Göçebe Türklerin Uygarlığa, İslam'a Katkısı Olmadı Mı?

**Prof. Dr. Sinsi** · 11-25-2012

Türk grup davranışının önemli bir bileşenini oluşturan ve modern zamanlarda halen de Türklerin davranışını belirleyen göçebe psikolojisi üzerinde çalışmalarımı

iki haftadır haber10 okuyucularıyla paylaşıyorum

Geçen hafta Türklerde halen süren göçebe psikolojisinin üzerine yükseldiği maddi anatomiyi net olarak ortaya koyabilmek açısından

Anadolu’ya gelmelerinden itibaren

Türklerin de ne ölçüde ve nasıl yerleşik hale geldiklerinin kısa bir hikayesini vermeye başlamıştık

Buna devam etmeden önce

yazılara gelen çok ciddi katkı ve eleştiriler üzerinde durmak isterim

Öncelikle Türklerin halen süren göçebe psikolojisine verdikleri örneklerle katkıda bulunan arkadaşlarımıza çok teşekkür ederim

Bu çalışmaların yapılma nedeni

Türklerin halen göçebe psikolojisinden nasıl etkilendiklerini gösterebilmek içindir

Ama henüz bu etkilerin neler olduğunu tartışmaya gelmedi sıra

Sanıyorum bu konuları konuşmaya başladığımızda arkadaşlarımızın bu katkılarından çokça yararlanacağız

Göçebe psikolojisinin süren etkilerini ele alan bu yazılarda

konuya doğrudan odaklandığımızda

bizim diğer alanlardaki görüşlerimizi bilmeyen arkadaşlarımızdan eleştiriler alacağımızı tahmin ediyorduk

Genel olarak uygarlık ve Türklerin uygarlık(lar)la ilişkisi ve uyarlık(lar) karşısındaki konumu üzerine başka yerlerde ileri sürdüğümüz görüşlerimizi enine boyuna burada ortaya koymayınca

bir arkadaşımız haklı olarak şunları düşündüğünü söyledi:

“Selçuklu ve Osmanlının kurucu unsuru olan Türklerin

davranışlarında göçebe psikolojisini taşımaları; kas gücüne dayanan dayanıklı savaşçılar olarak iktidarı ellerinde tutmaları; buna mukabil

kentli Farisi-Grek-Ermeni nüfuzu karşısında itilmişlik duygusunu yaşamaları ilginç konular

Fakat Dücane Cündioğlunun

"İslam dünyasının merkezi" olarak nitelendirdiği

Selçuklu - Osmanlı coğrafyasında Türklere biçilen bu konum

kurucu unsurda sadece kası

savaşı

mücadeleciliği vurgulamak anlamına gelmez mi? 12

yy

dan sonra

İslam dünyasında kayda değer bir gelişme olmamış diyen müsteşrike hak verilmiş olunmaz mı?”

Bu soruya cevap verebilmek için genel olarak uygarlık ve Türklerin uygarlık(lar)la ilişkisi ve uygarlık(lar) karşısındaki konumu üzerindeki görüşlerimizi ortaya koymamız gerekir

Braudel gibi uygarlık tarihçilerine göre

Türklerin kendine özgü bir uygarlıkları yoktur; onların bu açıdan tarihteki rolleri uygarlıklar arasında aracı olmaktır

Türklerin kültürler ve dinler karşısında fanatik olmamaları

her türlü uygarlığı kolayca benimseyebilmeleri gibi özellikleri bu rollerini pekiştirmektedir

Uygarlıklar arasında aracı olma rolü

küçümsenecek bir rol değildir

hatta tam tersine “Türkler olmasaydı

uygarlıklar arasında etkileşim olmazdı

uygarlık tarihi olmazdı” denebilir

Benim uygarlık tarihçilerinin bu görüşlerine ilave olarak söylemek istediğim şey

henüz tam olarak başaramasalar

senaaacilikle yetinseler bile Türklerin tüm tarihleri boyunca kendi özgün uygarlıklarını oluşturmaya da giriştikleridir

Sürecin yönü bu doğrultudadır

Türklerin

mimari

şiir

musiki gibi alanlarda her zaman kendine özgü bir uygarlığın temelleri var olmuştur

