Memlûklularda Tıp Ve Tıp Eğitimi

**Prof. Dr. Sinsi** · 11-25-2012

Eserleri

1 Şerhu Teşrihi’l-Kânûn İbn Sina’nın el-Kanûn’unun anatomi kısmına yapılmış bir şerhtir Eser ilk defa, İbnü’n-Nefis’in küçük kan dolaşımını keşfiyle ilgili olarak Muhyiddin et-Tatâvî tarafından ilim âleminin gündemine getirilmiş ve birçok tartışmaya yol açmıştır
2 el-Mûcez ü’t-tıb (Mûcizü’l-Kânûri) el-Kanûn’un, Şerhu Teşrîhte işlediği anatomi kısmı dışında kalan bölümlerinin özetidir
3 el-Mühezzeb fi’1-kuhli’l-mücerreb Göz hastalıklarıyla ilgili orjinal fikirler ihtiva eden ve çağı bakımından hususunda zirve kabul edilmektedir
4 Şerhu Fuşûli Bukrât Hipokrat’ın Aforiz-malar (Fusûl) adlı eserinin bir yorumudur
5 Risâletü’l-a’zâ İnsan organizmasının yapısı ve işleyişiyle organların yarar ve hikmetleri üzerine kaleme alınan eserde, fizyolojiden hareketle canlının karakterine dair sonuçlara da ulaşılmaktadır
6 er-Risaletü’l-Kâmiliiyye fi’s-sîreti’n-nebeviyye Eser önce The Theologus Autodidactus of ibn al-Nafis başlığıyla Max Meyerhof ve Joseph Schacht tarafından İngilizce tercüme ve notlarla (Oxford 1968), daha sonra da Abdülmün’im Muhammed Ömer tarafından ilmi bir incelemeyle birlikte (Kahire 1985, 1987) yayımlanmıştır
7 el-Muhtasar fî ilmi uşûli’l-hadîşi’n-nebevî Yûsuf Zeydân tarafından İbnü’n-Nefis’in eserleri hakkında ayrıntılı bilgi veren bir incelemeyle birlikte neşredilmiştir (Kahire 1991)
8 el-Muhtâr mine’l-agziye Perhize dairdir Yûsuf Zeydân, Berlin’deki yegâne nüshasına dayanarak eseri yayımlamıştır (Kahire 1992)
9 eş-Şamil fi’s-sınâ’ati’t-tıbbiyye
10 Şerhu’l-Kanûn İbn Sina’nın el-Kanûriu için yazılmış “el-Külliyât” kısmı başta olmak üzere ilâçlar, hastalıklar ve belli organlara has olmayan
hastalıklar hususunda yazılmış dört kitaplık şerhtir
11Buğyetü’t-tâlibîn ve nüzhetü’l-mütetab-bibîn Tek yazma nüshası Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde bulunan eserde tıbbın teorik ve pratik yönleri birlikte ele alınmıştır
12 Şerhu Ebîzîmyâ li-Bukrât
13 Şerhu Tabî’ati’l-insân li-Bukrât
14 Şerhu Takdimeti’l-marife
15 Şerhu Mesâ’ili Huneyn Süryânî hekim ve mütercim Huneyn b İshak’ın sorulu cevaplı tarzda kaleme aldığı tıbba giriş mahiyetindeki el-Mesâ’ilfi’t-tıb adlı eserinin şerhidir18

İbnü’l Kuf (ö 1286)

Özellikle İslam dünyasında ilk cerrahi kitabının yazarı olması ile dikkati çekmektedir İbnü’l-Kuf, gerek teşhis ve tedaviyle ilgili tespitlerinden dolayı, gerekse cerrahîde geliştirdiği yeni teknikler açısından döneminde dikkat çekmiştir Bilhassa hacamat türleri, sülükle tedavi, kırıkların âcil bakımı, kemiği yerine oturtma ve sargılama konularında başarılar göstermiş, hastaların zihnî ve fizikî sağlıkları ile tedavi sürecinde uygulanan yöntemlere büyük önem vermiş, karın bölgesi kesiklerini dikmek için uygulanabilecek teknik ve pratikleri ayrıntılı biçimde açıklamış, vücuttaki taşların çıkarılması ve sonda (kateter), fitil ve enjektör kullanımı konularına değinerek yenilikler ortaya koymuştur Eserleri:

