İngiliz Tiyatrosu Hakkında Bilgi

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-24-2012

İngiliz Tiyatrosu hakkında bilgi

İngiliz Tiyatrosu

İngiliz Tiyatrosu

İtalyan Rönesansı'nın etkisi İngiltere'de daha geç ve daha zayıf hissedildi

Bu yüzden Elizabeth dönemi (1558- 1603) yalnızca tiyatroda değil genel olarak edebiyatta özgün İngiliz geleneğinde kurulduğu yıllar oldu

Aslında bu dönemde İngiliz tiyatrosu karşıt etkilere açık durumdaydı: Bir yandan Protestan kilisesinin nüfuzunu kırmak için Corpus Christi Yortusu'nu kutlamak yasaklanmış bu da gizem ve ibret oyunlarının gerilemesine yol açmıştır

Öte yandan saray tiyatroyu İngiliz ulusak kimliğini pekiştirmek içinde kullanmak istiyordu

Bütün bunlara karşı Avrupa'daki düşünsel ahlaki ve dinsel çatışmaların özgürleştirici etkisi de 16

yüzyılın sonuna doğru şiddetlendi

Bunun sonucunda ortaya tiyatro da bu gerilimli yeniliklere açık ruh halini yansıtıyordu

İngiliz tiyatrosu kendi özgün ortaçağ geleneğinden aldığı mirası kara Avrupa'sının daha incelmiş buluşlarıyla kaynaştırarak saray tiyatrosunun sınırlarını aşan toplumun her kesimine seslenebilen bir sanat türü yarattı

Marlovu'un Shakespeare'nin Beaumant ve Fletcher'in oyunlarını herkes izleyebiliyordu

İngiltere'de de ilk tiyatrolar 1576'dan başlayarak Elizabeth döneminde kuruldu

Bu ilk tiyatrolar daha önce oyunların sahnelendiği han avlularının biraz daha geliştirilmiş biçimiydi; seyirciler üstü açık bir yapı içinde yükseltilmiş bir tahta platformdan oluşan sahnenin üç yanında bulunan sıralarda oturuyordu

İzleyicilerle oyuncular arasındaki alış veriş İtalyan tiyatrosundan daha fazlaydı

Buna karşılık biletler de daha ucuzdu

1590'larda her tiyatro soylu bir kişinin desteğiyle işletiliyordu

İtalyan tiyatrosundan bir farkı da kadın oyuncuların olmamasıdır

Kadın rollerini çoğu zaman erkek oyuncular üstleniyordu

Elizabeth'ten sonra gelen James döneminde (1603-25) tiyatro içerik olarak klasikçiliğe daha çok yaklaşırken konu zenginliğini ve ufuk genişliğini de yitirmeye başladı

Bu dönemde Ben Janson John Ford John Webster ve John Lyly gibi yazarlar zaman mekan ve eylem birliği kurallarına önem verirken trajedi ve komediyi de birbirinden daha kesin çizgilerle ayırdılar

17

yüzyılın ortalarına doğru İngiliz tiyatrosu maske ve dekor gibi görsel öğelere daha çok yer vermeye başlamıştı

1642'deki burjuva devriminden sonra tiyatrolar kapatıldı ve sahne sanatı çok uzun bir süre eski canlılığına kavuşamadı

Tiyatro Tarihi

İngiltere’de tiyatro 10

yy'da kilise oyunlarıyla başlamış oyunların kilise dışına çıkmasıyla laikleşme sürecine girmiştir

13

yy'dan 15

yy'a kadar gizem oyunları (25’lik Chester 48’lik York 32’lik Towneley ve 44’lük Coventry gizem oyunları dizileri) geliştirilmiş içinde güldürü ve fars öğeleri taşıyan alegorik ibret oyunları yer almış; 16

yy’ın başlarında 15

yy Fransız farsları olan fabliaux uyarlamaları yapılırken İtalya yolu ile gelen Terentius ve Plautus komedyalarının çevirileri yapılmış; Seneca örneğinde ilk İngiliz oyunu olan Gorboduc (1562 T

Sackville) yazılmıştır

16

yy'ın sonları yalnızca İngiliz Tiyatrosu’nun değil ama dünya tiyatrosu tarihinin de en önemli bir evresi olarak Elizabeth dönemine tanıklık eder; İngiliz tiyatrosunun temelini oluşturan bu dönemde Marlowe Lyly Kyd Peele Greene Shakespeare Ben Jonson Beaumont Fletcher Webster Tourneur Massinger Middleton Ford Chapman Dekker Heywood Marston ve Sherley gibi yazarlar ortaya çıkmış; bu yazarlarla çalışan Admiral’s Men ve Chanberlain’s Men gibi tiyatro toplulukları kurulmuş İngiliz Oyuncuları Avrupa’yı dolaşmaya başlamış; başta Ph

Henslowe’un girişimciliği ile ilk önemli tiyatro yapıları (The Theatre Rose Theatre Fortune Tjheatre Globe Theatre Blackfriars) kurulmuş; I