Türklerin kendilerine özgü uygarlık kurmaya yatkınlıkları

İslam’la karşılaşmalarından sonra ayan beyan görülen bir olgudur

Öyle ki İslam’la ilk toplu karşılaşmaların olduğu coğrafya olan Maveraünnehir’de İslam düşünce külliyatına

mimarisine

müziğine Türk soylulardan çok önemli katkılar olmuştur

Türk tarihi açısından İslam olmanın heyecanıyla yerleşik yaşama ve uygarlığa yönelmenin ayırt edici biçimde kendini gösterdiği bu döneme “Maveraünnehir Aydınlanması” dense

yeridir

Müslüman Türklerin yerleşik ve uygar olma çabaları

yöneticilerin bazı aymazlıklarına rağmen Anadolu’ya geldikten sonra da

kendine özgü bir rotada sürmüştür

Selçuklu ve Osmanlı Türkleri

İslam uygarlığına Arap

Fars

Bizans parçalarından oluşan senaaae dayalı katkılar yapmışlardır

Katkılar pek doğal olarak düşünce ve bilim alanında değil

devlet yönetimi

askerlik

mimarlık ve İslam sanatı alanında olmuştur

Pek doğal olarak diyorum çünkü Türklerin yıkılmakta olan İslam dünyasındaki misyonu

onu korumak ve kollamaktır

Ayrıca tüm uygarlıklara düşünce alanındaki katkılar kuruluş ve gelişme döneminde yapılır

bir süre sonra kötü-ünlü Toynbee’nin zeolitleşme (taşlaşma) dediği durum ortaya çıkar

Örneğin modern uygarlık en önemli düşünürlerini Aydınlanma döneminde vermiş daha sonra kendini tekrarlamaya başlamıştır

Bu senaaae dayalı uygarlık

Batı modernleşmesinin meydan okumasına cevap verememiş

yenilginin külleri arasından yeni bir uygarlaşma umudu olarak Türkiye Cumhuriyeti ile çıkılabilmiştir

Dünyada modern uygarlığın krizinden söz ettiğimiz şu sıralarda Türklerin uygarlıklarla ilişkilerindeki bu muazzam nitelikleri

yeni bir uygarlık için dikkatlerimizin onlara çevrilmesine neden olmaktadır

Kaldı ki Türklerin savaşçı nitelikleri de uygarlık(lar)la ilişkileri açısından küçümsenemez

Onların savaşçı nitelikleridir ki

onları İslam dünyasını kılıcı

koruyucusu haline getirmiştir

Gerek Selçuklu gerek Osmanlı dönemi

muhtemelen Türkler olmasaydı

kaybolup gidecek olan İslam dünyasının yeniden şahlandığı

İslam uygarlığına muhteşem katkılar yapıldığı dönemler olmuştur

Türklerin İslam’a girişleriyle ortalığın karıştığını ve İslamiyet’in safiyetinin bozulduğunu

dolayısıyla İslam dünyasının şimdiki geriliğinden Türklerin sorumlu olduğunu öne sürüp duran Arap kökenli İslamcılar

bu çirkin iftiralarını Türkler olmasa yitip gidecekleri gerçeğine gözlerini kapayarak yapmaktadırlar

Haçlı Seferleri’yle ilgili tarihçiler arasında yapılan şu tartışma

Türklerin uygarlık(lar)la ilişkisi ve uygarlık tarihindeki rolü hususunda oldukça ışık tutucu olabilir

Tarihçi Jacques Pirenne

Haçlı Seferleri’nden söz ederken Batı uygarlığının dünyaya yayılışını Türklerin dokuz yüzyıl geride bıraktığını söylemektedir

Ona göre

eğer Türkler tarih sahnesine karışmış olmasaydı Batılılar

çok daha önce Avrupa-Hint yolunu açmış ve büyük keşifler 900 yıl önce başlamış olacaktı

Bu aaain tam aksini savunun Şemsettin Günaltay ise I

Tarih Kurultay’ında

Türklerin İslam uygarlığını savunması olmasaydı

bu uygarlığın 9 ve 10

yy

da yıkılacağını

9 ve 13

yy

lar arasında Ortaçağ karanlığında yaşayan Batı’ya İslam uygarlığının eserleri aktarılamayacağı için Rönesans’ın ortaya çıkmayacağını ileri sürmüştür

Bu aaalerden hangisi doğrudur bilinmez ama her iki tarihçinin de hemfikir olduğu konu

Türk faktörü işe karışmadan önce yakın-Doğu barajının pek gevşek olduğudur

Bu nedenle Hilmi Ziya Ülken de

Türkler olmasaydı

pek rahatlıkla bu gevşek yakın-Doğu’ya yarı barbar Avrupalıların yerleşeceklerini ama kurulan Haçlı devletlerinde gördüğümüz gibi buralara kültür bakımından pek bir katkı getirmeyeceklerini bildirmektedir