1 Umdetü’l-ışlâh fi ‘ameli sınâ’ati’l-cerrâh
(Kitâbü’l-’Umdefîşınâati’l-cerrâh) İbnü’l-Kuffun, cerrahî ve anatomi üzerine yazılmış ilk müstakil kitabı olup bir çok yenilik getiren en ünlü çalışmasıdır İnsan anatomisi, organların yapısı, vücut sıvıları ve hastalıklarla ilgili açıklamaların yanı sıra farmakoloji, kateterizasyon ve cerrahî manipülas-yon konularında bilgiler verilmektedir
2 Câmi’u'l-ğaraz fî hıfzi’s-sıhha ve’l-maraz
Embriyolojiyle ilgili orijinal fikirlerin ileri sürüldüğü eserde çocuğun cinsiyetinin tahmini ve soya çekim gibi deneysel biyolojiye ait bazı kavramlar yorumlanmaya çalışılmakta, ceninin gelişim aşamalarına dair bilgi verilmektedir Ortaçağ Avrupasında Corpus optatorum de servanda sanitate et depellendo morbo adıyla bilinen kitapta, anne sağlığı ve çocuğun büyümesi konuları ile çevrenin insan sağlığı üzerindeki etkisi de ele alınmıştır
3 el-Uşûl fî şerhi’l-Fusûl Hipokratik külliyattan Kitâbü’l-Fusûl’ün şerhidir İki kısma ve yirmi dört alt bölüme ayrılan eserde Ebû Bekir er-Râzî’nin aynı kitabı yorumlarken ele aldığı meseleler tartışılmakta, bu arada tıbba dair orijinal görüşler ortaya konulmaktadır
4 Şerhu’l-Külliyyât min Kitâbi’l-Kânûn
İbn Sina’nın el-Kânûn fi’t-tıbb’ının “Küttiyyât” bölümüne yazılmış bir şerhtir Vücudun anatomik ve fizyolojik yapısı ile kas ve kemikler hakkında klasik yönteme bağlı kalınarak yazılmış bilgiler ihtiva eder
5 Kitâbü’ş-Şâfî fi’t-tıb Eserin aslının teori ve uygulamaya dair iki kısımdan oluştuğu bilinmektedir Tıp ilminin tanımı, vücut sıvıları, vücudun bölümleri, hastalıkların sebepleri, sağlıklı bir hayat sürdürebilmek için gerekli şartlar, yaş, cinsiyet, vücudun genel durumu, cilt hastalıkları, ateş, toksikoloji, psikoterapi, gırtlak hastalıkları, sindirim sistemi ve üroloji gibi konular hakkında geniş bilgiler verilmektedir
6 Zübedü’t-tabîb
7 Şerhu’l-İşârât İbn Sînâ’nın el-İşârât vet-tenbîhât adlı felsefe kitabı üzerine yazılmış bir şerhtir
8 el-Mebâhişü’l-mağribiyye İbn Ebû Usaybia’nın tamamlanamadığını kaydettiği eseridir14

