Eski Medeniyet Dinleri

Sfenks

O, yeryüzünün en ünlü heykeli Kimilerine göre Marslıların Dünyamiza armagan ettigi bir dev, kimilerine göre ise Firavun Cheops’un aslan biçimini almis görüntüsü En çok ziyaret edilen arkeolojik mekanların basinda gelen sfenks, kirik burnunun ve altindaki geçitlerin sirrini günümüzde de koruyor

Ünlü bilmeceyi bir başka sfenks sordu: Kanatli ve Yunanli bir sfenks Bu bilmeceni cevabi ayni zamanda insanlığın en ünlü gizemi Soruyu soran Oidipus mitinde geçen Yunanli bir sfenks Efsaneye esin kaynagi olan ve gizemini kismen koruyan devasa heykel, büyük Giza Sfenks’i ise sudan zarar görmüs ve kirliligin etkilerini yavaslatan kum tarafindan korunmus Heykelin bacakları arasina konulmus bir tasa kazili efsane metnine göre, bu Sfenks, MÖ 1419 yilinda IV Tutmosis’in rüyasina girmis “Beni kumdan kurtar ki firavun olasin!” demis O da itaat etmis ve Mısır’a hükmetmis Gerçekte ise o agiz hiç açilmadi Heykel 14yy’da Memlûklar tarafindan (Mısır’i 1250’den 1517’ye kadar yöneten Türkler) top bataryalarınin talim hedefi olarak kullanildiginda ve üstünde kalici yaralar açildiginda bile Giza Ovasi’ndaki piramitlerin bu çok sevilen bekçisi, her zaman çok güçlü duygular uyandirmis; efsanelere ve gizemlere kaynaklik etmis Romalılardan Napolyon’a, tarihi boyunca anlami ve korunmasi polemik konusu olmus Günümüzde de nasil restore edilecegi ya da yeni kesfedilen gizemli geçidin açilma nedeni tartisiliyor Peki bu denli büyük, aslan bedenli insan basli bu heykeli yontma fikri kimden çikti? Bu nasil ve neden yapıldı? Uzmanlara göre insan-aslan karısımi figürler Giza Sfenksi’nden on yil önce ortaya çikmis MÖ 2528 tarihinde, Cheops’un ogullarından Ragedef’in basini betimleyen iki heykel var Büyük Giza Sfenksi ise, MÖ 2520’de yine Cheops’un oglu Kefren’in mimarları tarafindan, onun adina yapılan bir mezar kompleksi vesilesiyle yontulmus Fikir ise, sıradan bir estetik sorunu çözmek için rastlantiyla ortaya atilmis Cheops ve Kefren piramitlerinin yapiminda kullanilan kireç tasinin çikarildigi ocagin ortasinda düzeltilemeyecek kadar büyük, piramitlerde kullanilamayacak kadar da düsük kaliteli bir tepecik kalmis Bu tepecik kabaca aslan şeklindeymis Milano Devlet Üniversitesi’nde Mısır bilim doçenti olan Patrizia Piacentini’ye göre firavun, tepecigi oydurtarak kendi basini ve basligini tasiyan, bir aslan heykeli yaptirtmis Dünyanin Tanrısı olan firavunun, yeryüzünün en güçlü hayvani olan aslanin gövdesiyle birlestirilmesi firavunun gücünü simgeliyormus Heykelin, kuskusuz yaygin Güneş kültüyle de ilgisi var Nitekim Giza Sfenksi dogan Güneşin simgesi Tanrı Horus’la da özdeslesmiştir

54 metre uzunlugunda, 20 metre yükşekligindeki, bati-dogu yönünde uzanan büyük sfenks, Nil Nehri’ne bakiyor ve nehir yoluyla gelenlerin Giza kompleksinde gördükleri ilk yapi da o: dev bir tas bekçi Bu heykel antik zamanlarda da gözen kaçmamis Mısır, Yunanistan ve Suriye’de başka sfenksler ortaya çikmis Bugün uzmanlar sfenksleri üç tip halinde siniflandiriyorlar:1Giza’daki gibi yere çökmüs olanlar,2Oturanlar, 3 Hareket halinde gösterilenler Örneğin Luxor Tapinagi’nda, Büyük Iskender oturmus halde betimlenmis Farkli insan-aslan karısımları da yapilmis Nitekim sadece yüzü insan olan, aslan kulakları ve yelesine sahip bulunan kafalarda var Ayrıca ön bacakların yerine bir vazoyu kavrayan insan kolları ve elleri yontulmus olanlar bulunuyor En alisilmadiklar ise Mısır Tanrısı Tutu’yu betimleyen heykeller Insan basi ve yilan biçiminde, ucundan 3 ayri hayvan kafasi çikan bir kuyruk Yunan sfenksleri ise çok güzel Bunlar genellikle disi kafali ve kanatli heykellerözellikle zalim ve tehditkarlar Örneğin Thebai’nin ünlü sfenksi yolcuları durdurup onlara ünlü bilmecesini soruyordu

