Osmanlı Kütüphaneleri Hakkında Bilgi

**Prof. Dr. Sinsi** · 11-04-2012

Osmanlı Kütüphaneleri Hakkında Bilgi
İnsan eğitim ve gelişimini sağlamayı amaçlayan ufku açan gönülleri zihinleri aydınlatan ve coşturan yegane araçlardan biridir kitaplar… ve tabii onları bulmamızı onlara ulaşmamızı sağlayan en önemli adreslerden birisi de elbette ki kütüphanelerdir

Son zamanlarda değerini kaybetmiş hak ettiği önemi ve itibarı görememiş olması onun varlığının artık sonuna gelindiği izlenimi vermemeli kimseye

Günümüzde artık kütüphanelere alternatif olarak internet ön plana çıkmış gibi görünse de oturduğumuz yerden tek tuşla aradığını bulmak biz insanoğluna cazip gibi gelse de Onlar bizim kültürümüzün oluşumunu gelişimini sağlayan yapı taşlarındandır

İlk kütüphane Osman Bey zamanında İznikte ikincisi ise Edirnede Lala Şahin Paşa tarafından kuruldu

Yıldırım Bâyezîd Han zamanında Bursada Eyne Subaşı Medresesi'nin üst katında bir kütüphane ile Eyne Subaşının Balıkesirde yaptırdığı medresede bir kütüphane kuruldu

Fatih Sultan Mehmed Han İstanbulu fethettikten sonra çeşitli îmar faaliyetleri arasında önemli kütüphaneler yaptırdı

Ayasofya yakınında yaptırdığı ilk medresenin yanında halka açık bir kütüphane kurdurdu

Fâtih Camii Külliyesi içinde yaptırdığı kütüphane Zeyrek Camii Kütüphanesi Eyüp Sultan Camii yanındaki kütüphaneler bu kütüphanelerin en meşhurlarıdır

Daha sonraki pâdişâhlar tarafından İstanbulun yanında Amasya Edirne Bursa Manisa Trabzon ve başka şehirlerde de kütüphaneler kuruldu

Topkapı Sarayı bünyesinde kurulan Saray Kütüphanesi Ayasofya Süleymâniye Şehzâdebaşı ve Bâyezîd kütüphaneleri zenginleştirilerek zamanımıza kadar gelmişlerdir

Osmanlılar devrinde mîmârî açıdan müstakil bir binaya sahip olan ilk vakıf kütüphanesi Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa tarafından yaptırılan ve Köprülü Fâzıl Mustafa Paşa tarafından vakfiyesi hazırlanarak tanzim edilen Köprülü Kütüphânesidir

Şehid Ali Paşa tarafından Vefâda yaptırılan kütüphane Atıf Efendi tarafından Süleymâniye civarında yaptırılan Atıf Efendi Kütüphanesi Nûruosmaniye Kütüphanesi ve Koskada Koca Ragıb Paşa tarafından kurulan Ragıb Paşa Kütüphanesi de belli başlı Osmanlı kütüphaneleridir

Sultan İkinci Mahmûd Han devrinde kurulan yeni kütüphanelerin kitap vakıflarının yanında kütüphanelerin devlet tarafından kontrolünün ve düzenleme çalışmalarının yaygınlaştığı da görülmektedir

Bu devirde İstanbulda kurulan kütüphanelerin çoğunluğu tekke kütüphaneleridir

Fâtih Kütüphanesi Çarşambadaki Murâd Molla Kütüphanesi Sultan İkinci Mustafanın kızı Hatîce Sultan tarafından Unkapanında kurulan Şâzeliyye Tekkesi Kütüphanesi Galata Mevlevihânesi Kütüphanesi bu devirde kurulan kütüphanelerdendir

Sultan İkinci Mahmûd Han Medîne-i münevverede Mahmudiye adıyla bir kütüphane Kıbrısta Ayasofya Camiinde bir kütüphane kurdurdu

