Proto-Elam Yazısı « Tarihi Gizemler

**Prof. Dr. Sinsi** · 11-25-2012

Zaman: İÖ 3050-2900
Mekân: İran

Eski çağlar araştırmacılarının çoğu için Elam'ın âdeta egzotik

her şeyden uzak bir yeri vardır: Mezopotamya'nın doğusunda telaffuzu güç adlar

alışkın olunmayan mekânlar

pek az anlaşılan bir dil ve barbar bir halk

DANİEL T

POTTS

1999

Tam gelişmiş bir yazı sistemi olduğu varsayıl-dığı takdirde Proto-Elam yazısı

dünyanın en eski çözülmemiş yazısıdır

Bu yazı

Kitabı Mukaddes'te Pers eyaletinin adı olan Elam'da ve klasik coğrafyacılarca eski başkenti Susa'nın adıyla anılan Susiana'da yaklaşık beş bin yıl önce kısa bir süre (ÎÖ 3050-2900) kullanılmıştır

(Üstte) İran platosunda tabletlerin bulundukları yerler işaretlenmiş proto-Elam yerleşim birimleri

Proto-Elam yazısı Mezopotamya'da Uruk'ta kullanılan proto-çivi yazısından kısa bir süre sonra görülmüştür

Burası günümüzde Batı İran'ın petrol alanları bölgesine denk düşmektedir

Ancak proto-Elam yazısının yalnızca Elam'la sınırlı kalmayıp daha geniş bir alanda

İran'ın Afganistan sınırına yakın bölgelerde bile kullanıldığı saptanmıştır

Burada "proto-" önekinin kullanılması yazının Lineer (Eski) Elam yazısı olarak bilinip kısmen çözülmüş olan daha sonraki bir yazıdan önce gelmiş olmasıdır

Bu da Susa'da bulunmuş ve yine kısa bir süre için (İÖ yaklaşık 2150) hükümdar Puzur-Insusinak tarafından kullanılmıştır

(Üçüncü ve büyük ölçüde çözülmüş bir yazı olan Elam çivi yazısı ÎÖ 13

yüzyıldan başlayarak uzun yüzyıllar boyunca ve bu arada Pers kralı Darius tarafından başkenti Persepolis'de kullanılmıştır

)

(Üstte) Dört koyun sürüsüne ilişkin Proto-Elam yazısıyla yazılmış bir idari belge

Burada ondalık sistem kullanılmıştır

Proto-Elam yazısı ile Lineer Elam yazısı arasındaki ilişki tartışmalıdır

Araştırmacılar önceleri iki yazının aynı dilin yazısı olduğuna ve Lineer Elam yazısının Proto-Elam yazısından doğduğuna inanıyorlardı

Ancak günümüzde ortak bir dil ve kültürün olmadığına ikna olmuşların sayısı giderek artmaktadır

Proto-Elam yazısı örnekleri çok fazladır: Bazıları çok bozulmuş olduğundan ancak tahmin edilen 100

000 karakterli 1500 kil tablet

Oysa Lineer Elam yazısının kullanıldığı yalnızca 22 tablet bulunmuştur

Ama bazı yazıları çift dilli olduğu için (ikinci bilinen dil

Akad çivi yazısıdır) Lineer Elam yazısı çok daha iyi anlaşılmaktadır

Oysa Proto-Elam yazısı metinlerde çift dil kullanılmamıştır ve dili hiç bilinmemektedir

Ancak yine de yazı hakkında epey çok şey bilmekteyiz

Yazıyı çözmenin en verimli yöntemi

bütün tabletlerde bulunduğu için

rakamlardır

Tabletlerde tıpkı Mezopotamya'nın çok daha iyi anlaşılan Sümer tabletleri gibi insanların listeleri ve hesaplamalar vardır

Çoban ve koyunlarla ilgili şöyle bir örnek verilebilir:

Tabletlerdeki rakamlar dikkatle incelendiğinde Proto-Elamca yazan kâtiplerin burada gösterilen basit ondalık sistem dışında çeşitli sayma sistemleri kullandıkları görülmektedir

Örneğin

cansız nesneleri saymak için Babil'de olduğu gibi altılı bir sistem kullanılmaktaydı