MÖ 450 yilina kadar uzanan bir mite göre Oidipus, Thebai Kralı olan babasini bilmeden öldürdükten sonra kente gelir ve Pazar meydaninda Tanrılar tarafindan kendisini cezalandirmak için yolanmis bir canavarla karsilasir Bu “Sfenks”tir Bütün yolculara yaptigi gibi ona da bir bilmece sorar Bilirse kral olacak, bilemezse ölecektir Bilmece sudur: “Hangi yaratik sabah dört ayak, öglen iki ayak, aksam üç ayak üzerinde yürür ve bacakları ne kadar çok olursa o kadar zayiftir?” Oidipus yaniti bulur “INSAN” Thebai Kralı olur, öldürdügü Kralın karısıyla evlenir; yani annesiyle

Eski Yunanlılar, Suriyeliler ve kismen Araplar yüzünden, Mısırlılar kendi sfenkslerini hem düsmanlik hem de sevgi kaynagi olarak gördüler MÖ 1400 civarinda Sfenks, tarihin en büyük kitle haclarından birinin konusu oldu Mısır’i MS 400 yilinda fetheden Araplar için Sfenks “korkunun babasi”ydi Burnunu kimin yok ettigi hal bilinmiyor Belki 700 yilinda ortaya çikan ve her türlü tasviri yok eden ikonoklast tarikati Belki bir Arap emiri ya da 15 yy’ da Memlûklar Geçmiste suçlanan Napolyon’un olmadigi neredeyse kesin

Heykel tarih boyunca pek çok kez kuma gömülmüs ve tekrar ortaya çikmis Tutmosis’ten sonra II Ramses, Romali Septimus Severius ve 1926’da, Fransiz Emile Barazie, onu kumdan çikarmis Batilılar tarafindan 1700’lerde tekrar bulunmus ve onları çok etkilemis 200 yil önce Bonapart, Mısır’a büyük bir bilimsel sefer düzenlemis Yaninda 168 uzman götürmüs Bunlar Rosetta (Resit) Tasi’ni bulmaktan başka (hiyerogliflerin çözülmesini sagladi) Sfenks’i incelemis ve onu kismen açiga çikarmislar Daha o zamanlar piramitlerin sira disi boyutları ve Sfenks,batida onların yapimina iliskin öne sürülen pek çok fantastik varsayimi körüklemis Örneğin uzaydan gelen bir kültüre mal edilmisler Piacentini “Marslıların bunla ilgisi yok! “ diyor “MÖ 2500 yili Mısırlıları hakkinda çok sey biliyoruz ve onları yapanların Mısırlılar olduğundan kuskumuz yok Ben de Yildiz Geçidi’ni gördüm ( piramidin bir uzay gemisi olduğu film); ama tarih başka bir seydir” Sfenksin yildizlara yönelimi de eski Mısırlıların gökbilim bilgilerinin bir parçasi Dünya disi varlıklar tezi, Viking sondasi Mars’da Sfenksin yüzüne benzer bir tepenin fotografini çektiginde, 1976 yilinda ortaya atildi Oysa 1999 yili Nisan ayinda bir başka sonda bu gizemi çözdü Bunun, birkaç tepenin gölgelerinden olusan bir göz aldanmasi olduğu ortaya çikti Peki Sfenks sirlarıni tüketti mi? Belki degil

1994 yilinda gizemli bir geçit kesfedildi Kuyruk tarafindan giren, heykelin 4 metre içine uzanan; dik bir açi yaparak 5 metre derine inen ve kör kuyuda sona eren bir geçit Baraize tarafindan 1926 restorasyonunda bulunmus ve unutulmustu; ama o zamanki çalismalara katilan bir isçi, Muhammed Abd ül-Mahgut Fayet, 80’lerin basinda eskileri hatirladi Giza kompleksinin yöneticileri onun gösterdigi yeri kazdilar ve deligi yeniden buldular Neye yariyor? Resmi açiklama, eski Mısır isçilerinin insaat sirasinda kullandikları bir “servis tüneli” olduğu Bu açiklamani yeterli olmadiğini söyleyenler de var Öyleyse ne? Yanit vermek zor Sonuç: Sfenks hala bazı sirlara sahip Yoksa Sfenks olur muydu?