İlme ilim adamlarına ve kitaba karşı aşırı merakı olan Sultan İkinci Abdülhamîd Han İstanbul ve başka Osmanlı ülkelerindeki kütüphaneleri tertip ve tanzim ettirerek fihristler düzenletti

Yıldız Sarayındaki Çit Kasrını kütüphane olarak tahsis ettirerek zamanının çoğunu burada geçirdi

Mısırdaki dağınık kütüphaneler toplanarak bugünkü adıyla Dârül-Kütübül-Mısrıyye diye bilinen Hidiv Kütüphanesi meydana getirildi

1882′de Kütüphâne-i Umûmî-i Osmanî adıyla nizâmnâme çıkarılarak herkesin faydalanabileceği umûmî kütüphaneler kuruldu

Bâyezîd Devlet Kütüphanesi İzmir Kayseri Konya Eskişehir Diyarbakır ve Bursada Millî Kütüphane adıyla kütüphaneler kuruldu

1911′de temeli atılan Türk Ocağı ve taşra teşkilâtlarında kurulan kütüphaneler bir nevi halk kütüphanesi vazifesi gördü

Cumhuriyet döneminde 1924′te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kânunuyla vakıf kütüphânelerindeki koleksiyonlar 1927′de çıkan kânunla tekke ve zaviyelerde bulunan eserler Maârif Vekâletine (Millî Eğitim Bakanlığına) bağlı kütüphanelere devredildi

Dünyanın en değerli kitap hazinelerinden biri olan Topkapı Sarayı Kütüphanesi nasıl oluştu?
Padişahlar ne gibi kitaplar okurlardı?
Saray kitaplığında hangi kitaplar vardı?
Çeyrek yüzyıl boyunca Topkapı Sarayı Kitaplığında görev yapan ve halen sarayın yöneticisi olan Dr

Filiz Çağman bütün bu soruların cevabını verirken saray kitaplığının bilinmeyen yönlerini anlatıyor

Topkapı Sarayı müze haline dönüştürüldüğü 1924 yılına kadar 400 yıla yakın bir süre Osmanlı padişahlarının ikametgahı imparatorluğun idari merkezi ve her türlü devlet adamının yetiştirildiği bir eğitim kurumuydu

Bütün bunların yanında Osmanlı sanatının oluştuğu yegáne merkez yine saraydı

Saray İstanbulun fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed tarafından 1460-1478 yılları arasında yaptırıldı ve asırlar boyunca ihtiyaca göre çeşitli yapılar ilávesiyle genişletildi

Bu ilginç kompleksi günümüzde gezen ziyaretçiler Osmanlı padişahlarının taşlarla bezeli değerli madenlerden yapılmış eşyalarının korunduğu hazineyi hayranlıkla izlerler

Fakat Osmanlı padişahlarının en çok değer verdikleri eserler başta Kuran-ı Kerimler olmak üzere el yazması kitaplardı

Sayıları 18

yüzyıl başlarına kadar giderek artan bu kitaplar sultanların hazinesinde korunmuş zaman zaman bunlardan bir kısmını okuma amacıyla has odalarına veya hareme getirterek muhafaza etmiş ve tekrar hazinelerine koydurmuşlardı

18

yüzyıl başlarında Sultan Üçüncü Ahmed (1703-1830) Enderunlu ağalar için bir kütüphane binası yaptırarak kendi hazinesinden çok sayıda eseri buraya vakfetti

Kütüphane 9

yüzyıldan hükümdarın dönemine yani 18

yüzyıla kadar başta Arapça olmak üzere Farsça ve Türkçe kitaplardan oluşmaktaydı ve saray okulu demek olan Enderundaki ağaların eğitimine uygun olarak çeşitli bilim dallarını kapsıyordu

Bu kütüphaneyi Sultan Birinci Mahmudun (1730-1754) 1733′te Revan Köşküne has oda ağaları için kurup vakfettiği kütüphane izledi

Sultan Birinci Abdülhamid (1774-1789) ise Bağdat köşküne aynı amaçla bir başka kütüphane vakfetti

