İş - Güç - Enerji

İş - Güç - Enerji

İŞ

Bir cisme yol aldırmak için kuvvet uygulanır Bir cismi bir yerden alıp başka bir yere koyduğumuzda, bir el arabasını sürdüğümüzde, çantayı taşıdığımızda iş yapmış oluruz İşin basit bir formülü vardır:

İş = Kuvvet Yol

SI sisteminde kuvvet birimi Newton, alınan yolun birimi metre olduğundan işin birimi newtonmetre'dir Bu birime yine SI sisteminde joule (jul) denir Yani 1 joule = 1 newtonmetre'dir Bir joule, bir newtonluk bir kuvvet tarafından, kuvvetin doğrultusuna paralel olarak bir metrelik bir uzaklık boyunca etkimesiyle yapılan iştir

İşi ölçmede farklı birimler de kullanılmaktadır Bunlar ve kaç jolue denk geldikleri ile ilgili bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir Başka birimlerde ifade edilen bu birimler işlem yapılırken mutlaka jolule çevrilmelidir

İş yapılması için sadece kuvvet uygulamak yeterli olmaz Eğer cisim kuvvet uygulandığı halde hareket etmiyorsa yani yer değiştirme yapmıyorsa iş yapılmış olmaz Örneğin bir kitabı okurken oturduğunuzda veya yemek yerken oturduğunuzda iş yapmış olmazsınız Çünkü bu esnada herhangi bir yer değiştirme yapılmamıştır

Şekilde olduğu gibi, bir F kuvvetinin bir cismi A noktasından B noktasına x kadar yer değiştirdiğini var sayarsak F'nin x doğrultusundaki bileşenini Fx ile gösterelim Bu durumda x yer değiştirmesi süresinde F tarafından yapılan işi bulmak için

W = Fx x olacaktır Bu durumda Fx'i bulmak için

Fx = F Cosa eşitliğinden yararlanılır Bu iki formülden yararlanarak formülümüzü tekrar ele alacak olursak;

W = Fx Cosa olacaktır

Yukarıdaki şekli bir örnek çözerek inceleyecek olursak, bir kişi 25 Newton kuvvet uygulayarak bisiklete 1500 metre yol aldırırsa bu iş kaç joule'dir Ve 10 Newtonluk bir kuvvetle aynı işin yapılması için bisikletin ne kadar yol alması gerekir?

İlk olarak yapılan işin miktarı belirlemek gerekmektedir Bunun için yukarıda verilen formülü kullanarak;

F=25 Newton, x=1500 metre ise

W = Fx , W=251500, W=37500 jouledir İkinci işlemi yapmak için ise;

x= W/F, x= 37500/10, x=3750 metre yol alması gereklidir

Yukarıda verilen örnekte görüldüğü gibi kuvvet ve yol arttıkça yapılan işin miktarı da artmaktadır Yani aralarında doğru bir orantı vardır

ENERJİ

Bir cismin iş yapabilme yeteneğine enerji denir Bir araç, bir yerden bir yere giderken bir kuvvet harcar ve yol alır ve bir enerji harcar Bir silahtan çıkan mermi, önüne çıkan cisimleri tahrip eder veya deler Bir insan bir masayı alıp başka yere taşırsa bir enerji harcamıştır Yani iş yapabilecek durumda olan her şeyin bir enerjisi vardır Bu enerji kullanılmadığı durumlarda potansiyel enerji iken kullanılma durumunda kinetik enerji halindedir

İş yapabilmek için mutlaka enerjiye ihtiyaç vardır Yapılacak işlem ile enerji işe dönüşecektir Kuvvet uygulanarak iş yapıldığında cisim enerji kazanmaktadır Bu nedenle enerji ile işin birimleri aynıdır yani jouledir

Enerjinin farklı türleri vardır Hareket enerjisi, ısı enerjisi, ışık enerjisi gibi Ve enerjiler birbirine dönüşebilmektedir Bir lastiği çektiğimizde iş yapmış oluruz Yapılan iş lastiğin içinde enerji olarak depolanır Lastiğe bir cisim tutturup bıraktığımızda cisim hareket eder Böylece lastiğin içinde depolanan enerji hareket enerjisine dönüşür Ağzını mantar tıpa ile kapattığımız bir cam tüpü ısıttığımızda, tüpün içindeki havanın ısınarak genleşmesi sonucunda mantar tıpa tırlar Burada ısı enerjisi hareket enerjisine dönüşmüştür

