İmam-I Muhammed Gazali

Gazzâlî'nin yasadigi dönemin dinî bakimdan oldugu gibi siyasî bakimdan da önemli oldugunu biliyoruz o siyasetle ilgili düsüncelerini et-Tibri'l-Mesbuk fi Nasaihi'l-Mülûk el-Munkiz ihya Kimyay'i-Saadet el-Iktisad fi'l-0'tikad gibi eserlerinde ilgisi oldukça belirtmistir 0limler siniflamasinda siyasete ayri bir yer vermis ve siyasetin Insan ve toplum hayati için geregini belirtmistir Gazzâlî'ye göre siyaset Insani iyi yola yönlendiren bir ilim olan ahlâkin yaninda yer alir Insan hayati için bu dünyada belirlenmis davranis Ilkeleri gereklidir Çünkü onlar ayni zamanda ahiret hayatina hazirligin da bir geregidir Saglam bir dünya teskilati ve çalismasi olmadan ahiret hayati içinde istikrar içinde çalIsamaz Bir yerde kanun ve nizamin temin edilememesinden dolayi siyasî bir istikrarsizlik varsa orada Allah'a hizmet edebilecek zihnî bir sükunet de olamaz onun için Insan dünya-ahiret uyumunu kurmalidir Gazzâlî Insanin tek basina yasayamayacagi yani daima hem cinsine muhtaç oldugu Ilkesinden hareketle Islâmî yönetimi yani devletin gerekliligini belirtir Bu durum neslin devaminin sarti oldugu gibi ihtiyaçlarin karsilikli iliskilerle temin edIlmesinin de sartidir Fakat Insanlar toplum halinde yasarken karsilikli iliskiler içinde bulunacaklarindan aralarinda bazi kavga ve anlasmazliklar da tabiî olarak çikacaktir Bunu önlemek için bir hukuk sIstemi ve hükümet gerekli bulundugu gibi bu siyâsî nizami sagliyacak bilgi basiret ve önderlik vasiflarina sahip kimselerinde bulunmasi gereklidir Gazzâlî Islâm devlet baskanligi için altisi yaratilistan dördü müktesep on özelligin bulunmasi gerektigini belirtir Bunlar bulûg çagina gelmis olmali akilli hür erkek duyu organlari saglam olmali cesaretli ve otoriter olmali adil olmali çikacak yeni durumlara göre en uygun yolu seçebIlmeli takva sahibi cömert ve bilgili olmali (Harun Han Sirvanî Islâm da siyasî Düsünce ve 0dare s 97 vd) Gazzâlî'nin düsünce sIsteminin orjinal kabul edilen yönlerinden biri de kendisinin bu konuda batili filozoflarla karsilastirIlmasina gerek duyulan sebeplilik (nedensellik) meselesidir Tehâfütü'l-Felâsife isimli eserinde filozoflari tenkit ettigi en önemli felsefe problemlerinden biri olan bu konu sebep-sonuç arasinda görülen iliskinin mutlak ve zarurî olmadigi seklinde özetlenebilir Oysa sebep-sonuç münasebeti felsefe ve mantikta birbirine kesin ve zarurî olarak bagli görülmektedir Gazzâlî böyle bir düsüncenin mucizeyi inkâr etmek olacagi anlayisindan hareketle sebep-sonuç iliskisinin neticesini bir zarûret (vucû degilde olabilir (caiz) olarak görür Çünkü sözkonusu Iki taraftan birinin varligi digerinin de var olmasini gerektirmez ve böyle bir gereklilik anlayisi aliskanliktan kaynaklanir Meselâ; susuzlukla su içmek bunun kesIlmesiyle ölüm ilâç ile sifa bulmak gibi iliskilerin sonuçlari kaçinIlmaz degildir Bunlarin birbirine bagliligi Allah'in takdirinden dolayidir Ve Allah kendi kudretiyle Isterse bunlari yaratmayabilir (Gazzâlî Tehâfütü'l-Falâsife s 85) Eserleri ortaçagda Lâtinceye çevrilen Gazzâlî el-Gazel adiyla meshur olmustur Özellikle yukarda degindigimiz sebeplilik hususunda Ockhamli William Nikola ve Peter gibi hristiyan filozoflari etkilemisti Bunun yaninda Gazzâlî bilhassa Endülüslü Iki filozof olan Ibn Rüsd ve Ibn Tufeyl tarafindan ciddi sekilde tenkit edildi Ancak Gazzâlî onbirinci yüzyildan günümüze kadar ehl-i sünnet akidesinin saglam bir sekilde devam edip gelmesinden ve tasavvufta Ilmî otoritesiyle kendini daima hissettirmistir Zamanimizda da Kelâm FIkih Islâm Hukuku Tasavvuf Ahlâk ve Felsefede önemli yerini muhafaza etmektedir