Şengül Şirin
|
Cevap : Anatomi Terimlerine Önerilmiş Türkçe Karşılıklardaki Yabancı Kökenli Terimlerin Analizi
GEREÇ VE YÖNTEM
Çalışmamızın konusu bugün kullanmakta olduğumuz Türkçe anatomi terimleri arasında yabancı kökenli olanların sıklığını ve kaynaklarını incelemektir Araştırmamıza ilk olarak metodoloji oluşturmakla başladık Öncelikle Dünya çapında kullanılan ve anatomi kavramlarının temelini oluşturan sözcüklerin bir listesini ortaya koymamız gerekiyordu Bu nedenle, Uluslararası Anatomi Dernekleri Federasyonu'nun (IFAA) kabul ettiği terim listeleri bulunuyordu Bunlara 1895-1998 yılları arası "Nomina Anatomica" adı verilmişti10 Bunların en sonuncusu ve en kapsamlısı ise, 1998'de yayınlanan "Terminologia Anatomica" idi11 Bu sebeplerden dolayı Terminologia Anatomica'yı, Türkçe karşılıklarını arayacağımız Latince terimlerden oluşan "kılavuz liste"yi elde etmek için kullandık
Çalışmamızın ikinci aşamasında elimizde mevcut olan, Cumhuriyet döneminde (1946-2004) yayınlanmış, tıpla ilgili sözlük niteliğindeki toplam 19 eseri iki grupta topladık: a) Türkçe Anatomi Sözlükleri: b) Genel Tıp Sözlükleri Elde ettiğimiz kılavuz listedeki Latince terimlere, söz konusu sözlüklerde önerilmiş ve Türkçe olarak nitelenen karşılıkları yazdık Daha sonra Türk Dil Kurumu'nun (TDK) internet sitesinden (Türk Dil Kurumu) ulaşılabildiğimiz "Güncel Türkçe Sözlüğü" kullanarak, bulduğumuz Türkçe karşılıkları köken bakımından incelemeye tabi tuttuk
Türkçe karşılıkları aradığımız eserler kronolojik sıraya göre şunlardı:
Türkçe Anatomi Terimleri Sözlükleri:
1 Latince-Türkçe-Osmanlıca Anatomi Sözlüğü ve Türk Anatomi Terimleri (Zeren Z 1946)
2 Anatomi Terimleri Kılavuzu (Arıncı K, Elhan A 1975)
3 Anatomi-Histoloji ve Embriyoloji Sözlüğü (Hatipoğlu T 1981)
4 Açıklamalı Anatomi Sözlüğü (Erimoğlu C 1982)
5 Tıp Terimlerinin Oluşmasıyla İlgili Genel Bilgiler ve Fonksiyonel Anatomi Terimleri Sözlüğü (Kuyucu Y 1988)
6 Anatomi Terminolojisi ve Kullanım Özellikleri (Toprak M, Akkın SM 1993)
7 Uluslararası Terimlerle Sistematik Anatomi Sözlüğü (Feneis'den çeviri: Yıldırım M, Mesut R, Vural F, Akşit D, Akkın SM 1997)
8 Anatomi Terimleri Sözlüğü (Cankur NŞ 2002)
Türkçe Genel Tıp Sözlükleri:
1 Tıp Sözlüğü (Tuğlacı P 1973)
2 Işınbilim (Radyoloji) Terimleri Kılavuzu (Altınkök M 1977)
3 Hekimlik Terimleri Kılavuzu (TDK Yayınları Genişletilmiş ve Geliştirilmiş 2 Baskı 1980)
4 Açıklamalı Tıp Terimleri Sözlüğü (Kocatürk U 1981)
5 Tıp Dili Türkçe Kılavuzu (Canda Ş 1983)
6 Ülker Tıp Terimleri Sözlüğü (Ülker S 1986)
7 Stedman Tıp Sözlüğü (Hazırlayan: Süzer Ö 1992)
8 Türk Hekimlik Dili (Mıhçıoğlu C 1993)
9 Sindrim Hastalıklarında Türkçe Terimler Sözlüğü (Atmaca NS 2002)
10 Büyük Tıp Sözlüğü (Dökmeci İ 2003)
11 Osmanlıca Tıp Terimleri Sözlüğü (TDK yayınları, Hazırlayanlar: Unat EK, İhsanoğlu E, Vural S 2004)
BULGULAR
"Terminologia Anatomica"yı kullanarak oluşturduğumuz kılavuz listedeki toplam Latince sözcük sayısı 1658'di Bu listedeki sözcüklerin 233 (%16) tanesine, Türkçe anatomi ve Türkçe genel tıp sözlüklerinde hiçbir karşılık önerilmemişti 1425'ine (%86) ise bazen bir, bazen de birden fazla olmak üzere Türkçe karşılık önerilmişti Söz konusu sözlüklerde yer alan karşılıkların hepsini TDK'nın Güncel Türkçe Sözlüğünü kullanılarak kök bakımından taradık Gördük ki Türkçe diye verilmiş karşılıkların büyük bir kısmı gerçekten Türkçe, bir kısmı ise Türkçe diye nitelendirilmiş, fakat yabancı kökenli olan sözcükler olduğunu gördük Gerçekten Türkçe ve Türkçe diye nitelendirilmiş yabancı kökenli sözcüklerin, tüm sözlük yazarlarının üzerinde hemfikir olduğu karşılıklarını ele aldığımız da 1848 adet sözcük sayısına ulaştık Bunun 1382'sinin (%75) gerçek Türkçe, 466'sının da (%25) Türkçe diye nitelendirilmiş yabancı kökenli sözcük olduğunu tespit ettik