Jones gibi tiyatro mimarı ve sahne tasarımcıları ortaya çıkmıştır

17

yy'da Püriten egemenliği sırasında tiyatro etkinlikleri yasaklamaya uğradıktan sonra (1640’lar) 1660’da Restorasyon’la birlikte tiyatroların açılmasına izin verilmiş (1661) ve Danevant ile Sir T

Killigrew bu izni alarak tiyatro toplulukları kurabilmişler ve ilk kez kadınlar oyuncu olabilmişlerdir

Restorasyon dönemiyle yeni bir evreye giren İngiliz Tiyatrosu’nun başlıca yazarları arasında Dryden Otway Etherege Congreve Wycherley Shadewell ve Cibber yer alır

18

yy'ın başlarında Shakespeare Rönesans’ı ve klasik Fransız örneklere dönük yeni bir tragedya anlayışı başlarken (Rowe) Restorasyon döneminin aristokrasiye yönelik dramasının yerini orta sınıfa yönelik drama almaya başlamış; evcil tragedyalarıyla (burjuva oyunuyla) Lily öne çıkarken komedyada Farquar öne çıkmış; bu arada İtalyan operasına ve yergiye yöneliş Gay’le birlikte ilk kez balad opera türünün ortaya çıkmasına yol açmıştır

Bu dönemde Goldsmith Garrick dolayısıyla gözyaşlı komedyaya karşı çıkarken; Sheridan Restorasyon komedyası geleneğini sürdürmüş Fielding’in eleştirel oyunları ise yasaklamaya uğramıştır

19

yy İngiliz Tiyatrosu daha önceki dönemlere benzemez olarak tiyatro ve edebiyatın (drama) birbirinden kopmasına ve Wordsworth Coleridge keats Sheley Byron ve Browning gibi şairlerin oyun yazarları olarak öne çıkmasına tanık olur

Fransız romantikçiliğinin etkilerini taşıyan bu evrede (Victoria Dönemi) melodramlar burlettalar pandomimler korku oyunları ilgi görmüş; başlıcalıkla da melodram yanısıra Gilbert-Sullivan müzikli tiyatrosu geniş beğeni kazanarak ticari tiyatronun yerleşmesine yol açmıştır

Bu dönemin sonlarında Pinero’nun farsları tiyatroyu duygululuktan kurtarmadığı gibi Oscar Wilde’ın daha çok kendi romanlarından aldığı oyunları da melodram çerçevesini aşmaya yetmemiştir

19

yy'ın sonları ve 20

yy başlarında tiyatrolarda reform hareketlerine rastlanır; İndependent Theatre (1891) ve 1911’de Liverpool ve 1913’de Birmingham’da kurulan repertuvar tiyatroları yanısıra Old Vic (1912) edebi repertuvar tiyatroları olarak önem kazanırken; G

Craig gibi sahne tasarımcısı tiyatro adamları da tiyatroya yeni boyutlar kazandırırlar

20

yy İngiliz Tiyatrosu’nda gerçekçi tiyatronun başı çektiği evredir; bu evre Shaw’un eleşetirel gerçekçi toplumsal ve sorunsal oyunlarına ve aynı bağlamda Galsworthy ile Granville-Barker’ın oyunlarına tanıklık eder

Bu dönemde Maugham siyasal ve toplumsal tiyatrodan uzaklaşan psikolojik oyunlara yönelirken; N

Coward ticari eğlence tiyatrosu doğrultusunda çok sayıda güldürülü oyunlar üretmiş; Rattigan toplumsal komediler ele alırken Priestley alt tabaka insanların sorunlarına seslenmiştir

Auden ve İsherwood’un 1930’larda başlattığı koşuklu oyun eğilimi Eliot’ta ciddi bir sav haline gelerek Fry tarafından sürdürülmüştür

1945’ten sonra İngiliz Tiyatrosu’nda yenileşme etkinliklerine rastlanır: Art Council’ın tiyatrolara ödenek sağlamasıyla birlikte Stratford’daki Shakespeare anma tiyatrosu 1960’da Londra’da Royal Shakespeare Company olarak etkinliğe başlarken 1963’de (Laurence Olivier’in yönetiminde) National Theatre etkinliğe başlamış; öte yanda 1958’den sonra Devine yönetiminde English State Company Londra’da Royal Court Thatre’da çağdaş uygulamalara geçerken J

Littlewood’un Theatre Workshop’ı deneysel tiyatro çalışmalarına yönelmiştir

West End’de ticari tiyatronun ağırlık kazandığı bir dönemde Osbourne’un Öfke oyunuyla 1956’da yeni İngiliz drama sanatı (öfkeli genç kuşak) kendini göstermiştir

