletme, ya yatırım yaptığı işletmenin idari organına üye seçimine ilişkin adaylık sürecinde ya da oy haklarını ellerinde bulunduran diğer kişilerden vekaleten oy toplanmasında baskındır
(d) Yatırım yaptığı işletmenin kilit yönetici personeli, yatırımcı işletmenin ilişkili taraflarındandır (örneğin, yatırım yapılan işletmenin icradan sorumlu genel müdürü ile yatırımcı işletmenin icradan sorumlu genel müdürü aynı kişilerdir)
(e) Yatırım yapılan işletmenin idari organının üyelerinin çoğunluğu, yatırımcı işletmenin ilişkili taraflarındandır
B19 Bazı durumlarda yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletmeyle, bu işletmede pasif bir paydan daha fazlasına sahip olduğuna işaret eden özel bir ilişkisinin bulunduğuna ilişkin göstergeler bulunabilir Bunun gibi bir göstergenin veya belli bir göstergeler grubunun bulunması, güce ilişkin kriterin her zaman karşılandığı anlamına gelmeyebilir Ancak, yatırımcı işletmenin yatırım yapılan işletmede pasif bir paydan daha fazlasına sahip olması, yatırım yaptığı işletme üzerinde güç sağlamasına yetecek derecede başka ilgili hakları olduğunu gösterebilir ya da yatırım yaptığı işletme üzerindeki mevcut gücüne ilişkin kanıt sağlayabilir Aşağıdakiler, yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletmede pasif bir paydan daha fazlasına sahip olduğu durumlara örnek sunmakta ve diğer haklarla birlikte, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olduğunun göstergesi olabilmektedir:
(a) Yatırım yapılan işletmenin ilgili faaliyetlerini yönetme imkânına sahip kilit yönetici personeli, yatırımcı işletmenin mevcut veya eski personelidir
(b) Yatırım yapılan işletmenin faaliyetleri, aşağıdaki durumlarda olduğu gibi, yatırımcı işletmeye bağımlıdır:
(i) Yatırım yapılan işletme, faaliyetlerinin önemli bir kısmının finanse edilmesinde yatırımcı işletmeye dayanmaktadır
(ii) Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmenin borçlarının önemli bir kısmına kefil olmaktadır
(iii) Yatırım yapılan işletme, kritik öneme sahip hizmetler, teknoloji, malzemeler veya ham maddeler açısından yatırımcı işletmeye dayanmaktadır
(iv) Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletme için kritik öneme sahip lisans veya marka gibi varlıkları kontrol etmektedir
(v) Yatırım yapılan işletme, kilit yönetici personel konusunda yatırımcı işletmeye dayanmaktadır (örneğin, yatırımcı işletmenin personeli, yatırım yapılan işletmenin faaliyetlerine ilişkin özel bilgilere sahipse)
(c) Yatırım yapılan işletmenin faaliyetlerinin önemli bir kısmı, yatırımcı işletmeyi içermekte ya da yatırımcı adına yürütülmektedir
(d) Yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletmeyle ilişkisinden kaynaklanan, getirilere maruz kalma veya getirilerde hak sahibi olma düzeyi, oy haklarından ya da benzeri haklardan orantısız bir biçimde daha büyüktür Örneğin yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletmenin oy haklarının yarısından azını elinde bulundurmasına rağmen, yatırım yaptığı işletmenin getirilerinin yarısından fazlasını hak ettiği ya da yarısından fazlasına maruz kaldığı durumlar ortaya çıkabilir
B20 Yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletmeyle ilişkisinden kaynaklanan, değişken getirilere maruz kalma veya getirilerde hak sahibi olma düzeyi arttıkça, güç sağlamasına yetecek derecedeki hakları elde etme isteği de artar Bu yüzden, getirilerdeki değişkenliğe büyük oranda maruz kalması, yatırımcı işletmenin güce sahip olabileceğine ilişkin bir göstergedir Ancak, yatırımcı işletmenin bu maruz kalma düzeyi, tek başına, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olup olmadığını belirlemez
B21 B18 paragrafında düzenlenen faktörler ve B19 ile B20 paragraflarında düzenlenen göstergeler, yatırımcı işletmenin sahip olduğu haklarla birlikte düşünüldüğünde, B18 paragrafında açıklanan güce ilişkin kanıtlara daha fazla ağırlık verilmelidir
Asli haklar
B22 Yatırımcı işletme, güce sahip olup olmadığını değerlendirirken, yatırım yaptığı işletmeyle ilgili sadece asli hakları (yatırımcı işletme ve diğer taraflarca elde bulundurulan) göz önünde bulundurur Bir hakkın asli hak olabilmesi için, elde bulunduran kişinin bu hakkı fiili olarak kullanabilmesi gerekir
B23 Hakların asli olup olmadığını belirlemek, tüm durum ve koşulları hesaba katarak yargı kullanmayı gerektirir Bu belirleme yapılırken göz önünde bulundurulması gereken faktörlerden bazıları aşağıda yer almaktadır (fakat söz konusu faktörler aşağıdakilerle sınırlı değildir):
(a) Hakları elinde bulunduranı (veya bulunduranları) bu hakları kullanmaktan alıkoyan herhangi bir engelin (ekonomik veya diğer) bulunup bulunmadığı Bu tür engellere ilişkin örnekler, bunlarla sınırlı olmamak üzere aşağıda sıralanmıştır:
(i) Hakları elinde bulunduranı bu hakları kullanmaktan alıkoyan (veya caydıran) mali nitelikli cezalar ve teşvikler
(ii) Hakları elinde bulunduranı bu hakları kullanmaktan alıkoyan (veya caydıran) finansal bir engel niteliğindeki bir kullanım veya dönüştürme fiyatı
(iii) Hakların kullanılma ihtimalini düşük kılan şartlar ve koşullar; örneğin, kullanılma zamanını oldukça sınırlayan koşullar
(iv) Yatırım yapılan bir işletmenin kuruluş belgelerinde ya da uygulanabilir kanun veya düzenlemelerde, elinde bulunduran kişiye haklarını kullanma izni veren açık ve makul bir mekanizmanın olmaması
(v) Hakları elinde bulunduranın, haklarını kullanmak için gerekli olan bilgileri elde etme imkanından yoksun olması
(vi) Elde bulunduran kişiyi, haklarını kullanmaktan alıkoyan (veya caydıran) faaliyet engelleri veya teşvikleri (örneğin, özellikli hizmetleri sunmaya ya da hizmetleri sunup görevli yönetici tarafından elde bulundurulan diğer menfaatleri üstlenmeye istekli veya ehil diğer yöneticilerin bulunmaması)
(vii) Elde bulunduran kişiyi, haklarını kullanmaktan alıkoyan yasal veya düzenleyici hükümler (örneğin, yabancı bir yatırımcının haklarını kullanmasının yasaklanması)