Heykel 14yy da Memluklar tarafindan top bataryalarınin talim hedefi olarak kullanildigi için üstünde kalici zararlar olusmustur Günümüzde hala nasil restore edilecegi oldukça büyük bir tartisma konusu Sfenks yagmurlar,kum ve daha bir çok dogasal nedenlerden dolayi oldukça yipranmis durumda Büyük Gize sfenksinin MÖ 2520`de Cheops`un oglu Chephren`in mimarları tarafindan onun adina yapılan bir mezar kompleksi amaciyla yontulmus Dünyanin Tanrısı olan firavun`un en güçlü hayvanlardan biri olan aslan ile birlestirilmesi firavun`un gücünü simgeliyorduHeykelin Güneş Kültü ile olan ilgisi de kusku götürmez bir gerçek Çünkü sfenks Güneşin simgesi olan HORUS ile özdeslestirilmis 54m uzunlugunda 20m yükşekliginde, bati-dogu yönünde uzanan büyük sfenks, Nil Nehri`ne bakiyor ve nehir yoluyla gelenleri karsiliyordu

Zamanla Mısır,Yunanistan ve Suriye`de de başka sfenksler ortaya çikmiştirBugün uzmanlar sfenksleri üç tip halinde siniflandiriyor; Gize`deki gibi yere çökmüs olanlar, oturanlar ve hareket halinde gösterilenler Oturanlara Büyük Iskender'in Luxor Tapinagi'nda bulunan sfenksi örnek gösterilebilir Sfenks terimi Yunanca'daki 'SPHINGHEIN'den geliyor ve bogmak anlamini tasiyorBu da Thebai Mitindeki sfenksin bilmecelerine dogru yanit veremeyenleri öldürmesinden kaynaklaniyor

Bilmece ise : Hangi yaratik sabah 4, öglen 2, aksam 3 ayak üstünde yürür ve bacakları ne kadar çoksa o kadar zayiftir? Cevap ise insan dirCevabi bilen olursa Sfenks de kendini öldürecektir ve Oidipus bilmeceyi biliyorBaşka bir efsaneye göre ise Oidipus tarafindan öldürülüyor

Mısır a gelince Sfenks Mısırca 'SEZP-ANHE' (Yaşayan görüntü) demek Ama Mısır ve Yunan sfenksleri arasinda bir baglanti kurulmuyor nedeni ise Mısır sfenks inin erkek( firavun erkek olduğu için sfenks de onun bir görüntüsü temsili)Yunan sfenks inin ise mitolojik bir hayvan ve disi olusu Ancak her ikişi de ölü kültüne baglidir

Restorasyonlar

MS 2000 :Sag arka bacak onarildi ve kumlardan temizlendi

Yunan-Roma döneminde kumun gelisini önlemek amaciyla barikatlar kuruldu

1798 `de Napolyon tarafindan temizlik çalismaları yapıldı

1978`de Bir isçi tarafindan dev heykelin altinda bir galeri kesfedildiBu su erozyonun ilk kaniti oldu

1979`da kuzey kanadi restore edildi

1981 `de bacaklardan taslar düstü ve onarim 1987`ye kadar dek surdu

1989`da yeniden saglamlastirildi

1990`da Getty Vakfi'nin çalismaları baslatildiBu da Unesco ve Eski Mısır örgütü tarafindan yönetildi

Eski Mısır'da Büyücülük

Eski Mısır'da son derece doğal olarak bilinen bir olguydu büyüler Ancak yine de herkes buyu yapamazdi Bu konuda özel yetenekleri olan Tanrılarla iletisim kurabilen kişiler büyü yapabiliyordu Büyülerin kimi kötü yani kara büyü niteligindeydi kimisi koruma büyüsü kimisi ise buyu bozmaya yarayan büyülerdi

Kara büyülerde genellikle büyü yapilmak istenen kişinin kendisine ait bir sey ele geçirilir ve bunun yardimiyla balmumundan yapilmis insan figürüne bakir sisler saplanirdi Insan figürü büyü yapılan kişiyi simgelerdi Balmumu eriyince kişi ölürdü

Bu oldukça sevimsiz olaya karşın bundan korunmaya yarayan büyüler de vardı Büyü yapılan kişi hastalandigi zaman tip konusunda oldukça ilerlemis olan Mısırlılar bunun büyü olduğuna karar verirlerdi ve bu çogunlukla dogru çikardi En iyi rahipler ve büyücüler araciligiyla bir nevi ayinle kişi kurtarilmaya çalisilirdi Bu her zaman istenildigi gibi sonuçlanmazdi Hatta tarihte birçok firavunun çocuklarınin ve eslerinin büyü nedeniyle öldügünden bahsedilir