Ancak Proto-Elam yazısıyla yazılmış hesapların çoğunu anlamamıza rağmen

nümerik olmayan simgelerin fonetik ya da logografik olup olmadığını bilmediğimizden

kişilerin ve kurumların adları olduğu anlaşılan pek çok simgeyi çeviremiyoruz

Yazının karmaşık bir ekonomik kayıt tutma sistemi değil de

tam bir yazı sistemi olduğu ancak dili bilmekle kanıtlanabilir

11-25-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Proto-Elam Yazısı « Tarihi Gizemler Zaman: İÖ 3050-2900 Mekân: İran Eski çağlar araştırmacılarının çoğu için Elam'ın âdeta egzotik her şeyden uzak bir yeri vardır: Mezopotamya'nın doğusunda telaffuzu güç adlar alışkın olunmayan mekânlar pek az anlaşılan bir dil ve barbar bir halk DANİEL T POTTS 1999 Tam gelişmiş bir yazı sistemi olduğu varsayıl-dığı takdirde Proto-Elam yazısı dünyanın en eski çözülmemiş yazısıdır Bu yazı Kitabı Mukaddes'te Pers eyaletinin adı olan Elam'da ve klasik coğrafyacılarca eski başkenti Susa'nın adıyla anılan Susiana'da yaklaşık beş bin yıl önce kısa bir süre (ÎÖ 3050-2900) kullanılmıştır (Üstte) İran platosunda tabletlerin bulundukları yerler işaretlenmiş proto-Elam yerleşim birimleri Proto-Elam yazısı Mezopotamya'da Uruk'ta kullanılan proto-çivi yazısından kısa bir süre sonra görülmüştür Burası günümüzde Batı İran'ın petrol alanları bölgesine denk düşmektedir Ancak proto-Elam yazısının yalnızca Elam'la sınırlı kalmayıp daha geniş bir alanda İran'ın Afganistan sınırına yakın bölgelerde bile kullanıldığı saptanmıştır Burada "proto-" önekinin kullanılması yazının Lineer (Eski) Elam yazısı olarak bilinip kısmen çözülmüş olan daha sonraki bir yazıdan önce gelmiş olmasıdır Bu da Susa'da bulunmuş ve yine kısa bir süre için (İÖ yaklaşık 2150) hükümdar Puzur-Insusinak tarafından kullanılmıştır (Üçüncü ve büyük ölçüde çözülmüş bir yazı olan Elam çivi yazısı ÎÖ 13 yüzyıldan başlayarak uzun yüzyıllar boyunca ve bu arada Pers kralı Darius tarafından başkenti Persepolis'de kullanılmıştır) (Üstte) Dört koyun sürüsüne ilişkin Proto-Elam yazısıyla yazılmış bir idari belge Burada ondalık sistem kullanılmıştır Proto-Elam yazısı ile Lineer Elam yazısı arasındaki ilişki tartışmalıdır Araştırmacılar önceleri iki yazının aynı dilin yazısı olduğuna ve Lineer Elam yazısının Proto-Elam yazısından doğduğuna inanıyorlardı Ancak günümüzde ortak bir dil ve kültürün olmadığına ikna olmuşların sayısı giderek artmaktadır Proto-Elam yazısı örnekleri çok fazladır: Bazıları çok bozulmuş olduğundan ancak tahmin edilen 100000 karakterli 1500 kil tablet Oysa Lineer Elam yazısının kullanıldığı yalnızca 22 tablet bulunmuştur Ama bazı yazıları çift dilli olduğu için (ikinci bilinen dil Akad çivi yazısıdır) Lineer Elam yazısı çok daha iyi anlaşılmaktadır Oysa Proto-Elam yazısı metinlerde çift dil kullanılmamıştır ve dili hiç bilinmemektedir Ancak yine de yazı hakkında epey çok şey bilmekteyiz Yazıyı çözmenin en verimli yöntemi bütün tabletlerde bulunduğu için rakamlardır Tabletlerde tıpkı Mezopotamya'nın çok daha iyi anlaşılan Sümer tabletleri gibi insanların listeleri ve hesaplamalar vardır Çoban ve koyunlarla ilgili şöyle bir örnek verilebilir: Tabletlerdeki rakamlar dikkatle incelendiğinde Proto-Elamca yazan kâtiplerin burada gösterilen basit ondalık sistem dışında çeşitli sayma sistemleri kullandıkları görülmektedir Örneğin cansız nesneleri saymak için Babil'de olduğu gibi altılı bir sistem kullanılmaktaydı Ancak Proto-Elam yazısıyla yazılmış hesapların çoğunu anlamamıza rağmen nümerik olmayan simgelerin fonetik ya da logografik olup olmadığını bilmediğimizden kişilerin ve kurumların adları olduğu anlaşılan pek çok simgeyi çeviremiyoruz Yazının karmaşık bir ekonomik kayıt tutma sistemi değil de tam bir yazı sistemi olduğu ancak dili bilmekle kanıtlanabilir