Osmanlı padişahları Enderundaki bu kitaplıkların yanısıra İstanbulda başka kütüphaneler de yaptırıp kitaplar bağışladılar

İşte bu kütüphaneleri dolduran kitapların kaynağı olan Hazine kütüphanesinin zenginliği Osmanlı sultanlarının gerek içerik açısından gerekse estetik beğenileri dolayısıyla kitap sanatına ne kadar büyük değer verdiklerini açıkça gösterir

Yavuz Sultan Selim (1512-1520) ve Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) döneminde sarayın kitap hazinesi giderek büyüdü

Saray koleksiyonunun önemli bir bölümü ganimet ve hediye yolu ile oluşurken saray nakkaşhanesinde de Osmanlı kitap sanatının seçkin örnekleri hazırlanıyor resimlerle ve tezhiplerle bezeniyordu

Hükümdarların tükenmeyen ilgileri bu koleksiyonların zenginleşmesini sağladı

Topkapı Sarayının kütüphaneleri padişahların verdikleri kitap siparişleriyle ve kendilerine gelen hediyelerle bugünkü saygın ve özel konumuna ulaştı

Bu kitaplıklar 8

yüzyıldan 19

yüzyıla dek uzanan bir zaman dilimi içerisinde Cebelitarıktan Hindistana kadar İslam dünyasının geniş coğrafyasında hazırlanmış en seçkin ve önemli el yazması eserleri barındırır

Bunun yanısıra Topkapı Sarayı koleksiyonlarında Osmanlı İmparatorluğunun geniş hudutları içinde bulunan özellikle Balkan kültürlerinin önemli ve değerli kitaplarıyla batılı ülkelerden armağan edilen çeşitli baskı kitaplar da bugüne kadar özenle korunmuştur

18 bin 500 civarında el yazması ve baskı kitabın yanısıra harita ve hat sanatı örneklerinin bulunduğu Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi özellikle İslami hat minyatür tezhib ve cilt sanatının son derece zengin ve en ünlü koleksiyonudur

Osmanlı hükümdarları kitapları sadece toplamakla kalmadılar bizzat kendileri de çok sayıda eser özellikle de divan denilen şiir kitapları kaleme aldılar

Padişahların neredeyse tamamı şairdi ve bazıları Türk Edebiyatının önde gelen isimlerinden sayılırdı

Bu hükümdarların cildi yazısı ve tezhibi birbirinden nefis divanları Topkapı Sarayı Müzesi Kitaplığının en seçkin parçalarından sayılır

Saray kitaplığı Fatih Sultan Mehmed döneminde hazırlanmış çok değerli eserlerle doludur

Hıristiyan ve İslam dünyasının özellikle bilimsel eserlerine büyük ilgi duyduğu bilinen Fatih sarayda felsefe tarih coğrafya ve tıp konularında Arapça Farsça ve Türkçe eserler hazırlattığı gibi eski Yunanca kitaplar da yazdırmış bunların arasına geçmişin seçkin el yazmalarını katmıştı

Fatihin oğlu İkinci Bayezidin (1481-1512) kitaplar ve bu sanat dalına tutkusu en az babası kadardı

Tarihi belgeler bize bu sultanın 600′den fazla kitap toplamış olduğunu bildirmektedir

Padişahlar arasında kitap sanatına ve kitaplara en düşkün olanlar İkinci Selim (1566-1574) ve özellikle de oğlu Üçüncü Muraddır (1574-1595)

Üçüncü Muradın döneminde Osmanlı hanedan tarihinin saray hattatları tarafından hazırlanmış kitaplarını ünlü nakkaşlar resimleyip bezediler

15

yüzyılın Türkmenlerle Timur devletinden gelen eserleriyle beraber 16

yüzyıl Safevi kitap sanatının resimli örnekleri de hediye yoluyla Topkapı Sarayı Hazinesine aktı

