Amerika Birleşik Devletleri-United States of America (USA)

**Şengül Şirin** · 06-02-2010

KURUMLAR

ABD, federal kurumlarla yerel kurumların bir arada bulunduğu bir federal devlettir

Federal kurumlar

ABD anayasası, günümüzde yürürlükte olan yazılı anayasaların ilkidir

1787'de hazırlanan ve 1789'da kabul edilen bu Anayasa, günümüze değin 26 değişikliğe uğradı, ilk değişiklikler Birlik'in üye devletler üstündeki yetkisini azaltırken, sonrakilerin çoğu federal erkin yetkisini güçlendirmeye yönelik oldu

1971'de yapılan 26

değişiklikle, seçme ve seçilme hakkı için gereken yaş sınırı 20'den 18'e indirildi

Başkan

Devlet ve hükümet başkanlığı görevlerini bir arada yürüten başkan, dört yıl için seçilir; bir defaya mahsus olmak üzere yeniden seçilebilir

(Başlangıçta, bu konuda hiçbir sınırlama öngörülmemişti, ama ilk başkan George Wa-shington'un yalnızca iki kez aday olması,bu geleneğin yerleşmesine yol açtı; Franklin Roosevelt'in bu gelenekten ayrılarak dört kez seçilmesi üzerine,, 1947'de kabul edilen 22

değişiklik, bir başkanın iki dönemden fazla göreve gelebilmesini yasakladı

)

Başkan, "başkan seçmenleri"nce belirlenir; her eyalette halk, Washington'daki Kongre'de bulundurduğu temsilci ve senatör sayısı kadar "başkan seçmeni" seçer

Başlangıçta her eyalet, seçmenlerini istediği gibi be-lirliyordu

XIX

yy

boyunca, tüm eyaletler giderek ortak bir uygulama benimsediler: başkan seçmenleri, genel oyla ve tek turlu ve üsteli çoğunluk sistemiyle yurttaşlarca seçilir; başkan seçmenleri emredici vekâlet uyarınca oy verirler (bu bir gelenektir, yalnız altı eyalet bunu bir zorunluluk durumuna getirmiştir)

Başkanlık seçimleri hemen hemen bütün bir yıl boyunca sürer ve üç evreden oluşur: 1) Başkan adaylarının, her partinin genellikle temmuz ayında toplanan ulusal kongresinde saptanması (kurultay delegeleri her eyalette farklı biçimde belirlenir, ama önseçim sistemi genelleşmektedir); 2) kasımın ikinci pazartesi günü "başkan seçmenleri"nin belirlenmesi; 3) ertesi yılın ocak ayının ikinci pazartesi günü de başkanın seçilmesi

Adayların hiçbiri salt çoğunluğu elde edemezse Temsilciler meclisi, en çok oy alan üç adaydan birini başkan, Senato da en çok oy alan iki adaydan birini başkan yardımcısı seçer

Birçok seçimde üç adayın mücadele etmesine karşın, yanlızca iki partinin federal düzeyde iyi işleyen ve güçlü birer örgüt mekanizmasına sahip olmaları nedeniyle, bu kuralın uygulanmasına hiçbir zaman gerek kalmamıştır

Aslında, başkan seçmenlerinin emredici vekâlet uyarınca oy verdikleri hesaba katılırsa, başkan ve başkan yardımcısının doğrudan doğruya genel oylamayla seçildiklerini kabul etmek gerekir

Ancak, başkan seçmenlerinin sayısı ilk seçmen sayısıyla orantılı olmadığından, ikinci seçmenlerin çoğunluğunun en az oy alan adayı seçtikleri de görülmüştür

Anayasa, ölüm, istifa ya da*görevlerini yerine getirememe durumunda başkanın yerine kimin nasıl getirileceğini saptamıştır (25

değişiklik, 1967)

Bu durumlarda, başkanın yerini, görev süresinin sonuna değin, başkan yardımcısı alır, daha sonra da başkanlığa adaylığını koyabilir

Başkanın yerini almak üzere göreve çağrılmadığı sürece başkan yardımcısının rolü oldukça siliktir; Senato'ya başkanlık edebilir; ancak, yalnızca eşitlik durumunda oy kullanabilir

Birlik'in siyasetini fiilen yöneten başkandır

Bu amaçla, kendi atadığı ve gereğinde görevden aldığı bakanlardan (ABD'de adları "sekreter"dir) oluşan bir kabine kurar; her sekreter (bakan) bir ya da birkaç yardımcısıyla, bir bakanlığı yönetir