Tam tersine Haçlılar Ortadoğu’dan bir şeyler almışlardır

Türklerin koydukları blok

çeşitli nedenlerle taşmak zorunda olan Avrupa’yı başka yollar bulmaya

yeni kıtalar keşfetmeye sevk etmiştir

Türklerin uygarlık tarihindeki rolünü

bunun gibi

Bizans

Sasani

Hint

Çin arasındaki işlevlerinde de gösteren birçok başka örnek verebiliriz

Hasılı kelam

Türkler olmadan uygarlık tarihi olmazdı diyebiliriz

Her neyse

bir başka tartışma noktasına geçelim

Yazılarımızın ortaya çıkardığı tartışma noktalarından birisi de

göçebe Türklerin yerli halkla ilişkisi sırasında

tarihçilerin kaydettiği

gözle görülür bir mukavemet ve muhalefetin olmadığıdır

Elbette bu uzun yıllar boyunca Anadolu coğrafyasında pek çok savaş ve gerilim yaşanmıştır

Özellikle Selçukluların Moğolların denetiminde olduğu zamanlarda Ermenilerin Moğollarla işbirliği neticesi ciddi kargaşalar görülmüş

Moğol-Ermeni işbirliğine karşı başta Karamanoğulları olmak üzere uçlardaki Türkmenler Memlüklülerle ittifak kurmuş ve durmaksızın savaşmışlardır

Yine aynı şekilde Babai isyanlarında ilk göç dalgasıyla gelip yerleşen Türklerle sonran gelen Türklerin arasındaki yer bulma kavgasının rolüne birçok tarihçi değinmektedir

Tüm bunlar vardır ama bunlara rağmen yerlilerle göçebelerin ciddi bir çatışması olduğundan bahsedilemez

Her biri

birbirleriyle karıştırılmaması gereken farklı olgulardır

Türklerin Anadolu’yu yurtlaştırmaları sürecinde bunlara benzer

örneğin yerlilerin Müslümanlaşması (Türkleşmesi) ya da tersine Türklerin Hıristiyanlaşması gibi daha birçok konu vardır

Ama bunların tartışma yeri burası değildir

Biz Türklerin göçebe geçmişlerinin bugün psikolojilerine olan etkisini konuşuyoruz

Türklerin Anadolu’ya yerleşme süreçlerini bu açıdan ele alıyoruz ve hemen ardından göç psikolojisinin görünen özelliklerini anlatmaya çalışacağız