Birinci Mahmudun Revan Köşküne vakfettiği kütüphanede de ise her konuda seçme eserler bulunmasına rağmen tarihi eserler çoğunluktaydı

11-04-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Osmanlı Kütüphaneleri Hakkında Bilgi Osmanlı Kütüphaneleri Hakkında Bilgi İnsan eğitim ve gelişimini sağlamayı amaçlayan ufku açan gönülleri zihinleri aydınlatan ve coşturan yegane araçlardan biridir kitaplar… ve tabii onları bulmamızı onlara ulaşmamızı sağlayan en önemli adreslerden birisi de elbette ki kütüphanelerdir Son zamanlarda değerini kaybetmiş hak ettiği önemi ve itibarı görememiş olması onun varlığının artık sonuna gelindiği izlenimi vermemeli kimseye Günümüzde artık kütüphanelere alternatif olarak internet ön plana çıkmış gibi görünse de oturduğumuz yerden tek tuşla aradığını bulmak biz insanoğluna cazip gibi gelse de Onlar bizim kültürümüzün oluşumunu gelişimini sağlayan yapı taşlarındandır İlk kütüphane Osman Bey zamanında İznikte ikincisi ise Edirnede Lala Şahin Paşa tarafından kuruldu Yıldırım Bâyezîd Han zamanında Bursada Eyne Subaşı Medresesi'nin üst katında bir kütüphane ile Eyne Subaşının Balıkesirde yaptırdığı medresede bir kütüphane kuruldu Fatih Sultan Mehmed Han İstanbulu fethettikten sonra çeşitli îmar faaliyetleri arasında önemli kütüphaneler yaptırdı Ayasofya yakınında yaptırdığı ilk medresenin yanında halka açık bir kütüphane kurdurdu Fâtih Camii Külliyesi içinde yaptırdığı kütüphane Zeyrek Camii Kütüphanesi Eyüp Sultan Camii yanındaki kütüphaneler bu kütüphanelerin en meşhurlarıdır Daha sonraki pâdişâhlar tarafından İstanbulun yanında Amasya Edirne Bursa Manisa Trabzon ve başka şehirlerde de kütüphaneler kuruldu Topkapı Sarayı bünyesinde kurulan Saray Kütüphanesi Ayasofya Süleymâniye Şehzâdebaşı ve Bâyezîd kütüphaneleri zenginleştirilerek zamanımıza kadar gelmişlerdir Osmanlılar devrinde mîmârî açıdan müstakil bir binaya sahip olan ilk vakıf kütüphanesi Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa tarafından yaptırılan ve Köprülü Fâzıl Mustafa Paşa tarafından vakfiyesi hazırlanarak tanzim edilen Köprülü Kütüphânesidir Şehid Ali Paşa tarafından Vefâda yaptırılan kütüphane Atıf Efendi tarafından Süleymâniye civarında yaptırılan Atıf Efendi Kütüphanesi Nûruosmaniye Kütüphanesi ve Koskada Koca Ragıb Paşa tarafından kurulan Ragıb Paşa Kütüphanesi de belli başlı Osmanlı kütüphaneleridir Sultan İkinci Mahmûd Han devrinde kurulan yeni kütüphanelerin kitap vakıflarının yanında kütüphanelerin devlet tarafından kontrolünün ve düzenleme çalışmalarının yaygınlaştığı da görülmektedir Bu devirde İstanbulda kurulan kütüphanelerin çoğunluğu tekke kütüphaneleridir Fâtih Kütüphanesi Çarşambadaki Murâd Molla Kütüphanesi Sultan İkinci Mustafanın kızı Hatîce Sultan tarafından Unkapanında kurulan Şâzeliyye Tekkesi Kütüphanesi Galata Mevlevihânesi Kütüphanesi bu devirde kurulan kütüphanelerdendir Sultan İkinci Mahmûd Han Medîne-i münevverede Mahmudiye adıyla bir kütüphane Kıbrısta Ayasofya Camiinde bir kütüphane kurdurdu İlme ilim adamlarına ve kitaba karşı aşırı merakı olan Sultan İkinci Abdülhamîd