(b) Hakların kullanımının, birden fazla tarafın mutabakatını gerekli kılması ya da hakların birden fazla tarafça elde bulundurulması söz konusuysa, tarafların hakları birlikte kullanmayı seçmeleri durumunda, fiili olarak bu hakları kullanabilmelerine imkân tanıyan bir mekanizmanın bulunup bulunmadığı Böyle bir mekanizmanın bulunmaması, hakların asli olmadığına ilişkin bir göstergedir Hakların kullanımı konusunda anlaşma sağlamaları gereken tarafların sayısı arttıkça, söz konusu hakların asli hak olma olasılığı düşer Ancak, karar alıcıdan bağımsız üyelerden oluşan bir yönetim kurulu, çok sayıda yatırımcı için, haklarını kullanmaları konusunda birlikte hareket etmelerini sağlayacak bir mekanizma işlevi görebilir Bu yüzden, bağımsız bir yönetim kurulunca kullanılabilir nitelikteki azletme haklarının, aynı hakların çok sayıda yatırımcı tarafından kişisel olarak kullanılabilir olduğu duruma kıyasla asli olma olasılığı daha yüksektir
(c) Hakları elinde bulunduran taraf ya da tarafların söz konusu hakları kullanmaları sonucunda fayda sağlayıp sağlamayacağı Örneğin, yatırım yapılan bir işletmedeki potansiyel oy hakkını elinde bulunduranlar (bakınız: B47-B50), finansal aracın kullanım veya dönüştürme fiyatını göz önünde bulundurmalıdırlar Söz konusu aracın kullanımının veya dönüştürülmesinin kârlı olması ya da yatırımcının diğer nedenlerle finansal aracın kullanımından ya da dönüştürülmesinden fayda sağlayabilmesi durumunda (örneğin, yatırımcı ve yatırım yapılan işletme arasındaki sinerjinin gerçekleşmesi), potansiyel oy haklarının hüküm ve koşullarının asli olması daha muhtemeldir
B24 Hakların asli olabilmeleri için, ilgili faaliyetlerin yönetimi konusunda kararlar alınması gerektiğinde kullanılabilir olmaları da ayrı bir gerekliliktir Genellikle, hakların asli olabilmesi için, hâlihazırda kullanılabilir olmasına ihtiyaç vardır Ancak bazı durumlarda haklar, hâlihazırda kullanılabilir olmasa dahi asli nitelikte olabilmektedir
Uygulama örnekleri
Örnek 3
Yatırım yapılan bir işletme, ilgili faaliyetlerin yönetilmesine ilişkin kararların alındığı yıllık genel kurul toplantıları yapmaktadır Bir dahaki genel kurul toplantısı sekiz ay içinde yapılacaktır Diğer yandan, oy haklarının en az yüzde 5’ini tek başına veya birlikte elinde bulunduran ortaklar, ilgili faaliyetlere yönelik mevcut politikaların değiştirilmesi için özel bir toplantı yapılmasına ilişkin çağrıda bulunabilmektedir; ancak, diğer hissedarlara haber verilmesi zorunluluğu böyle bir toplantının 30 günden önce yapılamayacağı anlamına gelmektedir İlgili faaliyetlere yönelik politikalar ancak özel ya da olağan genel kurul toplantılarında değiştirilebilmektedir Bu, önemli tutarlardaki varlık satışlarının yanı sıra önemli yatırımların onaylanmasını ya da elden çıkarılmasını da içermektedir
Yukarıda ifade edilen olay şekli aşağıdaki 3A-3D örnekleri için de söz konusudur Her bir örnek diğerlerinden ayrı olarak ele alınmıştır
Örnek 3A
Bir yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmenin oy haklarının çoğunluğunu elinde bulundurmaktadır Yatırımcı işletme, ihtiyaç duyulması halinde ilgili faaliyetlerin yönetilmesine ilişkin karar alabildiği için oy hakları aslidir Yatırımcı işletmenin, oy haklarını 30 günden önce kullanamayacak olması gerçeği, pay sahipliğini elde ettiği andan beri devam eden ilgili faaliyetleri yönetme imkânını durdurmaz
Örnek 3B
Bir yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmedeki payların çoğunluğunu satın almaya ilişkin bir forward sözleşmesinin tarafıdır Forward sözleşmesinin ödeme (mahsup) tarihine 25 gün vardır Özel bir toplantı 30 günden önce, yani forward sözleşmesinin yerine getirilmiş olacağı süre içerisinde gerçekleştirilemeyeceği için, mevcut hissedarlar ilgili faaliyetlere yönelik mevcut politikaları değiştirememektedirler Bu yüzden yatırımcı işletme, yukarıdaki örnek 3A’da yer verilen çoğunluk payına sahip yatırımcı ile özünde denk haklara sahiptir (yani, forward sözleşmeyi elinde bulunduran yatırımcı işletme, ihtiyaç duyulması halinde ilgili faaliyetlerin yönetimine ilişkin kararlar alabilmektedir) Yatırımcının forward sözleşmesi, sözleşmenin ödeme (mahsup) tarihinden önce bile, yatırımcı işletmeye, ilgili faaliyetleri yönetme hâlihazır imkânını veren asli bir haktır
Örnek 3C
Bir yatırımcı işletme, yatırım yapılan işletmedeki payların çoğunluğunu satın alma hakkı veren, 25 gün içinde kullanılabilir ve oldukça karda olan asli bir opsiyonu elinde bulundurmaktadır Örnek 3B’deki sonucun aynısı burada da geçerlidir
Örnek 3D
Bir yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmedeki payların çoğunluğunu satın almaya ilişkin bir forward sözleşmesinin tarafıdır; ancak, yatırım yaptığı işletme üzerinde başka herhangi ilgili bir hakka sahip değildir Forward sözleşmesinin yerine getirilmesine altı ay vardır Yukarıdaki örneklerin aksine yatırımcı işletme, ilgili faaliyetleri yönetme imkânına hâlihazırda sahip değildir Mevcut hissedarlar, sözleşmenin yerine getirileceği tarihten önce ilgili faaliyetlere yönelik mevcut politikaları değiştirebilecekleri için, ilgili faaliyetleri yönetme imkânına hâlihazırda sahiptirler
B25 Diğer taraflarca kullanılabilen asli haklar, yatırımcının, bu hakların ilişkili olduğu yatırım yapılan işletmeyi kontrol etmesini engelleyebilir Bu gibi asli haklar, elinde bulunduranların karar süreçlerini başlatma imkânına sahip olmalarını zorunlu tutmamaktadır Sırf koruyucu nitelikte olmadıkları sürece (bakınız: B26-B28 paragrafları), diğer taraflarca elde bulundurulan asli haklar, elinde bulunduran kişiye sadece ilgili faaliyetlere ilişkin kararları onaylama veya engelleme gücü verse dahi yatırımcının yatırım yaptığı işletmeyi kontrol etmesini engelleyebilir
Koruyucu haklar
B26 Yatırımcı işletme, hakların yatırım yaptığı işletme üzerinde kendisine güç sağlayıp sağlamadığını değerlendirirken, haklarının ve diğer tarafların elinde bulundurduğu hakların koruyucu haklar olup olmadığını değerlendirmelidir Koruyucu haklar, yatırım yapılan işletmenin faaliyetlerine ilişkin temel değişikliklerle veya istisnai durumlarla ilgilidir Ancak, istisnai durumlarla ilgili olan veya bazı olayların gerçekleşmesine bağlı hakların tümü koruyucu olmak zorunda değildir
