Geçmişten Bugune Kars

Kars Kaleleri

Kars Kalesi (Merkez)



Karsın kuzeyindeki dik yamaçlı bir tepe üzerinde bulunan Kars Kalesini Saltuklu Sultanı Melik İzzeddinin emri ile veziri Firuz Akay 1153 yılında yaptırmıştır Timurun Anadoluyu işgali sırasında kale yıkılmış, Osmanlı döneminde Sultan IIIMuratın isteği ile Lala Mustafa Paşa tarafından 1579 yılında yeniden yaptırılmıştır Osmanlı kaynakları kalenin yapımında 100000 asker ve işçi kullanıldığını belirtmektedir Bunu belirten bir kitabe de dış surların kapısına konulmuştur

Kitabe:

"1152 yılında Sultan Melik İzzeddin'in emri ile Veziri Firuz Akay tarafından yaptırılmıştır Kaleyi 1386 yılında da Timur yerle bir etmiş, 1579 yılında tekrar III Murat'ın emriyle Lala Mustafa Paşa yeniden yaptırmıştır"

Kars Kalesi, 1606 yılında İran Şahı IAbbas tarafından yıkılmış,1616 ve 1636 yıllarında iki kez onarılmıştır Bu onarım yapılırken de Karsa yeni yapılar eklenmiştir Kale 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşında tahribata uğramış, orijinalliğinden kısmen de olsa uzaklaşmıştır

Kars Kalesinin çevre uzunluğu 3500m olup, 220 burçla takviye edilmiştir Bu burçlardan ancak yedi tanesi günümüze gelebilmiştir Doğu-batı yönünde 25000 m; kuzey-güney yönünde de yaklaşık 90m uzunluğundadır Bu durumda kalenin tam bir dikdörtgen planı bulunmamaktadır Kale iç ve dış kale olarak iki bölümden meydana gelmiştir Dış surlar beş sıra halindedir Ayrıca önüne derin hendekler kazılmıştır Asıl kale doğuya yöneliktir Kalenin 2080 mazgalı bulunmaktadır



Kalenin dış surları kesme bazalt taşından yapılmıştır Kalenin üç büyük kapısı bulunmaktadır Bu kapılardan batıdaki “Su kapısı (Çeribaşı Kapısı), güneyde Kağızman kapısı (Orta Kapı) ve doğuda Behram Kapısıdır Bunlardan kuzeydeki ana giriş kapısı kale önündeki bir uçuruma yöneliktir Kale burcuna ise taş döşeli bir yol ve yolun bitiminde de merdivenlerle ulaşılmaktadır

Kale içerisinde XIIyüzyıldan kalma Moğol saldırısı sırasında 1239 yılında ölen Celal Babanın çini kubbeli türbesi, askeri koğuşlar, düz tarlalık alanlar, cephanelik ve bir de mescit bulunmaktadır Günümüzde kale Kültür Bakanlığı tarafından sit alanı olarak ilan edilmiştir

Ani Surları ve Kalesi (Arpaçay)



Kars Arpaçay ilçesinde, Ocaklı Köyü bitişiğinde Arpaçay Nehrinin batı yakasında, Bostanlar Deresi ile Miğmığ Dereleri arasında kalan yaklaşık 5 hektarlık alanda bulunan Ani kentinin çevresini kuşatan surlar Ermeni Krallarından III Aşot tarafından yaptırılmıştır Urfalı Mateosa göre bu surların yapımı 971-972 yıllarında tamamlanmıştır Simpad II döneminde de şehrin kuzey ve doğusuna daha geniş olarak dış surlar eklenmiştir Bu surlar oldukça yüksek burçlarla takviye edilmiştir

Ani İç Kalesi ise, şehrin güney ucunda bir tepenin üzerinde ulunuyordu Surların zayıf olan yerlerine de 10-12 m derinliğinde, 500m uzunluğunda hendekler kazılmıştır Bu hendeklere yapılan su yolları ile de tehlike karşısında içleri Arpaçaydan getirilen sularla dolduruluyordu Kalenin ikisi dış, biri de iç olmak üzere üç kapısı bulunuyordu Ayrıca tehlike anlarında kullanılmak üzere bir de gizli kapısı vardı