Han İstanbul ve başka Osmanlı ülkelerindeki kütüphaneleri tertip ve tanzim ettirerek fihristler düzenletti Yıldız Sarayındaki Çit Kasrını kütüphane olarak tahsis ettirerek zamanının çoğunu burada geçirdi Mısırdaki dağınık kütüphaneler toplanarak bugünkü adıyla Dârül-Kütübül-Mısrıyye diye bilinen Hidiv Kütüphanesi meydana getirildi 1882′de Kütüphâne-i Umûmî-i Osmanî adıyla nizâmnâme çıkarılarak herkesin faydalanabileceği umûmî kütüphaneler kuruldu Bâyezîd Devlet Kütüphanesi İzmir Kayseri Konya Eskişehir Diyarbakır ve Bursada Millî Kütüphane adıyla kütüphaneler kuruldu 1911′de temeli atılan Türk Ocağı ve taşra teşkilâtlarında kurulan kütüphaneler bir nevi halk kütüphanesi vazifesi gördü Cumhuriyet döneminde 1924′te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kânunuyla vakıf kütüphânelerindeki koleksiyonlar 1927′de çıkan kânunla tekke ve zaviyelerde bulunan eserler Maârif Vekâletine (Millî Eğitim Bakanlığına) bağlı kütüphanelere devredildi Dünyanın en değerli kitap hazinelerinden biri olan Topkapı Sarayı Kütüphanesi nasıl oluştu? Padişahlar ne gibi kitaplar okurlardı? Saray kitaplığında hangi kitaplar vardı? Çeyrek yüzyıl boyunca Topkapı Sarayı Kitaplığında görev yapan ve halen sarayın yöneticisi olan Dr Filiz Çağman bütün bu soruların cevabını verirken saray kitaplığının bilinmeyen yönlerini anlatıyor Topkapı Sarayı müze haline dönüştürüldüğü 1924 yılına kadar 400 yıla yakın bir süre Osmanlı padişahlarının ikametgahı imparatorluğun idari merkezi ve her türlü devlet adamının yetiştirildiği bir eğitim kurumuydu Bütün bunların yanında Osmanlı sanatının oluştuğu yegáne merkez yine saraydı Saray İstanbulun fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed tarafından 1460-1478 yılları arasında yaptırıldı ve asırlar boyunca ihtiyaca göre çeşitli yapılar ilávesiyle genişletildi Bu ilginç kompleksi günümüzde gezen ziyaretçiler Osmanlı padişahlarının taşlarla bezeli değerli madenlerden yapılmış eşyalarının korunduğu hazineyi hayranlıkla izlerler Fakat Osmanlı padişahlarının en çok değer verdikleri eserler başta Kuran-ı Kerimler olmak üzere el yazması kitaplardı Sayıları 18 yüzyıl başlarına kadar giderek artan bu kitaplar sultanların hazinesinde korunmuş zaman zaman bunlardan bir kısmını okuma amacıyla has odalarına veya hareme getirterek muhafaza etmiş ve tekrar hazinelerine koydurmuşlardı 18 yüzyıl başlarında Sultan Üçüncü Ahmed (1703-1830) Enderunlu ağalar için bir kütüphane binası yaptırarak kendi hazinesinden çok sayıda eseri buraya vakfetti Kütüphane 9 yüzyıldan hükümdarın dönemine yani 18 yüzyıla kadar başta Arapça olmak üzere Farsça ve Türkçe kitaplardan oluşmaktaydı ve saray okulu demek olan Enderundaki ağaların eğitimine uygun olarak çeşitli bilim dallarını kapsıyordu Bu kütüphaneyi Sultan Birinci Mahmudun (1730-1754) 1733′te Revan Köşküne has oda ağaları için kurup vakfettiği kütüphane izledi Sultan Birinci Abdülhamid (1774-1789) ise Bağdat köşküne aynı amaçla bir başka kütüphane vakfetti Osmanlı padişahları Enderundaki bu kitaplıkların yanısıra İstanbulda başka kütüphaneler de yaptırıp kitaplar