B27 Koruyucu haklar, yatırım yapılan işletme üzerinde güç sağlamaksızın elinde bulunduranın menfaatinin korunması amacıyla tasarlandığı için, elinde sadece koruyucu haklar bulunan bir yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olamadığı gibi, diğer bir tarafın yatırım yapılan işletme üzerinde güce sahip olmasını da engelleyemez (bakınız: 14 üncü paragraf)
B28 Koruyucu haklara ilişkin örnekler, bunlarla sınırlı olmamak üzere, aşağıda yer almaktadır:
(a) Borç alanın, borç verenin zararına olacak şekilde kredi riskini önemli düzeyde değiştirebilecek faaliyetler üstlenmesini sınırlayan, borç verenin sahip olduğu haklar
(b) Yatırım yapılan bir işletmede kontrol gücü olmayan bir payı elinde bulunduran bir tarafın, işin olağan akışının gerektirdiğinden daha yüksek bir sermaye harcamasını ya da borçlanma aracı veya özkaynağa dayalı araç ihraçlarını onaylama hakkı
(c) Kredi geri ödeme hükümlerini yerine getirememesi durumunda, borç verenin, borçlunun varlıklarına el koyma hakkı
Marka/sistem kullanma sözleşmeleri (franchise sözleşmeleri)
B29 Yatırım yapılan işletmenin kullanımı alan taraf olduğu marka/sistem kullanma sözleşmeleri çoğu zaman, sözleşmeye konu markayı kullandıran tarafa, bu markayı korumak için tasarlanmış haklar vermektedir Bu sözleşmeler tipik olarak, markayı kullandırana, kullanımı alan tarafın faaliyetlerine ilişkin olarak bir takım kararlar alma hakkı vermektedir
B30 Genellikle, markayı kullandıranın hakları, kendisi dışındaki tarafların markayı kullanın getirilerinde önemli etkisi bulunan kararları alabilme imkânını sınırlandırmamaktadır Bu haklar, markayı kullandırana, kullananın getirilerini önemli düzeyde etkileyebilecek faaliyetleri hâlihazırda yönetme imkânı da vermemektedir
B31 Markayı kullananın getirilerini önemli düzeyde etkileyen kararları hâlihazırda alabilme imkânı ile sözleşmeye konu markayı koruyan kararları alabilme imkânının birbirinden ayrıştırılması gerekir Diğer tarafların, markayı kullananın ilgili faaliyetlerini yönetme imkânı veren mevcut haklara sahip olması durumunda, markayı kullandıran, kullanan üzerinde güce sahip değildir
B32 Marka kullanım sözleşmesine taraf olmasıyla, kullanımı alan işletme, faaliyetlerini söz konusu sözleşme hükümlerine uygun bir şekilde ancak kendi hesabına sürdürmeye yönelik tek taraflı bir karar almış olmaktadır
B33 Markayı kullanan işletmenin yasal şekli ve finansman yapısı gibi temel kararlar üzerindeki kontrol, markayı kullandıran dışındaki taraflarca belirlenebilmekte ve markayı kullanan işletme getirilerini önemli düzeyde etkileyebilmektedir Markayı kullandıran tarafın sağladığı finansal desteğin seviyesi ve markayı kullanan işletme getirilerindeki değişkenliğe maruz kalma düzeyi düştükçe, markayı kullandıran tarafın yalnızca koruyucu haklara sahip olma ihtimali artmaktadır
Oy hakları
B34 Çoğu kez yatırımcı bir işletme, oy hakkı veya benzer haklar vasıtasıyla, ilgili faaliyetleri yönetebilme imkânına sahiptir Bu kısımda yer alan gereklilikler (B35-B50 paragraflarında), yatırım yapılan bir işletmenin ilgili faaliyetlerinin oy hakları vasıtasıyla yönetilmesi durumunda dikkate alınır
Oy haklarının çoğunluğuyla sahip olunan güç
B35 Yatırım yaptığı işletmenin oy haklarının yarısından çoğunu elinde bulunduran yatırımcı bir işletme, B36 veya B37 paragrafları kapsamında olmadığı müddetçe, aşağıda yer verilen durumlarda güce sahiptir:
(a) İlgili faaliyetlerin, oy haklarının çoğunluğunu elinde bulunduranın oyu ile yönetilmesi veya
(b) İlgili faaliyetleri yöneten yönetim organının üyelerinin çoğunluğunun, oy haklarının çoğunluğunu elinde bulunduranın oyu ile atanması
Oy haklarının çoğunluğuna sahip olmakla birlikte güce sahip olmama
B36 Yatırım yaptığı bir işletmenin oy haklarının yarısından fazlasını elinde bulunduran bir yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olabilmesi için, B22-B25 paragrafları uyarınca oy haklarının asli olması ve bu oy haklarının ilgili faaliyetleri yönetme imkânını hâlihazırda sağlıyor olması gerekir Bu imkân çoğunlukla faaliyet ve finansman politikalarının belirlenmesi vasıtasıyla kullanılacaktır Diğer bir işletmenin, yatırım yapılan işletmenin ilgili faaliyetlerini yönetme hakkının bulunması ve söz konusu işletmenin yatırımcı işletmenin vekili olmaması durumunda; yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletme üzerinde gücü bulunmaz
B37 Oy haklarının asli olmaması durumunda, yatırımcı işletme yatırım yaptığı işletmedeki oy haklarının çoğunluğunu elinde bulundursa dahi, yatırım yaptığı işletme üzerinde gücü bulunmaz Örneğin, yatırım yaptığı işletmedeki oy haklarının yarısından fazlasına sahip olan bir yatırımcı, yatırım yaptığı işletmenin ilgili faaliyetleri bir kamu kurumu, mahkeme, kayyum, yediemin, tasfiye memuru veya herhangi bir düzenleyicinin yönetimine tabi ise güce sahip olamaz
Oy haklarının çoğunluğu bulunmaksızın sahip olunan güç
B38 Yatırımcı bir işletme, yatırım yaptığı işletmenin oy haklarının çoğunluğunu elinde bulundurmasa dahi güce sahip olabilir Yatırımcı bir işletme, örneğin, aşağıdakiler vasıtasıyla yatırım yaptığı işletmenin oy haklarının çoğunluğu bulunmaksızın güce sahip olabilir:
(a) Yatırımcı işletme ile diğer oy sahipleri arasındaki sözleşmeye bağlı bir anlaşma (bakınız: B39 paragrafı)
(b) sözleşmeye bağlı diğer anlaşmalardan kaynaklanan haklar (bakınız: B40 paragrafı);
(c) yatırımcının oy hakları (bakınız: B41-B45 paragrafları);
(d) potansiyel oy hakları (bakınız: B47-B50 paragrafı) veya
(e) (a)-(d) şıklarının bir birleşimi
Oy haklarını elinde bulunduran diğer kişiler ile yapılan sözleşmeye bağlı anlaşmalar
B39 Oy haklarını elinde bulunduran diğer kişilerle arasındaki sözleşmeye bağlı bir anlaşma, normalde (böyle bir anlaşma yokken) güç sahibi olmaya yetecek kadar oy hakkı olmayan bir yatırımcı işletmeye, kendisini güç sahibi haline getirmeye yetecek düzeyde oy hakkı kullanma hakkı verebilir Diğer yandan, sözleşmeye bağlı bir anlaşma yatırımcı işletmenin, yeterli sayıda başka oy sahibini ilgili faaliyetlere ilişkin karar alabilmesine imkân verecek şekilde nasıl oy kullanacakları konusunda yönetebilmesini garanti altına alabilir