Başkanın emrinde, sayıları ve önemi Roose-velt'ten beri büyük ölçüde artan özel uzman ve danışmanlardan oluşan Executive Office of the President vardır

Bakan-lar ve danışmanlar ya siyaset adamı (daha çok eyalet valileri ya da eski valileri, bazen de Kongre üyeleri), ya da teknisyendir (memurlar, kamu görevi için özel işlerini bırakan iş adamları)

Yasaları yürütmekle görevli olan başkan, geniş bir düzenleme yetkisine sahiptir; federal yönetimin başı olarak bütün federal görevlileri atar (eskiden kamu görevlilerinin neredeyse tümü, başkanlığı kazanan partiyle birlikte değişiyordu; günümüzdeyse kamu görevlilerinin kazandıkları güvenceler "ganimet sistemi" [spoils system] denilen bu uygulamaya sınır getirdi)

Ayrıca başkan, Silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır ve Senato'nun denetimi altında Birlik' in dış siyasetini yönetir

Kongre'de kabul edilen yasaları veto hakkına sahiptir (başkanın karşı çıktığı yasanın kabulü için her iki meclisin üçte iki çoğunluğunun oyu gereklidir)

Her yasama yılının ilk oturumunda "Birlik'in durumu hakkındaki bildirisl"-ni okurken, Kongre'nin çalışma programını da fiilen saptamış olur

Kongre

Yasama yetkisi iki meclise bırakılmıştır: Temsilciler meclisi ve Senato

Temsilciler, iki yılda bir, her eyaletin nüfusuyla orantılı sayıda seçilir

Senatörler, üçte biri iki yılda bir yenilenmek üzere, altı yıllık bir süre için seçilir; her eyalet iki senatörle temsil edilir

(Bu eşitlik Birlik'in bir federasyon durumuna gelmesinden önce, daha çok bir konfederasyon olduğu tarihlerden kalmadır

) Meclisler ayrı ayrı toplanır, sürekli ve uzmanlaşmış komisyonlar sistemiyle çalışırlar

İlke olarak meclislerin arasında eşitlik vardır; ancak, vergi konusunda öncelik Temsilciler mec-lisi'ndedir; iki meclis arasındaki anlaşmazlıkları çözmek amacıyla (Committee of Conference denilen bir karma komisyonca uygulanan) özel bir usul öngörülmüştür

Gerçekte ise Senato daha ön plandadır: bir yandan üstün nitelikli üyelerden oluşması, öte yandan da başkanın memur atama kararlarını (genellikle, diplomat atamaları dışında, gerçek bir denetimden çok bir formalite sözkonusudur) ve dış politikasını onaylamak durumunda olması ona bu üstünlüğü kazandırmıştır

(Senato'nun Wilson'un katıldığı Varsailles antlaşması'nı onaylamaması, kendi rolüne verdiği önemi gösteren klasik bir örnektir

) Anayasa değişikliklerinin her iki meclisin ayrı ayrı üçte iki çoğunluğu tarafından, sonra da eyalet yasama meclisleri toplam sayısının dörtte üçü tarafından kabul edilmesi gerekir

Yüksek mah-keme'nin 1937'de verdiği bir karardan beri Kongre yasama yetkisini başkana devredemez

Yerel kurumlar

Birlik üyesi her eyalet kendi anayasasını özgürce yapar

Çoğu kez doğrudan genel oyla seçilmiş olan bir vali, yerel düzeyde, başkanın federal düzeydeki rolüne eşdeğer bir rol oynar

Yasama yetkisi, hemen hemen bütün eyaletlerde, yasama meclisi ya da genel meclis'i oluşturan iki meclise, Senato'ya ve Temsilciler meclisi'ne aittir

(Nebraska tek meclislidir

) Eyaletlerin çoğunda, pek çok yüksek memur ve yargıç seçim yoluyla iş başına gelir

Bazı eyaletlerde referandum ya da halkın yasa önerisi yöntemleri kullanılır; kimi eyaletlerde recall (görevden alma, azil) yöntemi geçerlidir: bu yöntemle yüksek memurlar ve temsilciler kendi seçmenleri tarafından görevden alınır