bağışladılar İşte bu kütüphaneleri dolduran kitapların kaynağı olan Hazine kütüphanesinin zenginliği Osmanlı sultanlarının gerek içerik açısından gerekse estetik beğenileri dolayısıyla kitap sanatına ne kadar büyük değer verdiklerini açıkça gösterir Yavuz Sultan Selim (1512-1520) ve Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) döneminde sarayın kitap hazinesi giderek büyüdü Saray koleksiyonunun önemli bir bölümü ganimet ve hediye yolu ile oluşurken saray nakkaşhanesinde de Osmanlı kitap sanatının seçkin örnekleri hazırlanıyor resimlerle ve tezhiplerle bezeniyordu Hükümdarların tükenmeyen ilgileri bu koleksiyonların zenginleşmesini sağladı Topkapı Sarayının kütüphaneleri padişahların verdikleri kitap siparişleriyle ve kendilerine gelen hediyelerle bugünkü saygın ve özel konumuna ulaştı Bu kitaplıklar 8 yüzyıldan 19 yüzyıla dek uzanan bir zaman dilimi içerisinde Cebelitarıktan Hindistana kadar İslam dünyasının geniş coğrafyasında hazırlanmış en seçkin ve önemli el yazması eserleri barındırır Bunun yanısıra Topkapı Sarayı koleksiyonlarında Osmanlı İmparatorluğunun geniş hudutları içinde bulunan özellikle Balkan kültürlerinin önemli ve değerli kitaplarıyla batılı ülkelerden armağan edilen çeşitli baskı kitaplar da bugüne kadar özenle korunmuştur 18 bin 500 civarında el yazması ve baskı kitabın yanısıra harita ve hat sanatı örneklerinin bulunduğu Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi özellikle İslami hat minyatür tezhib ve cilt sanatının son derece zengin ve en ünlü koleksiyonudur Osmanlı hükümdarları kitapları sadece toplamakla kalmadılar bizzat kendileri de çok sayıda eser özellikle de divan denilen şiir kitapları kaleme aldılar Padişahların neredeyse tamamı şairdi ve bazıları Türk Edebiyatının önde gelen isimlerinden sayılırdı Bu hükümdarların cildi yazısı ve tezhibi birbirinden nefis divanları Topkapı Sarayı Müzesi Kitaplığının en seçkin parçalarından sayılır Saray kitaplığı Fatih Sultan Mehmed döneminde hazırlanmış çok değerli eserlerle doludur Hıristiyan ve İslam dünyasının özellikle bilimsel eserlerine büyük ilgi duyduğu bilinen Fatih sarayda felsefe tarih coğrafya ve tıp konularında Arapça Farsça ve Türkçe eserler hazırlattığı gibi eski Yunanca kitaplar da yazdırmış bunların arasına geçmişin seçkin el yazmalarını katmıştı Fatihin oğlu İkinci Bayezidin (1481-1512) kitaplar ve bu sanat dalına tutkusu en az babası kadardı Tarihi belgeler bize bu sultanın 600′den fazla kitap toplamış olduğunu bildirmektedir Padişahlar arasında kitap sanatına ve kitaplara en düşkün olanlar İkinci Selim (1566-1574) ve özellikle de oğlu Üçüncü Muraddır (1574-1595) Üçüncü Muradın döneminde Osmanlı hanedan tarihinin saray hattatları tarafından hazırlanmış kitaplarını ünlü nakkaşlar resimleyip bezediler 15 yüzyılın Türkmenlerle Timur devletinden gelen eserleriyle beraber 16 yüzyıl Safevi kitap sanatının resimli örnekleri de hediye yoluyla Topkapı Sarayı Hazinesine aktı Birinci Mahmudun Revan Köşküne vakfettiği kütüphanede de ise her konuda seçme eserler bulunmasına rağmen tarihi eserler çoğunluktaydı