Sözleşmeye bağlı diğer anlaşmalardan sağlanan haklar
B40 Diğer karar alma hakları, oy hakları ile birlikte yatırımcı işletmeye ilgili faaliyetleri hâlihazırda yönetme imkânı sağlayabilmektedir Örneğin, sözleşmeye bağlı bir anlaşma çerçevesinde belirlenen haklar, oy haklarıyla birlikte, yatırım yaptığı işletmenin üretim süreçlerini hâlihazırda yönetme imkânını ya da yatırım yaptığı işletmenin getirilerini önemli düzeyde etkileyen diğer işletme veya finansman faaliyetlerini yönetme imkânını yatırımcı işletmeye sağlamak için yeterli olabilir Ancak, başka hakların mevcut olmaması hâlinde, yatırım yapılan işletmenin yatırımcı işletmeye ekonomik yönden bağımlı olması (bir tedarikçi ile onun ana müşterisi arasındaki ilişki gibi), yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olmasına yol açmaz
Yatırımcı işletmenin oy hakları
B41 Oy haklarının çoğunluğundan daha azına sahip olan yatırımcı işletme, ilgili faaliyetleri tek taraflı bir biçimde fiili olarak yönetme imkânının bulunması durumunda, kendisine güç sağlayacak derecede yeterli haklara sahiptir
B42 Yatırımcı işletme, oy haklarının kendisine güç sağlayacak yeterlilikte olup olmadığını değerlendirirken aşağıdakiler de dâhil olmak üzere tüm durum ve koşulları dikkate alır:
(a) Aşağıdakilerin de dikkate alınması kaydıyla, oy haklarını elinde bulunduran diğer kişilerin paylarının büyüklüğüne ve dağınıklığına kıyasla, yatırımcı işletmenin elinde bulundurduğu oy haklarının büyüklüğü:
(i) Yatırımcı işletmenin elinde bulundurduğu oy hakları arttıkça, ilgili faaliyetleri hâlihazırda yönetme imkânı sağlayan mevcut haklara sahip olma olasılığı artar
(ii) Yatırımcı işletmenin elinde bulundurduğu oy hakları, diğer oy sahiplerine kıyasla arttıkça, ilgili faaliyetleri yönetme imkânı sağlayan mevcut haklara sahip olma olasılığı artar
(iii) Yatırımcı işletmeye karşı oy üstünlüğü sağlamak için birlikte hareket etmesi gereken taraf sayısı arttıkça, yatırımcı işletmenin ilgili faaliyetleri yönetme imkânı sağlayan mevcut haklara sahip olma olasılığı artar
(b) Yatırımcı işletmenin, diğer oy sahiplerinin veya diğer tarafların elinde bulunan potansiyel oy hakları (bakınız: B47-B50 paragrafları);
(c) Sözleşmeye bağlı diğer anlaşmalardan kaynaklanan haklar (bakınız: B40 paragrafı) ve
(d) Yatırımcı işletmenin, kararların alınmasına ihtiyaç duyulduğu zaman ilgili faaliyetleri yönetme imkânına sahip olup olmadığını gösteren her türlü ek durum ve koşullar (önceki ortaklar genel kurul toplantılarındaki oy kullanma şekilleri de dâhil)
B43 İlgili faaliyetlerin yönetiminin oy çokluğuyla belirlendiği ve yatırımcı işletmenin, herhangi bir oy sahibinden veya organize bir oy sahipleri grubundan bariz bir şekilde daha fazla oy hakkına sahip olduğu, diğer pay sahipliklerinin de oldukça dağınık olduğu durumlarda, 42(a)-(c) paragraflarında belirtilen faktörler de tek başına dikkate alındıktan sonra, yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olduğu rahatlıkla söylenebilir
Uygulama örnekleri
Örnek 4
Bir yatırımcı işletme, yatırım yaptığı bir işletmenin oy haklarının yüzde 48’ini satın almıştır Geriye kalan oy hakları binlerce pay sahibi tarafından elde bulundurulmakta, hiçbir pay sahibi oy haklarının yüzde 1’inden fazlasını bireysel olarak elinde bulundurmamaktadır Pay sahiplerinden hiçbiri diğer pay sahiplerine danışma ya da birlikte karar alma yönünde bir anlaşma yapmamıştır Yatırımcı işletme, edinmesi gereken oy oranını, diğer pay sahipliklerinin göreceli büyüklüklerini esas alarak değerlendirirken, payların yüzde 48’inin kendisine güç sağlamada yeterli olacağını tespit etmiştir Bu durumda yatırımcı işletme, kendi paylarının mutlak büyüklüğünü, diğer payların ise göreceli büyüklüğünü esas alarak, güce ilişkin başka herhangi bir kanıtı da göz önünde bulundurmaya ihtiyaç duymaksızın, güç kriterini karşılayacak derecede baskın bir oy oranına sahip olduğu sonucuna ulaşır
Örnek 5
Yatırımcı A, yatırım yaptığı bir işletmenin oy haklarının yüzde 40’ını elinde bulundurmaktadır Diğer on iki yatırımcının her biri ise, yatırım yapılan işletmenin oy haklarının yüzde 5’ine sahiptir Yapılan bir anlaşma, yatırımcı A’ya, ilgili faaliyetleri yönetmekle sorumlu yönetimi atama, azletme ve yönetimin ücretini belirleme hakkı sağlamaktadır Anlaşmayı değiştirmek için pay sahiplerinin üçte iki oy çokluğu gerekmektedir Bu durumda yatırımcı A, kendi paylarının mutlak, diğer payların ise görece büyüklüklerinin, güç sağlayacak derecede hakka sahip olup olmadığı hususunda bir karara varmada tek başına yeterli olmadığını sonucuna varır Diğer taraftan, yatırımcı A yönetimi atama, azletme ve yönetimin ücretini belirlemeye ilişkin sözleşmeye bağlı hakkının, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olduğu sonucuna ulaşmada yeterli olduğuna karar verir Yatırımcı A’nın bu hakkı kullanmamış olabileceği gerçeği veya bu hakkı kullanma ihtimali, güce sahip olup olmadığının değerlendirilmesinde dikkate alınmamalıdır
B44 Diğer durumlarda, B42(a)-(c) paragrafında belirtilen faktörler tek başına göz önünde bulundurulduktan sonra bir yatırımcının güce sahip olmadığı netlik kazanabilir
Uygulama örneği
Örnek 6
Yatırımcı A, yatırım yaptığı bir işletmenin oy haklarının yüzde 45’ini elinde bulundurmaktadır Başka iki yatırımcının her biri oy haklarının yüzde 26’sına sahiptir Geriye kalan oy hakları ise, her biri yüzde 1’lik paya sahip başka üç yatırımcı tarafından paylaşılmıştır Karar almayı etkileyen başka bir anlaşma bulunmamaktadır Bu durumda, yatırımcı A’nın oy haklarının mutlak ve diğer pay sahipliklerine kıyasla büyüklüğü yatırımcı A’nın güce sahip olmadığı sonucuna ulaşmada yeterlidir Yatırımcı A’yı, yatırım yaptığı işletmenin ilgili faaliyetlerini yönetmekten alıkoyabilmek için sadece diğer iki yatırımcının ortak hareket etmeleri yeterlidir