11-25-2012	#4
Prof. Dr. Sinsi	Memlûklularda Tıp Ve Tıp Eğitimi Eserleri 1 Şerhu Teşrihi’l-Kânûn İbn Sina’nın el-Kanûn’unun anatomi kısmına yapılmış bir şerhtir Eser ilk defa, İbnü’n-Nefis’in küçük kan dolaşımını keşfiyle ilgili olarak Muhyiddin et-Tatâvî tarafından ilim âleminin gündemine getirilmiş ve birçok tartışmaya yol açmıştır 2 el-Mûcez ü’t-tıb (Mûcizü’l-Kânûri) el-Kanûn’un, Şerhu Teşrîhte işlediği anatomi kısmı dışında kalan bölümlerinin özetidir 3 el-Mühezzeb fi’1-kuhli’l-mücerreb Göz hastalıklarıyla ilgili orjinal fikirler ihtiva eden ve çağı bakımından hususunda zirve kabul edilmektedir 4 Şerhu Fuşûli Bukrât Hipokrat’ın Aforiz-malar (Fusûl) adlı eserinin bir yorumudur 5 Risâletü’l-a’zâ İnsan organizmasının yapısı ve işleyişiyle organların yarar ve hikmetleri üzerine kaleme alınan eserde, fizyolojiden hareketle canlının karakterine dair sonuçlara da ulaşılmaktadır 6 er-Risaletü’l-Kâmiliiyye fi’s-sîreti’n-nebeviyye Eser önce The Theologus Autodidactus of ibn al-Nafis başlığıyla Max Meyerhof ve Joseph Schacht tarafından İngilizce tercüme ve notlarla (Oxford 1968), daha sonra da Abdülmün’im Muhammed Ömer tarafından ilmi bir incelemeyle birlikte (Kahire 1985, 1987) yayımlanmıştır 7 el-Muhtasar fî ilmi uşûli’l-hadîşi’n-nebevî Yûsuf Zeydân tarafından İbnü’n-Nefis’in eserleri hakkında ayrıntılı bilgi veren bir incelemeyle birlikte neşredilmiştir (Kahire 1991) 8 el-Muhtâr mine’l-agziye Perhize dairdir Yûsuf Zeydân, Berlin’deki yegâne nüshasına dayanarak eseri yayımlamıştır (Kahire 1992) 9 eş-Şamil fi’s-sınâ’ati’t-tıbbiyye 10 Şerhu’l-Kanûn İbn Sina’nın el-Kanûriu için yazılmış “el-Külliyât” kısmı başta olmak üzere ilâçlar, hastalıklar ve belli organlara has olmayan hastalıklar hususunda yazılmış dört kitaplık şerhtir 11Buğyetü’t-tâlibîn ve nüzhetü’l-mütetab-bibîn Tek yazma nüshası Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde bulunan eserde tıbbın teorik ve pratik yönleri birlikte ele alınmıştır 12 Şerhu Ebîzîmyâ li-Bukrât 13 Şerhu Tabî’ati’l-insân li-Bukrât 14 Şerhu Takdimeti’l-marife 15 Şerhu Mesâ’ili Huneyn Süryânî hekim ve mütercim Huneyn b İshak’ın sorulu cevaplı tarzda kaleme aldığı tıbba giriş mahiyetindeki el-Mesâ’ilfi’t-tıb adlı eserinin şerhidir18 İbnü’l Kuf (ö 1286) Özellikle İslam dünyasında ilk cerrahi kitabının yazarı olması ile dikkati çekmektedir İbnü’l-Kuf, gerek teşhis ve tedaviyle ilgili tespitlerinden dolayı, gerekse cerrahîde geliştirdiği yeni teknikler açısından döneminde dikkat çekmiştir Bilhassa hacamat türleri, sülükle tedavi, kırıkların âcil bakımı, kemiği yerine oturtma ve sargılama konularında başarılar göstermiş, hastaların zihnî ve fizikî sağlıkları ile tedavi sürecinde uygulanan yöntemlere büyük önem vermiş, karın bölgesi kesiklerini dikmek için uygulanabilecek teknik ve pratikleri ayrıntılı biçimde açıklamış, vücuttaki taşların çıkarılması ve sonda (kateter), fitil ve enjektör kullanımı konularına değinerek yenilikler ortaya koymuştur Eserleri: 1 Umdetü’l-ışlâh fi ‘ameli sınâ’ati’l-cerrâh (Kitâbü’l-’Umdefîşınâati’l-cerrâh) İbnü’l-Kuffun, cerrahî ve anatomi üzerine yazılmış ilk müstakil kitabı olup bir çok yenilik getiren en ünlü çalışmasıdır İnsan anatomisi, organların yapısı, vücut sıvıları ve hastalıklarla ilgili açıklamaların yanı sıra farmakoloji, kateterizasyon ve cerrahî manipülas-yon konularında bilgiler verilmektedir 2 Câmi’u'l-ğaraz fî hıfzi’s-sıhha ve’l-maraz Embriyolojiyle ilgili orijinal fikirlerin ileri sürüldüğü eserde çocuğun cinsiyetinin tahmini ve soya çekim gibi deneysel biyolojiye ait bazı kavramlar yorumlanmaya çalışılmakta, ceninin gelişim aşamalarına dair bilgi verilmektedir Ortaçağ Avrupasında Corpus optatorum de servanda sanitate et depellendo morbo adıyla bilinen kitapta, anne sağlığı ve çocuğun büyümesi konuları ile çevrenin insan sağlığı üzerindeki etkisi de ele alınmıştır 3 el-Uşûl fî şerhi’l-Fusûl Hipokratik külliyattan Kitâbü’l-Fusûl’ün şerhidir İki kısma ve yirmi dört alt bölüme ayrılan eserde Ebû Bekir er-Râzî’nin aynı kitabı yorumlarken ele aldığı meseleler tartışılmakta, bu arada tıbba dair orijinal görüşler ortaya konulmaktadır 4 Şerhu’l-Külliyyât min Kitâbi’l-Kânûn İbn Sina’nın el-Kânûn fi’t-tıbb’ının “Küttiyyât” bölümüne yazılmış bir şerhtir Vücudun anatomik ve fizyolojik yapısı ile kas ve kemikler hakkında klasik yönteme bağlı kalınarak yazılmış bilgiler ihtiva eder 5 Kitâbü’ş-Şâfî fi’t-tıb Eserin aslının teori ve uygulamaya dair iki kısımdan oluştuğu bilinmektedir Tıp ilminin tanımı, vücut sıvıları, vücudun bölümleri, hastalıkların sebepleri, sağlıklı bir hayat sürdürebilmek için gerekli şartlar, yaş, cinsiyet, vücudun genel durumu, cilt hastalıkları, ateş, toksikoloji, psikoterapi, gırtlak hastalıkları, sindirim sistemi ve üroloji gibi konular hakkında geniş bilgiler verilmektedir 6 Zübedü’t-tabîb 7 Şerhu’l-İşârât İbn Sînâ’nın el-İşârât vet-tenbîhât adlı felsefe kitabı üzerine yazılmış bir şerhtir 8 el-Mebâhişü’l-mağribiyye İbn Ebû Usaybia’nın tamamlanamadığını kaydettiği eseridir14