11-25-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Göçebe Türklerin Uygarlığa, İslam'a Katkısı Olmadı Mı? Türk grup davranışının önemli bir bileşenini oluşturan ve modern zamanlarda halen de Türklerin davranışını belirleyen göçebe psikolojisi üzerinde çalışmalarımı iki haftadır haber10 okuyucularıyla paylaşıyorum Geçen hafta Türklerde halen süren göçebe psikolojisinin üzerine yükseldiği maddi anatomiyi net olarak ortaya koyabilmek açısından Anadolu’ya gelmelerinden itibaren Türklerin de ne ölçüde ve nasıl yerleşik hale geldiklerinin kısa bir hikayesini vermeye başlamıştık Buna devam etmeden önce yazılara gelen çok ciddi katkı ve eleştiriler üzerinde durmak isterim Öncelikle Türklerin halen süren göçebe psikolojisine verdikleri örneklerle katkıda bulunan arkadaşlarımıza çok teşekkür ederim Bu çalışmaların yapılma nedeni Türklerin halen göçebe psikolojisinden nasıl etkilendiklerini gösterebilmek içindir Ama henüz bu etkilerin neler olduğunu tartışmaya gelmedi sıra Sanıyorum bu konuları konuşmaya başladığımızda arkadaşlarımızın bu katkılarından çokça yararlanacağız Göçebe psikolojisinin süren etkilerini ele alan bu yazılarda konuya doğrudan odaklandığımızda bizim diğer alanlardaki görüşlerimizi bilmeyen arkadaşlarımızdan eleştiriler alacağımızı tahmin ediyorduk Genel olarak uygarlık ve Türklerin uygarlık(lar)la ilişkisi ve uyarlık(lar) karşısındaki konumu üzerine başka yerlerde ileri sürdüğümüz görüşlerimizi enine boyuna burada ortaya koymayınca bir arkadaşımız haklı olarak şunları düşündüğünü söyledi: “Selçuklu ve Osmanlının kurucu unsuru olan Türklerin davranışlarında göçebe psikolojisini taşımaları; kas gücüne dayanan dayanıklı savaşçılar olarak iktidarı ellerinde tutmaları; buna mukabil kentli Farisi-Grek-Ermeni nüfuzu karşısında itilmişlik duygusunu yaşamaları ilginç konular Fakat Dücane Cündioğlunun "İslam dünyasının merkezi" olarak nitelendirdiği Selçuklu - Osmanlı coğrafyasında Türklere biçilen bu konum kurucu unsurda sadece kası savaşı mücadeleciliği vurgulamak anlamına gelmez mi? 12 yydan sonra İslam dünyasında kayda değer bir gelişme olmamış diyen müsteşrike hak verilmiş olunmaz mı?” Bu soruya cevap verebilmek için genel olarak uygarlık ve Türklerin uygarlık(lar)la ilişkisi ve uygarlık(lar) karşısındaki konumu üzerindeki görüşlerimizi ortaya koymamız gerekir Braudel gibi uygarlık tarihçilerine göre Türklerin kendine özgü bir uygarlıkları yoktur; onların bu açıdan tarihteki rolleri uygarlıklar arasında aracı olmaktır Türklerin kültürler ve dinler karşısında fanatik olmamaları her türlü uygarlığı kolayca benimseyebilmeleri gibi özellikleri bu rollerini pekiştirmektedir Uygarlıklar arasında aracı olma rolü küçümsenecek bir rol değildir hatta tam tersine “Türkler olmasaydı uygarlıklar arasında etkileşim olmazdı uygarlık tarihi olmazdı” denebilir Benim uygarlık tarihçilerinin bu görüşlerine ilave olarak söylemek istediğim şey henüz tam olarak başaramasalar senaaacilikle yetinseler bile Türklerin tüm tarihleri boyunca kendi özgün uygarlıklarını oluşturmaya da giriştikleridir Sürecin yönü bu doğrultudadır Türklerin mimari şiir musiki gibi alanlarda her zaman kendine özgü bir uygarlığın temelleri var olmuştur Türklerin kendilerine özgü uygarlık kurmaya yatkınlıkları İslam’la karşılaşmalarından sonra ayan beyan görülen bir olgudur Öyle ki İslam’la ilk toplu karşılaşmaların olduğu coğrafya olan Maveraünnehir’de İslam düşünce külliyatına mimarisine müziğine Türk soylulardan çok önemli katkılar olmuştur Türk tarihi açısından İslam olmanın heyecanıyla yerleşik yaşama ve uygarlığa yönelmenin ayırt edici biçimde kendini gösterdiği bu döneme “Maveraünnehir Aydınlanması” dense yeridir Müslüman Türklerin yerleşik ve uygar olma çabaları yöneticilerin bazı aymazlıklarına rağmen Anadolu’ya geldikten sonra da kendine özgü bir rotada sürmüştür Selçuklu ve Osmanlı Türkleri İslam uygarlığına Arap Fars Bizans parçalarından oluşan senaaae dayalı katkılar yapmışlardır Katkılar pek doğal olarak düşünce ve bilim alanında değil devlet yönetimi askerlik mimarlık ve İslam sanatı alanında olmuştur Pek doğal olarak diyorum çünkü Türklerin yıkılmakta olan İslam dünyasındaki misyonu onu korumak ve kollamaktır Ayrıca tüm uygarlıklara düşünce alanındaki katkılar kuruluş ve gelişme döneminde yapılır bir süre sonra