Ermeni Kralı Sımpadın şehrin çevresine yaptırılan surların uzunluğu 2500 m yüksekliği de 8-10 m, kalınlığı da l m idi Sur duvarları iki yanı cilalı kireçle karıştırılmış, volkanik kum taşından yapılmıştır Buradaki birici sur dizisinin arkasında ikinci bir sur sistemi bulunmaktadır Orta Ani surları ise Xyüzyılda Kral III Aşot tarafından yaptırılmıştır

Selçukluların Aniyi ele geçirmesi sırasında surların orta kapısı büyük zarar görmüştür Selçuklular Aniyi 1064de fethettikten sonra ana giriş kapısına l50x100 m ölçüsünde yürür vaziyette bir aslan figürü yerleştirmiştir Şeddadilerden Ebü-Şüca Menuçehr (l064-1110) surları ve sur kapısını onararak dört satırlık bir de tarihsiz kitabe koydurmuştur Ayrıca surların içerisine sekiz köşeli kalın ve yüksek minareli Menuçehr Camisini yaptırmıştır

Aninin Bagradlıların eline geçmesinden sonra Ani Kalesi hükümet merkezi konumuna getirilmiştir Bu dönemde de kale İç Kale olarak tanınmıştır

Arkina Kalesi (Arpaçay)

Kars, Arpaçay ilçesinde Aninin kuzeyinde, Arpaçay kıyısında bulunan Arkina Kalesinin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir Büyük olasılıkla Ermeniler tarafından yaptırılan bu kalede yaşayan Ermeni ruhani reislerinin olduğu kaynaklardan öğrenilmektedir Bizanslıların eline geçen kale zaman zaman İran saldırılarına uğramıştır

Kızıltepe Kalesi (Yervantaşad) (Arpaçay)

Kars, Arpaçay ilçesinde Arpaçay ile Aras nehirlerinin birleştiği noktada bulunan Kızıltepe Kalesi, Kral Yervant tarafından MÖ Iyüzyılda yaptırılmıştır

VIII Yüzyılda harap olarak onarılan kale kesme taş ve moloz taştan yapılmıştır Günümüze kaleden pek az bir duvar kalıntısı gelebilmiştir

Marmaşen Kalesi (Arpaçay)

Kars, Arpaçay ilçesinde Arpaçay Nehrinin kıyısında, Kanlıca Köyünün olduğu yerde, Ermeni prensi Krikor Bahlavuninin oğlu Vahram tarafından XIyüzyılın başlarında yaptırılmıştır Bu kale aynı zamanda Ermenilerin bir bakıma dinlenme yeri niteliğinde idi

Selçuklu hükümdarı Alpaslan Aniyi ele geçirmeden önce oğlu Melikşah bu kaleyi kuşatmıştı Ancak etrafının su ve hendeklerle çevrili oluşundan ötürü bir sonuç alamamıştı Ardından kalenin bulunduğu kayalıklar tarafından saldırmış, oradan da bir sonuç elde edememiştir O günlerde meydana gelen bir deprem kale surlarının bir bölümünü yıkmış ve Melikşah da buradan şehre girmiştir

Kesme taş ve molozdan yapılan etrafı su dolu hendeklerle çevrili kaleden günümüze çok az duvar kalıntısı gelebilmiştir

Pakaran Kalesi (Arpaçay)

Kars Arapaçay ilçesinde Arpaçayın kıyısında, Aniden 3-4 km uzaklıkta bulunan Pakaran Kalesinin ne zaman yapıldığı bilinmemektedir Kaynaklardan XIIIyüzyılın başlarında Gürcülerin bu kaleyi ele geçirdiği, ardından Ermeni Prensi Vartanın kaleyi geri aldığı öğrenilmektedir Timurun Anadolu istilası sırasında kale, 1394 de Timur tarafından yıktırılmıştır

Tunçkaya-Kaçivan Kalesi (Kağızman)

Kars, Kağızman ilçesine 40 km uzaklıkta, Tunçkaya Köyünde bulunan bu kale Selçuklular döneminde kullanılmıştır Ancak kalenin daha eski dönemlere kadar indiği sanılmaktadır Osmanlılar da kaleyi sürekli onarmışlardır Bu da kalenin önemli bir stratejik konumda olduğunu göstermektedir

Kalenin düzgün bir planı bulunmamaktadır Kesme taş ve moloz taştan yapılan, dört yönden surlarla çevrili kalenin iki giriş kapısı bulunmaktadırGünümüze harap bir durumda gelen kale içerisinde bir kilise ile mescit kalıntısı bulunmaktadır

