İslamiyet Öncesi Türk Resim Sanatı

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-29-2012

İslamiyet Öncesi Türk Resim Sanatı

Eski Türkler'de resim sanatının doğuşu bozkır kültürünün başlangıcına kadar geri gider

Proto-Türk devri ve Hun devrinde Türkler için kendine özgülük yanı da olan resimden daha doğrusu tasvir sanatından söz edebiliriz

En erken devirlerden itibaren görülen kaya resimleri (petroglif) kaya ve mağara yüzeyleri üzerine yapılmışlardır

Bunlardan bazıları boya ile yapılmış bazıları da kazıma ve çizme yoluyla gerçekleştirilmiştir

Kaya resimleri Orta ve İç Asya'da miladdan önceki bin yıllardan M

S

14

ve 15

yüzyıllara kadar çok çeşitli konuları kapsar

Özellikle erken tarihli örneklerde av kültürü ve sembolizmini yansıtan resimler egemendir

Bu resimlerin bazılarında sembolik anlamları ihtiva eden "hayvan mücadele sahneleri"nin proto-tiplerini ve sonraki bazı örneklerini meydana getiren birbirleriyle mücadele eden hayvan figürlerine rastlıyoruz

Zıt kavramların mücadelesini (iyi kötü aydınlık karanlık vb

) sembolize eden bu mücadele sahneleri insan-hayvan mücadele sahneleriyle beraber tarih öncesi devirlerdeki "hayvan-ata" inancı ve "hayvan biçimine girme" teması ile ilgilidir

Kaya resimlerinde ayrıca süvari tasvirleri savaşan insan figürleri arabalı çadır tasvirleri bazen kuyruğu düğümlü "moncuk" denilen püskül süslemeli at tasvirleri kurt dağ keçisi geyik vb

çeşitli sembolik ve mitolojik anlamlara sahip hayvanlarla ilgili kompozisyonlar dinî inançlar ve günlük hayata ait sahneler vb

çeşitli unsurlar yer almaktadır

Kaya resimlerinin en erken örnekleri Orta Asya'da Mezolitik veya erken Neolitik devirlere ait olarak bulunmuştur

Bu kaya resimleri arasında özellikle Güney Özbekisan'daki Za- raut Kamar mağarasında ve Doğu Pamirler'daki Sakta (Shakhta) mağarasında yer alan resimler önemlidir

Göktürk kaya resimleri ise pek fazla bir değişikliğe uğramaksızın sürmekteydi

Orhon ve Tula bölgesindeki pek çok örnek bunu doğrular

Ancak Göktürk devri kaya resimleri Trans-Baykal Güney Sibirya ve Yakutistan'a kadar olan çok çeşitli bölgelere yayılmıştır

Bu re- simlerde daha çok av ve süvari resimleri mevcuttur

Eski Türk resminin asıl temsilcileri sanata çok ilgili olan Uygur Türkleridir

Klasik Uygur resim üslûbu IX

yy

'da başlar ve XIII

yy

'a kadar varlığını devam ettirir

Daha sonra gelen ve XV

yy

'a kadar devam eden dönemde yabancı tesirler artar ve klasik üslûp kaybolur

Uygur resim sanatının genel ifadesi İç Asya Türk sanatının etkisiyle ortaya çıkmıştır

Her ne kadar Büyük İskender ile birlikte gelen Helenistik üslûbun ışık-gölge ile hacimleri meydana çıkarma tekniği bir müddet söz konusu olmuşsa da bu kesinti devresinden sonra yine Orta Asya'nın İç Asya'dan devraldığı üslûp devam etmiştir

Bu üslûp özellikle kaya resimlerine dayanan çizgi tarzının hakim olduğu ifadeyi tercih ediyordu

Bazen yaldızın da kullanıldığı resimlerde klasik Uygur devrinde kırmızı renk gök rengi ve yeşil kullanılıyordu

Renkler çoğu kez parlak ve canlıydı

Uygur resim sanatında kompozisyonlar kaya tapınaklarının duvar yüzeylerine olduğu gibi ipek kumaşlar üzerine ahşap materyal ve kâğıt üzerine de yaygın olarak yapılıyordu