B45 Ancak, B42(a)-(c) paragrafında belirtilen faktörler sonuca ulaşmada tek başına yeterli olmayabilir Söz konusu faktörleri göz önünde bulundurmasına rağmen güce sahip olup olmadığından emin olamayan yatırımcı bir işletme, önceki toplantılardaki oy kullanma davranışlarının gösterdiği üzere diğer pay sahiplerinin pasif bir yapıda olup olmaması gibi ek durum ve koşulları da dikkate almalıdır Buna B18 paragrafında düzenlenen faktörlerin ve B19 ile B20 paragraflarında yer alan göstergelerin değerlendirilmesi de dâhildir Yatırımcı işletmenin elinde bulundurduğu oy hakları azaldıkça ve yatırımcı işletmeye karşı oy üstünlüğü elde etmek için ihtiyaç duyulan taraf sayısı azaldıkça, yatırımcı işletmenin haklarının güç sağlamak için yeterli olup olmadığını değerlendirmek için daha fazla ek durum ve koşulun dikkate alınması gerekir B18-B20 paragraflarında yer alan durum ve koşullar, yatırımcı işletmenin sahip olduğu haklar ile birlikte göz önünde bulundurulduğunda, B18 paragrafında yer alan güç kanıtına, B19 ve B20 paragraflarında yer alan güç göstergelerine kıyasla daha fazla ağırlık verilmelidir
Uygulama örnekleri
Örnek 7
Yatırımcı bir işletme, yatırım yaptığı bir işletmenin oy haklarının yüzde 45’ini elinde bulundurmaktadır Diğer 11 pay sahibinin her biri yatırım yapılan işletmenin oy haklarının yüzde 5’ine sahiptir Pay sahiplerinden hiçbirinin, diğer pay sahiplerine danışma ya da birlikte karar alma yönünde sözleşmeye bağlı bir anlaşması yoktur Bu durumda, yatırımcı işletmenin payının mutlak büyüklüğü ile diğer payların göreceli büyüklüğü, güce sahip olup olunmadığına karar vermede tek başına yeterli değildir Yatırımcı işletmenin güce sahip olup olmadığına ilişkin kanıt sağlayabilecek ek durum ve koşullar göz önünde bulundurulmalıdır
Örnek 8
Yatırımcı bir işletme, yatırım yaptığı bir işletmenin oy haklarının yüzde 35’ini elinde bulundurmaktadır Başka üç pay sahibinin her biri, yüzde 5’er oy hakkına sahiptir Geriye kalan oy hakları, hiçbiri oy haklarının yüzde 1’ini aşmayacak şekilde, çok sayıdaki diğer pay sahipleri tarafından elde bulundurulmaktadır Pay sahiplerinden hiçbiri diğer pay sahiplerine danışma ya da birlikte karar alma yönünde bir anlaşmaya sahip değildir Yatırım yapılan işletmenin ilgili faaliyetlerine ilişkin kararlar, genel kurul toplantılarında, toplantıya katılanların oylarının çoğunluğu ile alınabilmektedir Son toplantıya oy haklarının toplamda %75’ini taşıyan pay sahipleri katılmıştır Bu durumda, diğer pay sahiplerinin son genel kurul toplantısına aktif katılımı, yatırımcı işletmenin ilgili faaliyetleri tek taraflı olarak yönetme imkânının fiilen bulunmadığını göstermektedir Burada, önceki toplantıda yeterli sayıdaki diğer pay sahiplerinin yatırımcı işletmeyle aynı yönde oy kullanmış olması dolayısıyla yatırımcının ilgili faaliyetleri yönetmiş olmasının bir önemi yoktur
B46 B42(a)-(d) paragrafında belirtilen faktörler göz önünde bulundurulduktan sonra yatırımcı işletmenin güce sahip olduğu açık değilse, yatırımcı işletme yatırım yaptığı işletmeyi kontrol etmemektedir
Potansiyel oy hakları
B47 Yatırımcı işletme, kontrolü değerlendirirken, güce sahip olup olmadığına karar verebilmek için, sahip olduğu potansiyel oy haklarının yanı sıra diğer tarafların elinde bulundurduğu potansiyel oy haklarını da göz önünde bulundurur Potansiyel oy hakları, yatırım yapılan işletmede oy hakkı elde edilmesine imkân veren haklardır (forward sözleşmeleri dâhil olmak üzere, dönüştürülebilir araçlardan veya opsiyonlardan kaynaklanan potansiyel oy hakları gibi) Söz konusu potansiyel oy hakları, yalnızca hakların asli olması durumunda göz önünde bulundurulur (bakınız: B22-B25 paragrafları)
B48 Yatırımcı işletme, potansiyel oy haklarını değerlendirirken, yatırım yaptığı işletmeye diğer her türlü ilişkisinin amacı ve tasarımının yanı sıra finansal aracın amacını ve tasarımını da göz önünde bulundurmalıdır Bu değerlendirme, finansal araca ait çeşitli düzenleme ve şartların değerlendirilmesini ve yatırımcı işletmenin bu düzenleme ve şartları kabul etmesine ilişkin görünürdeki beklentilerini, güdülerini ve sebeplerini kapsar
B49 Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeyle ilgili oy veya diğer karar alma haklarına sahipse, söz konusu hakların potansiyel oy haklarıyla birlikte kendisine güç sağlayıp sağlamadığını değerlendirir
B50 Asli potansiyel oy hakları, tek başına veya diğer haklarla birlikte, yatırımcı bir işletmeye ilgili faaliyetleri hâlihazırda yönetebilme imkânını verebilmektedir Örneğin, yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletmenin oy haklarının yüzde 40’ını elinde bulundurduğu ve B23 paragrafı uyarınca ilave yüzde 20’lik oy hakkını edinmeye ilişkin opsiyondan kaynaklanan asli hakları elinde bulundurduğu bir durumda, bunun olması muhtemeldir
Uygulama örnekleri
Örnek 9
Yatırımcı A, yatırım yaptığı bir işletmenin oy haklarının yüzde 70’ini elinde bulundurmaktadır Yatırımcı B ise, yatırım yapılan işletmenin oy haklarının yüzde 30’unun yanısıra, yatırımcı A’nın oy haklarının yarısını edinmeye ilişkin bir opsiyonu elinde bulundurmaktadır Opsiyon gelecek iki yıl içinde kullanılabilecek olup hâlihazırda opsiyonun kullanım fiyatı payların piyasa değerinden oldukça yüksektir (ve söz konusu iki yıllık dönemde bu durumun değişmeyeceği öngörülmektedir) Yatırımcı A, oy haklarını kullanmakta ve yatırım yaptığı işletmenin ilgili faaliyetlerini aktif olarak yönetmektedir Böyle bir durumda, yatırımcı A’nın ilgili faaliyetleri yönetme imkânı hâlihazırda bulunduğundan, güce ilişkin kriteri sağlıyor olması muhtemeldir Her ne kadar, Yatırımcı B’nin, ilave oy haklarını satın almaya ilişkin opsiyonu hâlihazırda kullanılabilir durumda olsa da (kullanılması durumunda, yatırımcı işletmeye, yatırım yaptığı işletmedeki oy haklarının çoğunluğunu sağlayacaktır), opsiyona ilişkin düzenleme ve şartlar opsiyonların asli olarak düşünülmesini engelleyecek niteliktedir
Örnek 10