Büyünün ilk örneği Tanrılar arasinda yaşanan savasta görülmüstür Kizil saçli Seth kardesi Osiris'i 14 parçaya bölünce Osiris'in esi Isis onu tekrar hayata getirmek için Amon'un gizli adini kullanarak bir büyü yapmiştir Osiris'in 13 parçasi Mısır’ın birçok yerinde bulunmus ancak sadece cinsel organi bulunamamisti (bunu ise Timsah Tanrı Sobek'in yedigi düsünülmektedir) 13 Parça olmasina ragmen Isis, Osiris'i hayata döndürmüstür

Büyücü kimi zaman Tanrıyla bir olurdu Tanrı'ya kendi kabul ettirir ve eğer Tanrı kabul ederse ona istediğini yaptırırdı Bunun olmasi çok zor olmasina ragmen kimi büyücüler başarabilmiştir

Mısır tarihinin her yönünde olduğu gibi bu da su anda bize oldukça ilginç ve garip ancak Mısırlılar için nefes almak kadar doğal bir seydi

Eski Mısırlılarda Mumyalama

Krallar vadisi ile Deir El-Bahri arasında gizli bir dehlizde bulunan ve mezar soyguncularının elinden kurtarılarak 14 Temmuz 1881'de Luksor'dan gemiye bindirilen 40 firavun mumyasını taşıyan gemi,Kahire'ye doğru ilerlemekteydiNil kıyısındaki köylüler,3500 yıl önceleri ülkelerini Tanrısal güçlerle yöneten bu insanların hala varolan bedenlerine saygı duymuşlar,ilahiler okuyan kadınlar göğüslerini kumlarla ovalayıp,başlarına toprak atmışlar,erkeklerde havaya silah sıkmışlardı

Mumyalama işlemi ölüyü öbür dünyadaki yaşamına hazırlamak için yapılan bir dizi törenden sadece başlangıç olanıdırBu işlem insanların yanı sıra boğa,timsah,kedi gibi hayvanlar içinde yapılmaktaydıArapça ve Farsça'da "Mumiya" doğada bulunan katran ve bunun karışımlarına denilir,ilaç oalrak da kullanılırdıGerçekte ölünün bedenini konserve edercesine korumak için yapılan "Tahnit" işleminde katranın kullanılması,onu mumya ile eş anlamlı yapmıştır

Mumyalama işlevi şöyle gerçekleştirilirdi:

*

Önce ölü yıkanir Burnundan sokulan aletlerle beyin boşaltılır
*

Göz ve ağız boşukları,yağlı keten tamponlarla doldurulup göz kapakları kapatılırdı
*

Rahip habeş denilen keskin bir opsidyenle vücüdun sol tarafını açarak,içindekileri tamamen boşaltır ve bunları "Kanopik" denilen çömlek ve vazoların içine koyardıBoşalan karın kısmı ve kadınların göğüs içleri,hurma şarabı ve kokulu bitkilerle temizlendikten sonra, reçine, tarçın,soğan ve kokulu mir ile karıştırılmış ağaç talaşı,yerleştirilirdi
*

Acılan yerler dikildikten sonra Mısırlılar'ın "Net-jeryt" denilen ve kahire yakınlarındaki bir vadide bulunan "Natron" tozu sodyum karbonat ve ya Sodyum Klorit (tuz) ile karıştırılan madde içinde 40 ve ya 70 gün(soylular için 272gün) bekletilirdiBöylece vücuttaki nem absorbe edilir,organik yapı antiseptik korumaya alınırdıBir çeşit insan salamurası olan bu işlemin sonunda eller göğüste veya karın üzerinde birleştirilerek vücüt yatar durumuna getirilir ve kurutulurdu

Tören soylular için sabahın erken saatlerinde başlarGri mavi yas elbiseleri giyinmiş,yüzlerini boya ve tozlarla kirletmiş "kites" denilen kiralık yas tutucu kadınlar ilahiler söylerlerdiKurban edilecek hayvanları taşıyan "Saptis" denilen hizmetkarlar bulunurduArdından geleneksel keten robu üzerine panter ve leopar postu sarmış "Sem" denilen rahip,diğer "Ka" rahipleri ve ölü ailesinin yakınları olmak üzere hep birlikte Nil'in karşı kıyısındaki kaya mezarlarına gitmek üzere gemiye binerlerdiTüm ölü eşyaları ve adaklar mezara bırakılır,bölmeler ve giriş örülür,mühürlenir ve mezar girişi belli olmıycak bir şekilde kapatılırdıKral ve soylu mezarlarına bırakılan sunaklar için 114 bölümden oluşan törenler yapılmaktaydı