Duvar resimlerinde doğal boyalar kullanılıyordu

Resimler bazen doğrudan doğruya düzleştirilmiş duvar üzerine bazen de yaş sıva üzerine uygulanıyordu

Boyalar bazen tempera tekniği kullanılarak elde ediliyordu

Anlaşılacağı üzere resimlerde çok çeşitli konular yer almaktadır

Bunların başında dinî sahneler gelir

Dinî sahnelerin büyük bir çoğunluğu da Budha'yı Budha'nın öğretisini yaşantısını ve diğer Budist ilâhları tasvir eder

Bu arada Türklerce kabul edilen Maniheizm ve diğer dinlere ait konuları içeren resimlere de rastlanır

Aynı zamanda sembolik çiçek tasvirleri ve hayvan tasvirleri de önemli bir yer tutar

Bu konuların dışında günlük yaşantı ile ilgili sahneler çeşitli destan ve efsaneler din adamları süvariler prens ve prensesler de resimlerde yer alır

Bu resimlerin bir bölümünde portre anlayışının yer alması Türk Sanat Tarihi bakımından oldukça önemlidir

İnsan yüzüne kişisel bir özellik vermek yani portre sanatı ilk defa 750 yılından sonra Türk duvar resimlerinde başlamıştır

O zamana kadar insan vücudunun diğer kısımları gibi yüz de şemalara göre çiziliyor ve resmin altına kişinin adı yazılarak ayırdediliyordu

Fresklerde resimlerini yaptırmak isteyen kimseler tasvir ediliyor böylece çeşitli insan grupları Hind ve Çin rahipleri Toharlar İranlılar görülüyordu

Uygurlar kendilerinden farklı insanlar üzerinde dikkatlerini toplayarak bunları tiplere ayırdılar ve kendilerini de daha belirli olarak görmeye başladılar

Bu durum onlara portre sanatı yaratmak ve geliştirmek imkânını kazandırdı

Portre benzerliği aynı kıyafet ve duruştaki yan yana sıralanmış rahip resimlerinde açıkça bellidir

Bunların yüzleri çeşitli insanları gösteriyor

Diğer resimlerde de kendini belli eden bu portre sanatı kişisel düşünce ve şuur bakımından çok önemli bir ilerlemeyi gösteriyor

Portre sanatının doğmasında eski geleneklerin de rolü olmuştur

Uygurlar zamanından kalan minyatürler Maniheist kitaplarındaki sayfalardır

Bunlar kısmen dinî kısmen dünyevî sahneleri canlandırırlar

Bunlardan başka büyük resimler sayfalar ve sancaklar kalmıştır ki bunlar Mani mabetlerinde saklanır ve ayinlerde kullanılırdı

Bu Uygur minyatürleri daha sonra İslâm minyatürlerinin kaynağı olmuştur

Uygurlar VII

yy

'da Budizm'i ve Bögü Kağan 762'de Mani dinini kabul etmişti

Uygurlar'ın sanatı daha çok Budizm olmakla beraber bu iki dinin çerçevesinde gelişmiştir

Manihaî minyatürler Turfan ve Kansu'da Orta İran (Pehlevî) veya Türk dilinde ya da iki dil karışık olarak yazılan dinî kitaplardadır

Bunların üslûp özellikleri uzun zaman devam etmiştir

VIII

-IX

yy

lacivert zeminli minyatürlerde çizgi ve ışık gölge aynı zamanda kullanılmıştır

Bu Manihaî yazmalar Hoça'da hüküm süren Uygur kağanlarına ithaf ediliyordu

Bögü Kağan'ın himayesiyle Mani dini yaşayabilmiş Hoço Kansu ve Çin'de mabetler yaptırılmış bu sayede Uygurlar'dan Manihaî minyatür ve resimler kalmıştır

Uygur sanat merkezleri 768'de manastırların yapıldığı kağanın sarayı bulunan kışlık merkez ve kutsal şehir Hoço bunun kuzey yakınında Bezeklik doğu yakınında Tuyak Bezeklik'in doğusunda Sengim Hoça'nın kuzeyinde Turfan Murtuk Sassık Bulak Yar Hoto Sorçuk Ming Öy Kum Tura ve diğer şehirlerdir