Yatırımcı A ve başka iki yatırımcı, her biri oy haklarını üçte birine sahip olacak şekilde yatırım yaptıkları bir işletmenin paylarını ellerinde bulundurmaktadır Yatırım yapılan işletmenin faaliyetleri, yatırımcı A ile yakından ilişkilidir Yatırımcı A, bahsi geçen paylara ek olarak, yatırım yaptığı işletmenin adi hisselerine herhangi bir zamanda sabit bir fiyattan (söz konusu fiyat, hâlihazırda hisselerin piyasa fiyatının üstündedir; ancak çok üstünde değildir) dönüştürülebilir bir borçlanma aracına sahiptir Dönüştürme işlemi gerçekleştirildiği takdirde, yatırımcı A, yatırım yaptığı işletmenin oy haklarının yüzde 60’ını elinde bulunduracaktır Borçlanma araçları adi hisselere dönüştürülürse, yatırımcı A, gerçekleşecek sinerji sebebiyle fayda sağlayacaktır Yatırımcı ilgili faaliyetleri hâlihazırda yönete imkânını sağlayan asli potansiyel oy haklarıyla birlikte, yatırım yaptığı işletmenin oy haklarını da elinde bulundurduğu için, yatırım yapılan işletme üzerinde güce sahiptir
Oy haklarının veya benzer hakların yatırım yapılan işletmenin getirilerinde önemli bir etkisinin bulunmadığı durumlarda “güç”
B51 Yatırımcı bir işletme, yatırım yaptığı işletmenin amacını ve oluşumunu değerlendirirken (bakınız: B5-B8 paragrafları), yatırım yaptığı işletmenin oluşumunun bir parçası olan başlangıç aşamasındaki kararları ve sürece katılımını göz önünde bulundurur ve katılımına ilişkin işlem şartlarının ve katılımının özelliklerinin güç sahibi olmasına yetecek ölçüde hak sağlayıp sağlamadığını değerlendirir Yatırım yapılan bir işletmenin oluşumuna katılmak yatırımcı işletmeye kontrol sağlamada tek başına yeterli olmaz Diğer yandan oluşuma katılım, yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletme üzerinde güç sağlamaya yetecek derecede hak elde etme fırsatı bulmuş olduğunu gösterebilir
B52 Buna ek olarak yatırımcı işletme, alım hakları, satım hakları ve tasfiye hakları gibi yatırım yapılan işletmenin başlangıcında oluşturulan sözleşmeye bağlı anlaşmaları göz önünde bulundurur Sözleşmeye bağlı anlaşmaların, yatırım yapılan işletmeyle yakından ilgili faaliyetleri içermesi durumunda, bu faaliyetler, yatırım yapılan işletmenin yasal sınırları dışında gerçekleşse dahi, özü itibarıyla yatırım yapılan işletmenin tüm faaliyetlerinin ayrılmaz bir parçasıdır Dolayısıyla, yatırım yapılan işletme üzerinde güce sahip olunup olunmadığının tespitinde, yatırım yapılan işletmeyle yakından ilgili sözleşmeye bağlı anlaşmaların içerisine gömülü açık veya zımni karar alma haklarının, ilgili faaliyet olarak dikkate alınması gerekir
B53 Yatırım yapılan bazı işletmeler için, ilgili faaliyetler, yalnızca belirli koşullar ortaya çıktığında veya olaylar gerçekleştiğinde meydana gelir Yatırım yapılan işletme öyle bir şekilde oluşturulmuş olabilir ki, bu belirli koşullar ortaya çıkmadığı veya olaylar gerçekleşmediği sürece ve bunlar ortaya çıkana veya gerçekleşene kadar işletme faaliyetlerinin yönetimi ve işletmenin getirileri önceden belirlenmiş olabilir Bu durumda, sadece, yatırım yapılan işletmenin söz konusu koşul veya olaylar gerçekleştiğindeki faaliyetleriyle ilgili kararlar yatırım yapılan işletmenin getirilerini önemli ölçüde etkileyebilir ve dolayısıyla ilgili faaliyet olabilir Koşul veya olayların, güç elde etmek için söz konusu kararları alma imkânına sahip bir yatırımcı işletme için gerçekleşmiş olması şart değildir Kararları alma hakkının, söz konusu koşulların ortaya çıkmasına veya olayların gerçekleşmesine bağlı olması gerçeği, tek başına, bu hakları koruyucu hak yapmaz
Uygulama Örnekleri
Örnek 11
Yatırım yapılan işletmenin tek faaliyeti, kuruluş belgelerinde belirtildiği üzere, yatırımcılarının alacaklarının satın alımı ve bunların günlük olarak yönetimidir Alacakların günlük yönetimi kapsamında verilen hizmetler, vadeleri geldiğinde alacakların anapara ve faiz ödemelerinin tahsil edilmesini ve tahsil edilen tutarların yatırımcılara aktarılmasını içermektedir Alacağın vadesinde tahsil edilememesi durumunda, yatırım yapılan işletme, yatırımcısı ile önceden üzerinde anlaşılmış ve imzalanmış temlik sözleşmesi çerçevesinde, alacağı yatırımcı işletmeye devredecektir İlgili tek faaliyet, vadesinde tahsil edilemeyen alacakların yönetimidir; çünkü yatırım yapılan işletmenin getirilerini önemli ölçüde etkileyen tek faaliyet budur Vadesinde tahsil edilebilen alacakların yönetimi, yatırım yapılan işletmenin ilgili faaliyeti değildir; çünkü bu faaliyet, yatırım yapılan işletmenin getirilerini önemli ölçüde etkileyecek nitelikte asli kararların alınmasını gerektirmemektedir Alacağın vadesinde tahsiline ilişkin faaliyetler önceden belirlenmiş olup, alacağın vadesi geldiğinde ilgili nakit tutarların tahsil edilmesi ve yatırımcılara aktarılmasıyla sınırlıdır Dolayısıyla, yatırım yapılan işletmenin, getirilerini önemli ölçüde etkileyen faaliyetleri değerlendirilirken, sadece, yatırımcı işletmenin alacağın vadesinde ödenmemesi durumunda alacakların yönetimiyle ilgili hakları göz önünde bulundurulmalıdır Bu örnekte, yatırım yapılan işletmenin oluşumu, yatırımcının, getirileri önemli ölçüde etkileyen faaliyetler üzerinde karar alma yetkisine, söz konusu karar alma yetkisinin gerekli olduğu tek zaman diliminde sahip olduğu hususunu kesinleştirmektedir Temlik sözleşmesinin hükümleri, işlemin genelinin ve yatırım yapılan işletmenin kuruluşunun ayrılmaz bir parçasıdır Bu nedenle, sadece vadelerinde ödenmemeleri durumunda alacakların sahipliğini elde etmesine ve bu alacakların yönetimini yatırım yaptığı işletmenin yasal sınırları dışında yapmasına rağmen, yatırım yapılan işletmenin kuruluş belgeleriyle birlikte temlik sözleşmesinin koşulları, yatırımcı işletmenin yatırım yapılan işletme üzerinde güce sahip olduğu sonucunu ortaya çıkarmaktadır
Örnek 12
Yatırım yapılan bir işletmenin tek varlıkları alacaklardır İşletmenin amacı ve oluşumu göz önünde bulundurulduğunda, yatırım yapılan işletmenin tek ilgili faaliyetinin, vadesinde tahsilâtı yapılamamış alacakların yönetimi olduğu belirlenmiştir Bu tür alacakları yönetme imkânına sahip olan tarafın, borçlulardan herhangi birinin borcunu zamanında ödeyip ödemediği göz önünde bulundurulmaksızın, yatırım yapılan işletme üzerinde güce sahip olduğu sonucuna varılmaktadır