Keçivan Kalesi Kağızman ilçesinin kuzeybatısında yer alan Aladağın hemen eteğindedir Eski sancak merkezi bir kaledir Kaynaklar ve halk arasında Keçivan, Geçivan, Geçvan adları ile anılmakta olup, kalenin bulunduğu yerleşim yeri 1960 sonrası Tunçkaya Köyü olarak isim almıştır

Artakers Kalesi (Kağızman)

Kars Kağızman ilçesinde, Günindi Köyü (Kers) bulunan bu kalenin yapım tarihi bilinmemektedir Yüksek kayalık bir alanda bulunan kale kaba taşlardan örülmüştür Kale yakınında Buzhane denilen mevkide de mağara bulunmaktadır

Kalenin yapımı ile ilgili yeterli bilgi bulunmamaktadır Günümüze taş duvarlarından bazı kalıntılar gelebilmiştir

Ağcakale (Kağızman)

Kars Kağızman ilçesinde bulunan Ağcakalesinin ne zaman ve kimin tarafından yapıldığı bilinmemektedir Bunu belirten bir kitabesi ve kaynaklarda da herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadır

Kale kayalık bir tepe üzerinde olup, günümüze ulaşan duvar yükseklikleri 7-8 m, genişliği de ortalama 5-6 mdir Sarımsı beyaz taşlardan örülmüş olan kalenin dikdörtgen planlı olduğu sanılmaktadır

Kozlu Kalesi (Kağızman)

Kars Kağızman ilçesinin Kuzlu Köyünün batısında bulunan kalenin eski bir tarihi olduğu sanılmaktadır Ancak buna açıklık getirecek bir belgeye de rastlanmamıştır Kesin olmamakla birlikte, kalenin Urartular döneminden kaldığı sanılmaktadır

Kalenin kuzeybatısında bulunan mağaralardan, tarih öncesi çağlarda bir yerleşim olduğu anlaşılmaktadır Bu mağaralar iki ve üç katlıdır Kalenin yanında bir de göl vardır Moloz taştan duvarları örülmüş ve oldukça yüksek olduğu da günümüze gelen kalıntılarından anlaşılmaktadır

Kötek-Köroğlu Kalesi (Kağızman)

Kars Kağızman ilçesinde Kötek Köyünün bir kaç km batısında bulunan ve yüksekliği 150 myi bulan kalenin ne zaman ve kimin tarafından yaptırıldığı bilinmemektedir Yapımıyla ilgili bir kitabeye rastlanmadığı gibi kaynaklarda da onunla ilgili yeterli bir bilgiye rastlanamamıştır

Kalenin günümüze gelen kalıntılarından planını çıkarabilmek de mümkün olamamıştır Moloz taştan yapılan kalede yer yer harç da kullanılmıştır

İnkaya-Micingirt Kalesi (Sarıkamış)

Kars, Sarıkamış ilçesinde, İnkaya (Micingirt) Köyünde bulunan kale Saltuklu Mansur Ergin tarafından 1232 yılında yaptırılmıştır Kayalık bir tepe üzerindeki kalenin bulunduğu alanın çevresinde Urartu kaya mezarları ve Urartu sarnıcının bulunuşu, bu bölgeye daha önceden Urartular tarafından yerleşildiğini göstermektedir Sonraki dönemlerde bu kaleyi Romalılar, Bizanslılar, Selçuklular, Saltuklular ve Osmanlılar kullanmışlardır Bunu belirten bazı İslam ve Hıristiyan yazılarına taşlar üzerinde rastlanmıştır

Kale dikdörtgen planlı olup, günümüze yalnızca sur duvarlarının bazı bölümleri ulaşabilmiştir Duvarları kesme ve moloz taştan yapılmıştır Bugünkü konumuyla kalenin planını çıkarabilmek mümkün değildir

Zivin Kalesi (Süngü Taşı) (Sarıkamış)

Kars Sarıkamış ilçesi, Zivin Köyünün doğusunda sarp kayalar üzerine kurulan bu kalenin ne zaman yapıldığı kesinlik kazanamamıştır Bununla beraber, kale çevresinde Urartulara ait keramik parçaları bulunmuştur Buna dayanarak kalenin Urartu döneminde kurulup Selçuklu ve Osmanlı döneminde de kullanıldığı sanılmaktadır

Günümüze son derece harap bir durumda gelmiş olan kalenin sur duvarları büyük ölçüde yıkılmıştır Kaba moloz taştan yapılan kalede yer yer arazideki kayalardan da yararlanılmıştır