10-29-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	İslamiyet Öncesi Türk Resim Sanatı İslamiyet Öncesi Türk Resim Sanatı Eski Türkler'de resim sanatının doğuşu bozkır kültürünün başlangıcına kadar geri gider Proto-Türk devri ve Hun devrinde Türkler için kendine özgülük yanı da olan resimden daha doğrusu tasvir sanatından söz edebiliriz En erken devirlerden itibaren görülen kaya resimleri (petroglif) kaya ve mağara yüzeyleri üzerine yapılmışlardır Bunlardan bazıları boya ile yapılmış bazıları da kazıma ve çizme yoluyla gerçekleştirilmiştir Kaya resimleri Orta ve İç Asya'da miladdan önceki bin yıllardan MS14 ve 15 yüzyıllara kadar çok çeşitli konuları kapsar Özellikle erken tarihli örneklerde av kültürü ve sembolizmini yansıtan resimler egemendir Bu resimlerin bazılarında sembolik anlamları ihtiva eden "hayvan mücadele sahneleri"nin proto-tiplerini ve sonraki bazı örneklerini meydana getiren birbirleriyle mücadele eden hayvan figürlerine rastlıyoruz Zıt kavramların mücadelesini (iyi kötü aydınlık karanlık vb) sembolize eden bu mücadele sahneleri insan-hayvan mücadele sahneleriyle beraber tarih öncesi devirlerdeki "hayvan-ata" inancı ve "hayvan biçimine girme" teması ile ilgilidir Kaya resimlerinde ayrıca süvari tasvirleri savaşan insan figürleri arabalı çadır tasvirleri bazen kuyruğu düğümlü "moncuk" denilen püskül süslemeli at tasvirleri kurt dağ keçisi geyik vb çeşitli sembolik ve mitolojik anlamlara sahip hayvanlarla ilgili kompozisyonlar dinî inançlar ve günlük hayata ait sahneler vb çeşitli unsurlar yer almaktadır Kaya resimlerinin en erken örnekleri Orta Asya'da Mezolitik veya erken Neolitik devirlere ait olarak bulunmuştur Bu kaya resimleri arasında özellikle Güney Özbekisan'daki Za- raut Kamar mağarasında ve Doğu Pamirler'daki Sakta (Shakhta) mağarasında yer alan resimler önemlidir Göktürk kaya resimleri ise pek fazla bir değişikliğe uğramaksızın sürmekteydi Orhon ve Tula bölgesindeki pek çok örnek bunu doğrular Ancak Göktürk devri kaya resimleri Trans-Baykal Güney Sibirya ve Yakutistan'a kadar olan çok çeşitli bölgelere yayılmıştır Bu re- simlerde daha çok av ve süvari resimleri mevcuttur Eski Türk resminin asıl temsilcileri sanata çok ilgili olan Uygur Türkleridir Klasik Uygur resim üslûbu IX yy'da başlar ve XIII yy'a kadar varlığını devam ettirir Daha sonra gelen ve XV yy'a kadar devam eden dönemde yabancı tesirler artar ve klasik üslûp kaybolur Uygur resim sanatının genel ifadesi İç Asya Türk sanatının etkisiyle ortaya çıkmıştır Her ne kadar Büyük İskender ile birlikte gelen Helenistik üslûbun ışık-gölge ile hacimleri meydana çıkarma tekniği bir müddet söz konusu olmuşsa da bu kesinti devresinden sonra yine Orta Asya'nın İç Asya'dan devraldığı üslûp devam etmiştir Bu üslûp özellikle kaya resimlerine dayanan çizgi tarzının hakim olduğu ifadeyi tercih ediyordu Bazen yaldızın da kullanıldığı resimlerde klasik Uygur devrinde kırmızı renk gök rengi ve yeşil kullanılıyordu Renkler çoğu kez parlak ve canlıydı Uygur resim sanatında kompozisyonlar kaya tapınaklarının duvar yüzeylerine olduğu gibi ipek kumaşlar üzerine ahşap materyal ve kâğıt üzerine de yaygın olarak yapılıyordu