B54 Yatırımcı işletmenin, yatırım yaptığı işletmenin oluşturulduğu şekliyle faaliyetlerini devam ettirmesini temin eden açık veya zımni taahhütleri bulunabilir Bu tür bir taahhüt, yatırımcı işletmenin (taahhütte bulunan) getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma düzeyini artırabilir Getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma düzeyindeki artış da, yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olmasını sağlayan hakları elinde bulundurma isteğini artıracaktır Dolayısıyla, yatırım yapılan işletmenin oluşturulduğu şekliyle faaliyetlerini devam ettirmesini sağlamaya yönelik bir taahhüt, yatırımcı tarafın (taahhütte bulunanın), yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olduğunun bir göstergesi olabilir Ancak bu tür bir taahhüt tek başına, yatırımcı işletmenin güce sahip olmasını sağlamadığı gibi, başka bir tarafın güce sahip olmasını da engellemez
Yatırım yapılan işletmeden değişken getirilere maruz kalınması veya bu getirilerde hak sahibi olunması
B55 Yatırımcı bir işletme, yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğini değerlendirirken, yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisinden dolayı değişken getirilere maruz kalıp kalmadığını veya bu getirilerde hak sahibi olup olmadığını belirler
B56 Değişken getiriler sabit olmayan ve yatırım yapılan işletmenin performansına bağlı olarak değişkenlik gösterme potansiyeline sahip olan getirilerdir Değişken getiriler sadece pozitif, sadece negatif veya hem pozitif hem negatif olabilir (bakınız: 15 inci paragraf) Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeden kaynaklanan getirilerinin değişken olup olmadığını ve getirilerin ne kadar değişkenlik gösterdiğini, getirilerin yasal biçimine bakmaksızın, anlaşmanın özünü dikkate almak suretiyle değerlendirir Örneğin, bir yatırımcı işletme, sabit faiz ödemelerine sahip bir tahvile sahip olabilir Sabit faiz ödemeleri bu TFRS’nin amacı açısından değişken nitelikli getirilerdir; çünkü faiz ödemeleri temerrüt riski taşımaktadır ve yatırımcı işletmeyi, tahvil ihraççısının kredi riskine maruz bırakmaktadır Değişkenlik miktarı (başka bir ifadeyle getirilerin ne kadar değişkenlik gösterdiği), tahvilin kredi riskine bağlıdır Benzer şekilde, yatırım yapılan işletmenin varlıklarının yönetimi için alınan sabit performans ücretleri değişken nitelikli getirilerdir, zira bu tür getiriler yatırımcı işletmeyi, yatırım yaptığı işletmenin performans riskine maruz bırakmaktadır Değişkenliğin boyutu, yatırım yapılan işletmenin söz konusu ücretleri ödeyebilecek kadar gelir üretebilme kapasitesine bağlıdır
B57 Getirilere örnek olarak aşağıdakiler verilebilir:
(a) Temettüler, yatırım yapılan işletmeden ekonomik faydaların diğer şekillerdeki dağıtımları (örneğin, yatırım yapılan işletme tarafından ihraç edilen borçlanma araçlarının faizleri) ve yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletmedeki yatırımının değerinde meydana gelen değişiklikler
(b) Yatırım yapılan işletmenin varlık veya borçlarının yönetimi karşılığında edinilen ücretler, kredi veya likidite desteği sağlanması karşılığında elde edilen ücretler ve bu nedenle maruz kalınan zararlar, yatırım yapılan işletmenin tasfiyesi halinde bu işletmenin varlık ve borç bakiyelerinde sahip olunan paylar, vergi avantajları, yatırımcı işletmenin yatırım yaptığı işletmeyle olan ilişkisi dolayısıyla gelecekte likidite sağlaması
(c) Diğer pay sahiplerinin yararlanamayacağı getiriler Örneğin, yatırımcı bir işletme diğer varlıklarının değerini artırmak amacıyla, varlıklarını yatırım yaptığı işletmenin varlıkları ile birleştirerek kullanabilir (örneğin faaliyet fonksiyonlarının ölçek ekonomilerinden yararlanmak amacıyla birleştirilmesi, maliyet tasarrufu sağlanması, nadir bulunan ürünlerin satın alımı, özel bilgilere erişim ya da bazı faaliyetlerin ya da varlıkların kullanımının kısıtlanması gibi)
Güç ve getiri arasındaki bağlantı
Delege edilen güç
B58 Karar alma hakkı bulunan bir yatırımcı işletme (bir karar alıcı), yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğini değerlendirirken, bir vekil mi, yoksa bir asil mi olduğunu belirlemelidir Yatırımcı işletme, ayrıca, karar alma hakkı bulunan başka bir işletmenin, kendisinin bir vekili gibi hareket edip etmediğini de değerlendirir Bir vekil, esas olarak başka bir tarafın veya tarafların (asil(ler)) adına ve çıkarına yönelik olarak hareket etmekle yükümlü taraftır ve bu yüzden karar alma yetkisini kullandığında yatırım yapılan işletmeyi kontrol etmemektedir (bakınız: 17 ve 18 inci paragraflar) Dolayısıyla, bazen bir asilin gücü bir vekil tarafından -ancak asil adına- elde tutulabilir ve kullanılabilir Bir karar alıcı sadece diğer taraflar verdiği kararlardan fayda sağlayabiliyor diye vekil değildir
B59 Yatırımcı bir işletme, tüm ilgili faaliyetlere veya sadece belirli konulara ilişkin olarak karar alma yetkisini bir vekile delege edebilir Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletmeyi kontrol edip etmediğini değerlendirirken, vekiline delege ettiği karar alma haklarını, doğrudan kendi elinde bulunan haklar olarak dikkate almalıdır Birden fazla asilin bulunduğu durumlarda, her bir asil, yatırım yapılan işletme üzerinde kontrolünün bulunup bulunmadığını B5-B54 paragraflarında yer alan hükümleri dikkate alarak değerlendirir B60-B72 paragrafları, karar alıcının, asil mi, yoksa vekil mi olduğunun belirlenmesinde yol göstericidir
B60 Karar alma hakkına sahip bir yatırımcı işletme, vekil olup olmadığını belirlerken; kendisi, yatırım yaptığı işletme ve yatırım yaptığı bu işletmeye katılımı olan diğer taraflar arasındaki genel ilişkileri, hususi olarak da aşağıda yer alan tüm faktörleri göz önünde bulundurur:
(a) Yatırım yapılan işletme üzerindeki karar alma yetkisinin kapsamı (B62 ve B63 paragrafları)
(b) Diğer tarafların elinde bulunan haklar (B64-B67 paragrafları)
(c) Ücret anlaşması veya anlaşmaları uyarınca hak kazandığı ücret (B68-B70 paragrafları)
(d) Karar alıcının, yatırım yaptığı işletmede bulunan diğer menfaatlerinden kaynaklanan getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma durumu (B71 ve B72 paragrafları)
Hususi durum ve koşullar esas alınarak, faktörlerin her birine farklı ağırlıklar verilmelidir