Bu şekilde tespit ettiğimiz yabancı kökenli karşılıkları ayrıca irdelediğimizde, sözcüklerin geniş bir dil yelpazesine ait olduğunu gördük Ait oldukları diller, sıklık sırası ve örnekleriyle birlikte şu şekildeydi: Arapça ("abdomen" — batın; "albus" — beyaz; "antrum" — mağara; "anus" — makat; "anulus" — halka; vb) 209 (%449); Farsça ("adminiculum" — destek; "angulus" — köşe; "arcus" — kemer; "caecus" — kör; "margo" — kenar; vb) 129 (%277); Fransızca ("canalis" — kanal; "autonomicus" — otonom; "capsula" — kapsül; "chorda" — kordon; "collumna" — kolon; vb) 90 (%193); Yunanca ("ansa" — kangal; "cuneus" — takoz; "limen" — sınır; "basis" — temel; "glans" — palamut; vb) 19 (%41); Latince ("cornea" — kornea; "orchis" — testis; "penis" — penis; vb) 8 (%17); Moğolca ("costa" — kaburga; vb) 4 (%09); İtalyanca ("cementum" — çimento; "camera" — kamara; vb) 3 (%06); Ermenice ("crux" — haç; vb) 3 (%06) ve İngilizce ('lenticularis" — lens-) 1 terim (%02) (Tablo 1, grafik 1)
TARTIŞMA
Diller yaşayan varlıklar gibidir Sürekli bir gelişim halindedir Kendisine has kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişimini sürdüren diller, temellerinin ne zaman atıldığı belli olmayan, seslerin ahenkli bir örgüsüdür12 Bu nedenle bir dili araştırırken onu konuşan toplumun tarihi geçmişiyle birlikte ele almak gerekir Bu bağlamda Türkçe anatomi terimlerimizi ele alırken, bunları Türklerin geçmiş tarihi ile birlikte değerlendirdik Gördük ki bu bilim dalına ait sözcüklerimiz çok eskilere dayanıyordu Türk anatomi terimlerinin kökeni, Türklerin anavatanı olan Orta Asya'daki geçmişlerine kadar uzanıyordu
Örneğin Kaşgarlı Mahmut'un Araplara Türkçe öğretmek için yazdığı ve 1072'de tamamladığı "Divan-ı Lügat-it Türk"de Türkçe anatomi terminolojisine ait eyegü (kaburga), yenin (kürek kemiği), kavuk (mesane) gibi örneklere rastlanılmaktadır13,14 Ayrıca nasıl ki canlılar birbirleriyle sürekli etkileşim içindeyseler, diller için de aynı durum geçerlidir ve bu etkileşimde çeşitli faktörler rol oynar (din, ekonomik ve kültürel düzey, bilimsel gelişmişlik, vb) Örneğin: ekonomik, kültürel ve bilimsel alanda ileri düzeyde olan ülkelerin dilleri, diğerlerini etkisi altına almaktadır
Türkler uzun yıllar İslâm medeniyetinin ve biliminin etkisiyle Arapça ve Farsça'ya dayanan anatomi terimlerini kullanmışlardır Tanzimat sonrası ise Fransızca'nın etkisinde kalmışlardırCumhuriyetin ilanından sonra olumlu yönde büyük gelişmeler olmuştur Çünkü bu dönemin en büyük kazanımlarından biri hiç kuşkusuz ki "Dil Devrimi"dir17 Dil devrimiyle yeni bir atılım başlamış ve Türkçemizi özleştirme yolunda yoğun çalışmalar olmuştur Bu çalışmaların sonucunda da Türkçe yabancı terimlerin etkisinden kurtarılarak öz benliğine kavuşturulmaya başlanmıştır
Diller birbirleriyle sürekli olarak etkileşim içerisindedirler Bunun bir sonucu olarak da çalışmamızda, önerilmiş Türkçe karşılıklarda 466 (%281) tane yabancı kökenli terime rastladık Bunların arasında tarihi geçmişimizle doğru orantılı olarak Arapça (209 adet, %448), Farsça (129 adet,
%277) ve Fransızca (90 adet, %193) kökenli terimler ön sıralarda yer alıyordu Sözcüklerin birçoğu eskiden beri kullanılan ve dilimize yerleşmiş kavramlardı Bunlara o kadar aşinalık kazanılmıştı ki, çoğumuzda Türkçe kökenli olabileceği hissini veriyordu Bu sebeplerden dolayı güncel Türkçe'mize girmiş ve sık kullanılan yabancı terimlere dikkat çekmemizin, Türkçe anatomi terimleri türetme çalışmaları gerçekleştirecek araştırmacıları, olabilecek hatalardan uzak tutmak adına yararlı olacağını düşündük Ancak dilimize yerleşmiş ve kökleri eski tarihlere dayanan bu yabancı kökenli sözcüklerden kurtulma çabası son derece zorlu bir süreç olduğu da açıktır
__________________
Arkadaşlar, efendiler ve ey millet, iyi biliniz ki, Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, meczuplar memleketi olamaz En doğru, en hakiki tarikat, medeniyet tarikatıdır
|