İki cismi birbirine sürttüğümüzde cisimleri hareket ettirmiş oluruz Ve cisim bir süre sonra ısınmaya başlar Burada da hareket enerjisi ısı enerjisine dönüşmüştür İnsanlarda besinlerden aldıkları enerjiyi vücutlarında depolarlar ve bir iş yaptıklarında bu enerjiyi kullanarak iş yaparlar Evlerimizi veya iş yerlerimizi ısıtmak için yakıtlardan faydalanırız Yakıtlarda var olan kimyasal enerji ısı enerjisine dönüşür Isıtma ve aydınlatma için elektrik enerjisini kullanırız Elektrik enerjisi lambalar yardımıyla ışık enerjisine, ütü, ısıtıcı ve klima yardımıyla ise ısı enerjisine dönüşür

Potansiyel Enerji

Cisimlerin hareket halinde olmadıkları durumlarda sahip oldukları enerjiye potansiyel enerji denir Bir cismi yerden daha yüksek bir noktaya kaldırdığımızda yer çekimine karşı bir iş yapar Yapılan bu iş cisimde enerji olarak depolanır ve cismin iş yapabilecek duruma gelmesine neden olur Potansiyel enerjinin simgesi Ep ve birimi jouledir

Yeryüzünden h yüksekliğine olan m kütlesine sahip olan bir cismin potansiyel enerjisini hesaplamak için;

Ep=mgh

Yukarıdaki şekilde bir arabanın farklı yüksekliklerde sahip olduğu potansiyel enerjiyi hesaplayalım;

İlk olarak aracın 2 metre yüksekliğindeki potansiyel enerjisini bulacak olursak

Ep1=mgh, Ep1=11009,82, Ep1=21560 jouledir

4 metre yükseklikte arabanın potansiyel enerjisi ise

Ep2=mgh Ep2=11009,84 Ep2=43120 jouledir

Yapılan işlemde de görüldüğü gibi cisim ne kadar yüksekte yer alırsa potansiyel enerji de o kadar artmaktadır

Aşağıdaki şekilde olduğu gibi iki farklı kütleye sahip cisimlerin yükseklikleri farklı olmasına rağmen sahip oldukları potansiyel enerjilerin eşit olduğunu hesaplayarak görebilirsiniz

Kinetik Enerji

Hareketli cisimler iş yapabilme yeteneğine sahiptirler yani bu cisimlerin enerjileri vardır Bu hareketinden dolayı cisimlerin sahip oldukları enerjiye kinetik enerji denir Akan su, hareket halindeki araba, fırlatılan bir taş, yüksekte uçmakta olan bir kuşun kinetik enerjileri vardır Duran cisimlerin potansiyel enerjileri, cisimler hareket haline geçtiklerinde bu enerji kinetik enerjiye dönüşür Örneğin duran bir araba potansiyel enerjiye sahiptir Araç harekete geçtiğinde potansiyel enerji kinetik enerjiye dönüşür Araç hızlandıkça kinetik enerji artacaktır Kinetik enerjinin simgesi Ek ve birimi jouledir

Farklı kütlelere sahip olan cisimlerin kinetik enerjileri de farklıdır Aynı yol üzerinde hareket eden bir kamyon ile bir otomobilin kinetik enerjileri farklıdır Bu nedenle bu iki aracın çarpışmasında kinetik enerjisi daha az olan otomobilin hasar oranı kamyona göre daha fazladır Aynı şekilde daha hızlı hareket eden arabaların çarpışmasında da hasar daha fazla olmaktadır

Bir V hızı ile hareket eden m kütleli bir cismin kinetik enerjisi;

Ek=1/2mV2 olacaktır m ve V2 her zaman pozitif nicelikler olduğundan kinetik enerji de pozitiftir

Yukarıdaki arabanın kinetik enerjisini hesaplayacak olursak;

Ek=1/2mV2 Ek=1/21100802 Ek=3520000 joule

Su akış halinde iken kinetik enerjiye sahiptir Suyun bu enerjisinden farklı enerjiler elde edilerek yararlanılır Hidro elektrik santrallerinde suyun türbinleri döndürmesi sağlanarak suyun bu enerjisi ilk olarak hareket enerjisine dönüşür daha sonra ise elektrik enerjisi elde edilir