B61 Karar alıcıyı azletme asli hakkını (azletme haklarını) elinde bulunduran ve karar alıcıyı herhangi sebep olmaksızın azledebilen ayrı bir taraf bulunmadıkça, bir karar alıcın karar alıcının vekil olup olmadığının belirlenmesi, B60 paragrafında sıralanan tüm faktörlerin değerlendirilmesini gerektirmektedir (bakınız: B65 paragrafı)
Karar alma yetkisinin kapsamı
B62 Karar alıcının karar alma yetkisinin kapsamı, aşağıdakiler dikkate alınarak değerlendirilir:
(a) Karar alma anlaşması veya anlaşmaları uyarınca izin verilen ve yasalarca belirlenen faaliyetler ile
(b) Söz konusu faaliyetlere ilişkin kararlar alınırken, karar vericinin sahip olduğu takdir yetkisi
B63 Karar alıcı, yatırım yapılan işletmenin amacını ve oluşumunu, yatırım yapılan işletmenin oluşumunda bu işletmenin mazur kalması öngörülen risklerle, bu işletmenin yatırımcısı olan taraflara aktarması öngörülen riskleri ve yatırım yapılan işletmenin oluşum aşamasındaki kendi katılım düzeyini dikkate almalıdır Örneğin, bir karar alıcı yatırım yapılan işletmenin oluşum aşamasında önemli bir katılım sağlamışsa (karar alıcının yetkisinin kapsamının belirlenmesi de dâhil olmak üzere), söz konusu katılım, karar alıcının ilgili faaliyetleri yönetme imkânı veren hakları elde etme yönünde bir fırsat ve güdüye sahip olmuş olduğunun göstergesi olabilir
Diğer tarafların elinde bulundurduğu haklar
B64 Diğer tarafların elinde bulundurduğu asli haklar, karar alıcının yatırım yapılan işletmenin ilgili faaliyetlerini yönetme imkânını etkileyebilmektedir Azletme asli hakları veya diğer haklar, karar alıcının bir vekil olduğunu gösterebilmektedir
B65 Tek bir tarafın, azletme asli hakkını elinde bulundurması ve karar alıcıyı herhangi bir sebep olmaksızın azledebilmesi durumunda, bu durum, karar alıcının bir vekil olduğu sonucuna ulaşmada tek başına yeterlidir Birden fazla tarafın söz konusu hakları ellerinde bulundurmaları (ve hiçbir tarafın karar alıcıyı diğer taraflarla anlaşmadan azletmesinin mümkün olmaması) durumunda, bu haklar, karar alıcının esas olarak başkaları adına ve çıkarına hareket ettiğini belirlemede tek başına yeterli değildir Buna ek olarak, karar alıcıyı azletme hakkını uygulamayabilmek için ortak yönde hareket etmesi gerekli tarafların sayısı arttıkça ve karar alıcının diğer ekonomik menfaatlerinin (başka bir ifadeyle ücret ve diğer menfaatler) büyüklüğü ve değişkenliği arttıkça, bu faktöre verilmesi gereken ağırlık da düşecektir
B66 Diğer taraflarca elde bulundurulan, karar alıcının takdir yetkisini sınırlandırmaya yönelik asli haklar, karar alıcının vekil olup olmadığının değerlendirilmesinde azletme haklarına benzer şekilde dikkate alınmalıdır Örneğin, eylemleri için onay alması gerekli olan diğer taraf sayısının az olduğu bir karar alıcı, genellikle vekildir (Haklara ve hakların asli olup olmadığına ilişkin ek açıklayıcı hükümler için bakınız: B22-B25 paragrafları)
B67 Diğer taraflarca elde bulundurulan hakların dikkate alınması, yatırım yapılan işletmenin yönetim kurulunca (veya diğer yürütme organınca) uygulanabilir her türlü hakkın ve bu hakların karar alma yetkisi üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesini de kapsar (bakınız: B23(b) paragrafı)
Ücret
B68 Karar alıcının ücretinin tutarı ve ücrete bağlı değişkenlik, yatırım yapılan işletmenin faaliyetlerinden beklenen getirilere nispetle arttıkça, karar alıcının asil olma olasılığı da artar
B69 Karar alıcı, asil mi vekil mi olduğunu belirlerken, aşağıdaki durumların mevcut olup olmadığını da dikkate almalıdır:
(a) Karar alıcının ücretinin, sağladığı hizmetlerle orantılı olması
(b) Ücret anlaşmasının yalnızca, benzer hizmetler ve beceri düzeylerine ilişkin olarak, piyasa koşullarına uygun pazarlıklarla kararlaştırılmış sözleşmelerde bulunan şartları, hükümleri veya tutarları içermesi
B70 B69 paragrafının (a) ve (b) bentlerinde belirtilen durumlar bulunmadıkça, karar alıcı bir vekil olamaz Ancak bu durumların mevcudiyeti, tek başına, karar alıcının bir vekil olduğu sonucunu çıkarmak için yeterli değildir
Diğer menfaatlerden kaynaklanan getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma
B71 Yatırım yapılan işletmede başka menfaatleri (örneğin, yatırım yapılan işletmeye yapılan yatırımlar veya yatırım yapılan işletmenin performansına ilişkin sağlanan garantiler) bulunan bir karar alıcı, vekil olup olmadığını değerlendirirken bu menfaatlerden kaynaklanan getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma düzeyini de dikkate alır Yatırım yapılan işletmede başka menfaatlerinin bulunması, karar alıcının asil olabileceğini gösterir
B72 Karar alıcı, yatırım yapılan işletmede bulunan başka menfaatlerinden kaynaklanan getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma düzeyini değerlendirirken, aşağıda yer alan hususları da dikkate alır:
(a) Alınan ücretler ve sahip olunan diğer menfaatler bir bütün olarak göz önünde bulundurulduğunda, karar alıcının ekonomik menfaatlerinin büyüklüğü ve bunlara bağlı değişkenlik arttıkça, karar alıcının asil olma olasılığı artar
(b) Getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma düzeyinin diğer yatırımcılarınkinden farklı olup olmadığı; eğer farklıysa, bu durumun karar alıcının eylemlerini etkileyip etkilemediği Örneğin, böyle bir durum, karar alıcının yatırım yapılan işletmede ödenme önceliği düşük menfaatler bulundurması veya bu işletmeye başka şekillerde kredi güçlendirmesi sağlaması halinde söz konusu olabilir
Karar alıcı, yatırım yapılan işletmenin getirilerindeki toplam değişkenliğe kıyasla kendi değişkenliğe maruz kalma düzeyini değerlendirir Bu değerlendirme, öncelikle, yatırım yapılan işletmenin faaliyetlerinden beklenen getiriler baz alınarak yapılır Ancak, karar alıcının sahip olduğu diğer menfaatler üzerinden, yatırım yapılan işletmenin getirilerindeki değişkenliğe azami maruz kalma derecesi göz ardı edilmemelidir
Uygulama örnekleri
__________________
Arkadaşlar, efendiler ve ey millet, iyi biliniz ki, Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, meczuplar memleketi olamaz En doğru, en hakiki tarikat, medeniyet tarikatıdır
|