Yerel yetkileri önemli olan valilik kurumu, siyasal yaşamda etkili bir rol oynar

Eyaletler, idari olarak Country'\e-re ayrılmıştır

06-02-2010	#8
Şengül Şirin	Amerika Birleşik Devletleri-United States of America (USA) KURUMLAR ABD, federal kurumlarla yerel kurumların bir arada bulunduğu bir federal devlettir Federal kurumlar ABD anayasası, günümüzde yürürlükte olan yazılı anayasaların ilkidir 1787'de hazırlanan ve 1789'da kabul edilen bu Anayasa, günümüze değin 26 değişikliğe uğradı, ilk değişiklikler Birlik'in üye devletler üstündeki yetkisini azaltırken, sonrakilerin çoğu federal erkin yetkisini güçlendirmeye yönelik oldu 1971'de yapılan 26 değişiklikle, seçme ve seçilme hakkı için gereken yaş sınırı 20'den 18'e indirildi Başkan Devlet ve hükümet başkanlığı görevlerini bir arada yürüten başkan, dört yıl için seçilir; bir defaya mahsus olmak üzere yeniden seçilebilir (Başlangıçta, bu konuda hiçbir sınırlama öngörülmemişti, ama ilk başkan George Wa-shington'un yalnızca iki kez aday olması,bu geleneğin yerleşmesine yol açtı; Franklin Roosevelt'in bu gelenekten ayrılarak dört kez seçilmesi üzerine,, 1947'de kabul edilen 22 değişiklik, bir başkanın iki dönemden fazla göreve gelebilmesini yasakladı) Başkan, "başkan seçmenleri"nce belirlenir; her eyalette halk, Washington'daki Kongre'de bulundurduğu temsilci ve senatör sayısı kadar "başkan seçmeni" seçer Başlangıçta her eyalet, seçmenlerini istediği gibi be-lirliyordu XIX yy boyunca, tüm eyaletler giderek ortak bir uygulama benimsediler: başkan seçmenleri, genel oyla ve tek turlu ve üsteli çoğunluk sistemiyle yurttaşlarca seçilir; başkan seçmenleri emredici vekâlet uyarınca oy verirler (bu bir gelenektir, yalnız altı eyalet bunu bir zorunluluk durumuna getirmiştir) Başkanlık seçimleri hemen hemen bütün bir yıl boyunca sürer ve üç evreden oluşur: 1) Başkan adaylarının, her partinin genellikle temmuz ayında toplanan ulusal kongresinde saptanması (kurultay delegeleri her eyalette farklı biçimde belirlenir, ama önseçim sistemi genelleşmektedir); 2) kasımın ikinci pazartesi günü "başkan seçmenleri"nin belirlenmesi; 3) ertesi yılın ocak ayının ikinci pazartesi günü de başkanın seçilmesi Adayların hiçbiri salt çoğunluğu elde edemezse Temsilciler meclisi, en çok oy alan üç adaydan birini başkan, Senato da en çok oy alan iki adaydan birini başkan yardımcısı seçer Birçok seçimde üç adayın mücadele etmesine karşın, yanlızca iki partinin federal düzeyde iyi işleyen ve güçlü birer örgüt mekanizmasına sahip olmaları nedeniyle, bu kuralın uygulanmasına hiçbir zaman gerek kalmamıştır Aslında, başkan seçmenlerinin emredici vekâlet uyarınca oy verdikleri hesaba katılırsa, başkan ve başkan yardımcısının doğrudan doğruya genel oylamayla seçildiklerini kabul etmek gerekir Ancak, başkan seçmenlerinin sayısı ilk seçmen sayısıyla orantılı olmadığından, ikinci seçmenlerin çoğunluğunun en az oy alan adayı seçtikleri de görülmüştür Anayasa, ölüm, istifa ya da*görevlerini yerine getirememe durumunda başkanın yerine kimin nasıl getirileceğini saptamıştır (25 değişiklik, 1967) Bu durumlarda, başkanın yerini, görev süresinin sonuna değin, başkan yardımcısı alır, daha sonra da başkanlığa adaylığını koyabilir Başkanın yerini almak üzere göreve çağrılmadığı sürece başkan yardımcısının rolü oldukça siliktir; Senato'ya başkanlık edebilir; ancak, yalnızca eşitlik durumunda oy kullanabilir Birlik'in siyasetini fiilen yöneten başkandır Bu amaçla, kendi atadığı ve gereğinde görevden aldığı bakanlardan (ABD'de adları "sekreter"dir) oluşan bir kabine kurar; her sekreter (bakan) bir ya da birkaç yardımcısıyla, bir bakanlığı yönetir Başkanın