kötü-ünlü Toynbee’nin zeolitleşme (taşlaşma) dediği durum ortaya çıkar Örneğin modern uygarlık en önemli düşünürlerini Aydınlanma döneminde vermiş daha sonra kendini tekrarlamaya başlamıştır Bu senaaae dayalı uygarlık Batı modernleşmesinin meydan okumasına cevap verememiş yenilginin külleri arasından yeni bir uygarlaşma umudu olarak Türkiye Cumhuriyeti ile çıkılabilmiştir Dünyada modern uygarlığın krizinden söz ettiğimiz şu sıralarda Türklerin uygarlıklarla ilişkilerindeki bu muazzam nitelikleri yeni bir uygarlık için dikkatlerimizin onlara çevrilmesine neden olmaktadır Kaldı ki Türklerin savaşçı nitelikleri de uygarlık(lar)la ilişkileri açısından küçümsenemez Onların savaşçı nitelikleridir ki onları İslam dünyasını kılıcı koruyucusu haline getirmiştir Gerek Selçuklu gerek Osmanlı dönemi muhtemelen Türkler olmasaydı kaybolup gidecek olan İslam dünyasının yeniden şahlandığı İslam uygarlığına muhteşem katkılar yapıldığı dönemler olmuştur Türklerin İslam’a girişleriyle ortalığın karıştığını ve İslamiyet’in safiyetinin bozulduğunu dolayısıyla İslam dünyasının şimdiki geriliğinden Türklerin sorumlu olduğunu öne sürüp duran Arap kökenli İslamcılar bu çirkin iftiralarını Türkler olmasa yitip gidecekleri gerçeğine gözlerini kapayarak yapmaktadırlar Haçlı Seferleri’yle ilgili tarihçiler arasında yapılan şu tartışma Türklerin uygarlık(lar)la ilişkisi ve uygarlık tarihindeki rolü hususunda oldukça ışık tutucu olabilir Tarihçi Jacques Pirenne Haçlı Seferleri’nden söz ederken Batı uygarlığının dünyaya yayılışını Türklerin dokuz yüzyıl geride bıraktığını söylemektedir Ona göre eğer Türkler tarih sahnesine karışmış olmasaydı Batılılar çok daha önce Avrupa-Hint yolunu açmış ve büyük keşifler 900 yıl önce başlamış olacaktı Bu aaain tam aksini savunun Şemsettin Günaltay ise I Tarih Kurultay’ında Türklerin İslam uygarlığını savunması olmasaydı bu uygarlığın 9 ve 10 yyda yıkılacağını 9 ve 13 yylar arasında Ortaçağ karanlığında yaşayan Batı’ya İslam uygarlığının eserleri aktarılamayacağı için Rönesans’ın ortaya çıkmayacağını ileri sürmüştür Bu aaalerden hangisi doğrudur bilinmez ama her iki tarihçinin de hemfikir olduğu konu Türk faktörü işe karışmadan önce yakın-Doğu barajının pek gevşek olduğudur Bu nedenle Hilmi Ziya Ülken de Türkler olmasaydı pek rahatlıkla bu gevşek yakın-Doğu’ya yarı barbar Avrupalıların yerleşeceklerini ama kurulan Haçlı devletlerinde gördüğümüz gibi buralara kültür bakımından pek bir katkı getirmeyeceklerini bildirmektedir Tam tersine Haçlılar Ortadoğu’dan bir şeyler almışlardır Türklerin koydukları blok çeşitli nedenlerle taşmak zorunda olan Avrupa’yı başka yollar bulmaya yeni kıtalar keşfetmeye sevk etmiştir Türklerin uygarlık tarihindeki rolünü bunun gibi Bizans Sasani Hint Çin arasındaki işlevlerinde de gösteren birçok başka örnek verebiliriz Hasılı kelam Türkler olmadan uygarlık tarihi olmazdı diyebiliriz Her neyse bir başka tartışma noktasına geçelim Yazılarımızın ortaya çıkardığı tartışma noktalarından birisi de göçebe Türklerin yerli halkla ilişkisi sırasında tarihçilerin kaydettiği gözle görülür bir mukavemet ve muhalefetin olmadığıdır Elbette bu uzun yıllar boyunca Anadolu coğrafyasında pek çok savaş ve gerilim yaşanmıştır Özellikle Selçukluların Moğolların denetiminde olduğu zamanlarda Ermenilerin Moğollarla işbirliği neticesi ciddi kargaşalar görülmüş Moğol-Ermeni işbirliğine karşı başta Karamanoğulları olmak üzere uçlardaki Türkmenler Memlüklülerle ittifak kurmuş ve durmaksızın savaşmışlardır Yine aynı şekilde Babai isyanlarında ilk göç dalgasıyla gelip yerleşen Türklerle sonran gelen Türklerin arasındaki yer bulma kavgasının rolüne birçok tarihçi değinmektedir Tüm bunlar vardır ama bunlara rağmen yerlilerle göçebelerin ciddi bir çatışması olduğundan bahsedilemez Her biri birbirleriyle karıştırılmaması gereken farklı olgulardır Türklerin Anadolu’yu yurtlaştırmaları sürecinde bunlara benzer örneğin yerlilerin Müslümanlaşması (Türkleşmesi) ya da tersine Türklerin Hıristiyanlaşması gibi daha birçok konu vardır Ama bunların tartışma yeri burası değildir Biz Türklerin göçebe geçmişlerinin bugün psikolojilerine olan etkisini konuşuyoruz Türklerin Anadolu’ya yerleşme süreçlerini bu açıdan ele alıyoruz ve hemen ardından göç psikolojisinin görünen özelliklerini anlatmaya çalışacağız