Duvar resimlerinde doğal boyalar kullanılıyordu Resimler bazen doğrudan doğruya düzleştirilmiş duvar üzerine bazen de yaş sıva üzerine uygulanıyordu Boyalar bazen tempera tekniği kullanılarak elde ediliyordu Anlaşılacağı üzere resimlerde çok çeşitli konular yer almaktadır Bunların başında dinî sahneler gelir Dinî sahnelerin büyük bir çoğunluğu da Budha'yı Budha'nın öğretisini yaşantısını ve diğer Budist ilâhları tasvir eder Bu arada Türklerce kabul edilen Maniheizm ve diğer dinlere ait konuları içeren resimlere de rastlanır Aynı zamanda sembolik çiçek tasvirleri ve hayvan tasvirleri de önemli bir yer tutar Bu konuların dışında günlük yaşantı ile ilgili sahneler çeşitli destan ve efsaneler din adamları süvariler prens ve prensesler de resimlerde yer alır Bu resimlerin bir bölümünde portre anlayışının yer alması Türk Sanat Tarihi bakımından oldukça önemlidir İnsan yüzüne kişisel bir özellik vermek yani portre sanatı ilk defa 750 yılından sonra Türk duvar resimlerinde başlamıştır O zamana kadar insan vücudunun diğer kısımları gibi yüz de şemalara göre çiziliyor ve resmin altına kişinin adı yazılarak ayırdediliyordu Fresklerde resimlerini yaptırmak isteyen kimseler tasvir ediliyor böylece çeşitli insan grupları Hind ve Çin rahipleri Toharlar İranlılar görülüyordu Uygurlar kendilerinden farklı insanlar üzerinde dikkatlerini toplayarak bunları tiplere ayırdılar ve kendilerini de daha belirli olarak görmeye başladılar Bu durum onlara portre sanatı yaratmak ve geliştirmek imkânını kazandırdı Portre benzerliği aynı kıyafet ve duruştaki yan yana sıralanmış rahip resimlerinde açıkça bellidir Bunların yüzleri çeşitli insanları gösteriyor Diğer resimlerde de kendini belli eden bu portre sanatı kişisel düşünce ve şuur bakımından çok önemli bir ilerlemeyi gösteriyor Portre sanatının doğmasında eski geleneklerin de rolü olmuştur Uygurlar zamanından kalan minyatürler Maniheist kitaplarındaki sayfalardır Bunlar kısmen dinî kısmen dünyevî sahneleri canlandırırlar Bunlardan başka büyük resimler sayfalar ve sancaklar kalmıştır ki bunlar Mani mabetlerinde saklanır ve ayinlerde kullanılırdı Bu Uygur minyatürleri daha sonra İslâm minyatürlerinin kaynağı olmuştur Uygurlar VII yy'da Budizm'i ve Bögü Kağan 762'de Mani dinini kabul etmişti Uygurlar'ın sanatı daha çok Budizm olmakla beraber bu iki dinin çerçevesinde gelişmiştir Manihaî minyatürler Turfan ve Kansu'da Orta İran (Pehlevî) veya Türk dilinde ya da iki dil karışık olarak yazılan dinî kitaplardadır Bunların üslûp özellikleri uzun zaman devam etmiştir VIII-IX yy lacivert zeminli minyatürlerde çizgi ve ışık gölge aynı zamanda kullanılmıştır Bu Manihaî yazmalar Hoça'da hüküm süren Uygur kağanlarına ithaf ediliyordu Bögü Kağan'ın himayesiyle Mani dini yaşayabilmiş Hoço Kansu ve Çin'de mabetler yaptırılmış bu sayede Uygurlar'dan Manihaî minyatür ve resimler kalmıştır Uygur sanat merkezleri 768'de manastırların yapıldığı kağanın sarayı bulunan kışlık merkez ve kutsal şehir Hoço bunun kuzey yakınında Bezeklik doğu yakınında Tuyak Bezeklik'in doğusunda Sengim Hoça'nın kuzeyinde Turfan Murtuk Sassık Bulak Yar Hoto Sorçuk Ming Öy Kum Tura ve diğer şehirlerdir