emrinde, sayıları ve önemi Roose-velt'ten beri büyük ölçüde artan özel uzman ve danışmanlardan oluşan Executive Office of the President vardırBakan-lar ve danışmanlar ya siyaset adamı (daha çok eyalet valileri ya da eski valileri, bazen de Kongre üyeleri), ya da teknisyendir (memurlar, kamu görevi için özel işlerini bırakan iş adamları) Yasaları yürütmekle görevli olan başkan, geniş bir düzenleme yetkisine sahiptir; federal yönetimin başı olarak bütün federal görevlileri atar (eskiden kamu görevlilerinin neredeyse tümü, başkanlığı kazanan partiyle birlikte değişiyordu; günümüzdeyse kamu görevlilerinin kazandıkları güvenceler "ganimet sistemi" [spoils system] denilen bu uygulamaya sınır getirdi) Ayrıca başkan, Silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır ve Senato'nun denetimi altında Birlik' in dış siyasetini yönetir Kongre'de kabul edilen yasaları veto hakkına sahiptir (başkanın karşı çıktığı yasanın kabulü için her iki meclisin üçte iki çoğunluğunun oyu gereklidir) Her yasama yılının ilk oturumunda "Birlik'in durumu hakkındaki bildirisl"-ni okurken, Kongre'nin çalışma programını da fiilen saptamış olur Kongre Yasama yetkisi iki meclise bırakılmıştır: Temsilciler meclisi ve Senato Temsilciler, iki yılda bir, her eyaletin nüfusuyla orantılı sayıda seçilir Senatörler, üçte biri iki yılda bir yenilenmek üzere, altı yıllık bir süre için seçilir; her eyalet iki senatörle temsil edilir (Bu eşitlik Birlik'in bir federasyon durumuna gelmesinden önce, daha çok bir konfederasyon olduğu tarihlerden kalmadır) Meclisler ayrı ayrı toplanır, sürekli ve uzmanlaşmış komisyonlar sistemiyle çalışırlar İlke olarak meclislerin arasında eşitlik vardır; ancak, vergi konusunda öncelik Temsilciler mec-lisi'ndedir; iki meclis arasındaki anlaşmazlıkları çözmek amacıyla (Committee of Conference denilen bir karma komisyonca uygulanan) özel bir usul öngörülmüştür Gerçekte ise Senato daha ön plandadır: bir yandan üstün nitelikli üyelerden oluşması, öte yandan da başkanın memur atama kararlarını (genellikle, diplomat atamaları dışında, gerçek bir denetimden çok bir formalite sözkonusudur) ve dış politikasını onaylamak durumunda olması ona bu üstünlüğü kazandırmıştır (Senato'nun Wilson'un katıldığı Varsailles antlaşması'nı onaylamaması, kendi rolüne verdiği önemi gösteren klasik bir örnektir) Anayasa değişikliklerinin her iki meclisin ayrı ayrı üçte iki çoğunluğu tarafından, sonra da eyalet yasama meclisleri toplam sayısının dörtte üçü tarafından kabul edilmesi gerekir Yüksek mah-keme'nin 1937'de verdiği bir karardan beri Kongre yasama yetkisini başkana devredemez Yerel kurumlar Birlik üyesi her eyalet kendi anayasasını özgürce yapar Çoğu kez doğrudan genel oyla seçilmiş olan bir vali, yerel düzeyde, başkanın federal düzeydeki rolüne eşdeğer bir rol oynar Yasama yetkisi, hemen hemen bütün eyaletlerde, yasama meclisi ya da genel meclis'i oluşturan iki meclise, Senato'ya ve Temsilciler meclisi'ne aittir (Nebraska tek meclislidir) Eyaletlerin çoğunda, pek çok yüksek memur ve yargıç seçim yoluyla iş başına gelir Bazı eyaletlerde referandum ya da halkın yasa önerisi yöntemleri kullanılır; kimi eyaletlerde recall (görevden alma, azil) yöntemi geçerlidir: bu yöntemle yüksek memurlar ve temsilciler kendi seçmenleri tarafından görevden alınır Yerel yetkileri önemli olan valilik kurumu, siyasal yaşamda etkili bir rol oynar Eyaletler, idari olarak Country'\e-re ayrılmıştır __________________ Arkadaşlar, efendiler ve ey millet, iyi biliniz ki, Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, meczuplar memleketi olamaz En doğru, en hakiki tarikat, medeniyet tarikatıdır