Odunun Yapısı ve çeşitleri

Odunun Yapısı ve çeşitleri

Bitkilerin kök, gövde ve dalları uç bölgelerdeki hücrelerin çoğalması, yani yeni hücrelerin oluşması sonucu uzar Böylece, çokyıllık bitkiler her baharda biraz daha boy atar Her yeni uzama bölgesi başlangıçta yeşil ve yumuşak olmakla birlikte, sonbahara doğru sertleşerek koruyucu bir kabuk katmanı ile örtülür

Bu değişikliğe, büyüme döneminde uzamış bazı hücrelerin çeperlerine odunözü (lignin) denen sert bir bileşiğin toplanması yol açar Odunözüyle dolan hücreler, çeperlerinin kalınlaşıp su geçirgenliğinin azalması sonucu canlılığını yitirerek sertleşir ve uzun iplikçikler halinde bir araya yığışarak odunu meydana getirir Odunun yapısını oluşturan bu iplikçiklerin bir bölümü köklerin topraktan emdiği suyu yapraklara ileten ince borucuklar halindeki odundoku hücreleri, geri kalanlar ise ağacı dik tutan sert liflerdir (bak AĞAÇ; BİTKİ)

Ağaçların gövdesi her yıl yalnızca boyuna değil enine de büyür; gövdenin çevresine yeni odun hücreleri eklendikçe gövde giderek kalınlaşır ve güçlenir Bu yeni odun katmanı büyütkendoku denen özel bir hücre halkası tarafından oluşturulur Körpe bir dalın kabuğunu soyacak olursanız alttan, üzeri kaygan bir sıvıyla kaplı, sarımsı yeşil bir katman ortaya çıkar; işte bu, büyütkendoku katmanıdır

İlkbaharda ağaçlar ve çalılar hızlı bir büyüme sürecindeyken büyütkendoku gövdede, besisuyunun yukarıya iletilmesinde rol oynayan iri hücreler oluşturur Yaz sonuna doğru ise büyüme giderek yavaşladığından yeni oluşan hücrelerin de boyutu küçülür Bu yüzden ilkbaharda oluşan odun katmanı, sonbaharda oluşana göre daha açık renkli ve daha yumuşaktır Bir biri ardı sıra oluşan daire biçimindeki bu iki katmanın tümüne birden yıllık halka ya da büyüme halkası denir Enine kesilmiş bir ağaç gövdesini incelediğinizde bu halkaları kolayca görebilirsiniz

Gövdedeki her halka bir yılı simgelediğinden, halkalar sayılarak ağacın yaşı saptanır Ayrıca, gene bir ağacın yıllık halkalanna bakarak geçmiş yıllardaki iklim koşullarına ilişkin bilgi edinilebilir Çünkü, kurak yıllarda oluşan halkalar bol yağışlı yıllarda oluşanlara göre daha dardır Bilim adamları bu yöntemi kullanarak geçmişteki iklim koşullarını ve eski uygarlıklardan kalma ahşap yapıların yapıldığı tarihi belirleyebilmektedir Hatta fosil ağaç gövdelerinden bile yaşadıkları dönemin iklimine ilişkin ipuçları elde edilmektedir (bak FOSİL)
Ağaçlar her yıl hem boyuna hem de enine büyürken, bir yandan da kabuk büyükten dokusu denen bölünebilir hücrelerce yeni kabuk katmanları oluşturulur Ağaç yaşlandıkça ve gövde genişledikçe kabuk çatlayıp yarılmaya başlar Sonuçta ağaçların gövdeleri kırışık bir görünüm alır

Enine kesilmiş bir ağaç gövdesinde en dıştan içe doğru sırasıyla kabuk, büyükten doku, odun ve Öz katmanları yer alır Büyükten doku dışında, çıplak gözle de kolaylıkla ayırt edebileceğiniz bu katmanlardan odun katmanı, ortada özodun denen koyu renkli ve sert, dışta diri odun denen açık renkli ve besisuyu içeren iki bölümden oluşur Özodun ağacın yaşamsal işlevlerine katılmayan ölü hücreleri, diri odun ise su iletimi ve besin depolama işlevlerini üstlenmiş canlı hücreleri içerir Gene enine kesilmiş bir gövdede merkezden kabuğa doğru ışınsal olarak yayılan ince çizgicikler görünür; öz ışınları adı verilen bu çizgiciklerin başlıca işlevi odunun hava almasını sağlamaktır

Odunlar, sert odunlar ve yumuşak odunlar olarak iki gruba ayrılır Genellikle meşe, gürgen, kayın, kestane, ceviz, dişbudak, karaağaç, huş ağacı, maun ve tik agacı gibi geniş yapraklı ağaçlar sert odunlu; çam, köknar, ladin, servi ve melez gibi iğneyapraklı ağaçlar ise yumuşak odunlu ağaçlardır Ama bu sınıflama, çağrıştırdığının tersine, yalnızca odunların yumuşaklık ve sertliklerine göre değil, odunların yapısındaki hücrelere göre de yapılır Örneğin, tropik bölgelere özgü bir ağaç olan balsa sert odunlular arasında sınıflandırılmakla birlikte, en yumuşak odunlu ağaçlardan biridir

Sert odunlulardan, sağlam, dayanıklı ve ince damarlı meşe odunu eskiden ev ve gemi yapımında, günümüzde ise daha çok mobilya ve parke üretiminde; açık renkli, sert dokulu bir odun olan kayın sandalye ayağı, alet sapı ve fırça sırtı gibi çeşitli eşyaların yapımında; sert ve sağlam ceviz odunu ince marangozluk, mobilyacılık ve oymacılıkta; sık dokusu ve kırmızımsı rengiyle bütün sert odunluların en değerlilerinden biri olan maun ise mobilyacılıkta kullanılır İğneyapraklı ağaçların genellikle daha yumuşak olan odunları kesici aletlerle ve ağaç işleme makineleriyle kolaylıkla kesilip biçimlenebilme özelliğine sahiptir Bunlardan en çok sandık, demiryolu traversi, telefon direği, mobilya ve kâğıt yapımında yararlanılır

Günümüzde, dünyada kullanılan toplam kereste miktarının yaklaşık yüzde 90'ı yumuşak odunlulardan sağlanır Çünkü yumuşak odunlu ağaçlar çok daha kısa bir sürede ve kolayca yetiştirilip 2030 yıl içinde ürün alınabilir, yani kesime hazır hale gelir Oysa, sert odunlu ağaçlardan 100 yaşından önce kerestelik odun elde etmek neredeyse olanaksızdır

__________________