İmam-I Muhammed Gazali

Bu durum Islâm dini için hem inanç bakimindan hem de siyasî olarak bir tehlike olusturmustu Onlarin temel Ilkeleri birligi te'min etmek için bir Imam-i masum'â baglanmak ve bütün bilgileri ondan ögrenmek gerektigi seklindeydi (Gazzâlî Munkiz s 31 vd) Gazzâlî onlara karsi müslümanlarin Imam-i masum'u Hz Muhammed (sas)'dir
Biz Allah tarafindan ona indirilen Kur'an-i Kerîm'e ve onun sünnetine bagliyiz diyerek bâtinîligi kesinlikle reddeder (0brahim Agah Çubukçu Gazzâlî ve Bâtinîlik Ankara 1964 s 51 70) d) Mutasavvife: Tasavvuf ehli Gazzâlî yukarda sözü edilen üç zümreyi Islâm dini karsisinda tenkit ettikten sonra derinlemesine sûfileri tenkid eder Ona göre sûfiler Ilmin yaninda amelin de lüzumuna inanmis olan gurubu teskil eder Onlarin gayesi nefsi kötülüklerden temizlemek ve zIkir yoluyla kalpten Allah sevgisinden baska her seyi atmaktir Düsünce ile fiili (ameli) birlestiren tek yol buydu Ona göre büyük sûfilerin arzu ettikleri sey tatmak ve yasamakti Nefsin arzularini yok etmek kalbin dünya ile alâkasini kesmek gurur kibir söhret ve gelecek endiselerini asmak onlarin baslica faziletleridir Bu faziletler gerçeklesince Insanda kalp gözü açi lir Gazzâlî'nin kalbin mahiyeti ve Kalp Gözü hakkindaki açiklamalari 0hya Mizânu'l-Amel munkiz Risâletü'l-Ledunniyye ve Mikatü'l Envâr isimli eserleri basta olmak üzere diger eserlerinde de yay Ilmis durumdadir Burada onun kalp ve kalbî bilgi hakkindaki düsüncesi söyle özetlenebilir: Kalp Allah hakkindaki bilginin dogdugu yerdir O bir çesit cevherdir Insan hakikati onunla kavrar Kalp Insan ruhunun kesf ve sezgi gibi en yüksek derecesini teskil eder Ve bir ayna gibi esyanin aslini kavrar Kalp akilli kimseyi hayvandan küçük çocuktan deliden ayiran bir mana tasir maddî göz yani beden gözü disi (zahiri) görür fakat içi görmez baskasini görür kendisini görmez sonluyu görüp kavram sonsuzu kavrayamaz Kalp gözündeki nur ise bir olgunluk (kemâl)'tur yukarda maddî göz için söylenen eksiklikler onda yoktur O baskasini idrak ettigi gibi kendini de idrak eder Ona uzak-yakin birdir esyanin sirlarina nüfûz edebilir Kalp gözüne Akil Ruh Insanî nefs gibi isimler verilir (Necip Taylan Gazzâlî'nin Düsünce SIsteminin Temelleri Bilgi-mantik-iman Istanbul 1989 s 91 vd) Gazzâlî bu fIkirleriyle soyut düsünce ve mantiga karsi yasanmis tecrübeyi ve zevki ko****** bunu hakikate ulastiran bir yol olarak görmüstü Ona göre tasavvufun asil degeri de akil üstü (irrasyonel) âleme açIlmis bir kalp gözü olmasindan nazârî olan ile amelî olani birlestirmesinden hakikati bizzat yasanan tecrübeden çikarmasindan ve ahlâkî hayat için bir örnek olmasindan geliyordu Görüldügü gibi Gazzâlî sûfîlerin zevk ve dînî tecrübe metotlarini benimser fakat burada yanlis bir hükme varanlari da tenkit eder meselâ; Allah ile birlestigini ona hulûl ettigini dînî cezbe ve istigrak (ekstaz) halinde kendilerini her türlü dînî emrin üstüne çikmis diye kabul eden bazi sûfilerin bulundugunu oysa bu gibi durumlarina dine tamamen aykiri seyler oldugunu söyler (Gazzâlî el-Munkiz s 44 vd; Necip Taylan age s 108 vd) Gazzâlî'nin üzerinde durdugu çok önemli kavramlardan biri de Akil kavrami ve aklin din ile olan iliskisidir O akli çesitli anlamlarda kullanmistir Meselâ; nazarî bilgileri kavramak için Insanin yaratilistan sahip oldugu kâbiliyettir Insan hayvandan bu hususiyeti ile ayrilir Bazan tecrübeden elde edilen bilgilere de akil denir Nitekim tecrübeli kimseye akilli kisi denIlmektedir Ayni sekilde devamli olan mutlulugu kazanma kabiliyetine de akil denir Bundan hareketle Gazzâlî'ye göre aklî ilimleri ser'î (dinî) ilimlere aykiri diye görenler câhillerdir Akil dogru yolu serîatsiz bulamadigi gibi serîat (din) da ancak akil ile anlasilip açikliga kavusabilir Bu anlamda akil göze serîat da isiga benzer Baska bir ifadeyle din binadir akil ise onun temelidir Binasiz temel anlamsizdir temelsiz bina ayakta duramaz Akil ile Nakil (nass) iliskisinde yorum (te'vil) yapanin durumunu da Gazzâlî söyle tesbit eder Te'vil yapanlar söyle gruplandirilabilir: 1- Yalniz nakle deger verenler 2- Sadece Akla deger verenler 3- Akli esas tutup nakli akla tabi kilanlar 4- Nakli esas alip akli nakle tabi kilanlar 5- Hem nakli hem akli esas alip Ikisine birden deger verenler Gazzâlî'ye göre en dogru yolu bu besincisi bulmustur KIsaca Gazzâlî'ye göre akil ve din birbirini tamamlar Aslinda bu Iki taraf birbirine aykiri da degildir Din aklin degerini inkâr etmedigi gibi onun önemini vurgulayan ve Insani düsünmeye yönlendiren bir çok Ayet-i Kerime ve hadisler vardir Böylece Gazzâlî akil-din iliskisini karsilikli bir ihtiyaç ve uzlasma tarzinda yorumla****** aklî ilimler ile dinî ilimleri din ile dine aykiri düsmeyen düsünceyi uzlastiran bir yol tesbit eder