Saçma tiyatrosundan Brecht’e kadar çağdaş tiyatronun etkilerini taşıyan ancak İngiliz toplumunun sorunları açıkyüreklilikle sergilemeye çalışan ve son dönem İngiliz Tiyatrosu’nu temsil eden bu karşıçıkıcı kuşak oyun yazarları toplu olarak şöyle sıralanabilir: Pinter Arden Wesker Stoppard Brenton Barker Griffiths Edgar Bond Whiting Poliakoff Hare McGrath Ayckbourne Barnes Orton Hampton

10-24-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	İngiliz Tiyatrosu Hakkında Bilgi İngiliz Tiyatrosu hakkında bilgi İngiliz Tiyatrosu İngiliz Tiyatrosu İtalyan Rönesansı'nın etkisi İngiltere'de daha geç ve daha zayıf hissedildi Bu yüzden Elizabeth dönemi (1558- 1603) yalnızca tiyatroda değil genel olarak edebiyatta özgün İngiliz geleneğinde kurulduğu yıllar oldu Aslında bu dönemde İngiliz tiyatrosu karşıt etkilere açık durumdaydı: Bir yandan Protestan kilisesinin nüfuzunu kırmak için Corpus Christi Yortusu'nu kutlamak yasaklanmış bu da gizem ve ibret oyunlarının gerilemesine yol açmıştır Öte yandan saray tiyatroyu İngiliz ulusak kimliğini pekiştirmek içinde kullanmak istiyordu Bütün bunlara karşı Avrupa'daki düşünsel ahlaki ve dinsel çatışmaların özgürleştirici etkisi de 16 yüzyılın sonuna doğru şiddetlendi Bunun sonucunda ortaya tiyatro da bu gerilimli yeniliklere açık ruh halini yansıtıyordu İngiliz tiyatrosu kendi özgün ortaçağ geleneğinden aldığı mirası kara Avrupa'sının daha incelmiş buluşlarıyla kaynaştırarak saray tiyatrosunun sınırlarını aşan toplumun her kesimine seslenebilen bir sanat türü yarattı Marlovu'un Shakespeare'nin Beaumant ve Fletcher'in oyunlarını herkes izleyebiliyordu İngiltere'de de ilk tiyatrolar 1576'dan başlayarak Elizabeth döneminde kuruldu Bu ilk tiyatrolar daha önce oyunların sahnelendiği han avlularının biraz daha geliştirilmiş biçimiydi; seyirciler üstü açık bir yapı içinde yükseltilmiş bir tahta platformdan oluşan sahnenin üç yanında bulunan sıralarda oturuyordu İzleyicilerle oyuncular arasındaki alış veriş İtalyan tiyatrosundan daha fazlaydı Buna karşılık biletler de daha ucuzdu 1590'larda her tiyatro soylu bir kişinin desteğiyle işletiliyordu İtalyan tiyatrosundan bir farkı da kadın oyuncuların olmamasıdır Kadın rollerini çoğu zaman erkek oyuncular üstleniyordu Elizabeth'ten sonra gelen James döneminde (1603-25) tiyatro içerik olarak klasikçiliğe daha çok yaklaşırken konu zenginliğini ve ufuk genişliğini de yitirmeye başladı Bu dönemde Ben Janson John Ford John Webster ve John Lyly gibi yazarlar zaman mekan ve eylem birliği kurallarına önem verirken trajedi ve komediyi de birbirinden daha kesin çizgilerle ayırdılar 17 yüzyılın ortalarına doğru İngiliz tiyatrosu maske ve dekor gibi görsel öğelere daha çok yer vermeye başlamıştı 1642'deki burjuva devriminden sonra tiyatrolar kapatıldı ve sahne sanatı çok uzun bir süre eski canlılığına kavuşamadı Tiyatro Tarihi İngiltere’de tiyatro 10 yy'da kilise oyunlarıyla başlamış oyunların kilise dışına çıkmasıyla laikleşme sürecine girmiştir 13yy'dan 15yy'a kadar gizem oyunları (25’lik Chester 48’lik York 32’lik Towneley ve 44’lük Coventry gizem oyunları dizileri) geliştirilmiş içinde güldürü ve fars öğeleri taşıyan alegorik ibret oyunları yer almış; 16 yy’ın başlarında 15 yy Fransız farsları olan fabliaux uyarlamaları yapılırken İtalya yolu ile gelen Terentius ve Plautus komedyalarının çevirileri yapılmış; Seneca örneğinde ilk İngiliz oyunu olan Gorboduc (1562 T Sackville) yazılmıştır 16 yy'ın sonları yalnızca İngiliz Tiyatrosu’nun değil ama dünya tiyatrosu tarihinin de en önemli bir evresi olarak Elizabeth dönemine tanıklık eder; İngiliz tiyatrosunun temelini oluşturan bu dönemde Marlowe Lyly Kyd Peele Greene Shakespeare Ben Jonson Beaumont Fletcher Webster Tourneur Massinger Middleton Ford Chapman Dekker Heywood Marston ve Sherley gibi yazarlar ortaya çıkmış; bu yazarlarla çalışan Admiral’s Men ve Chanberlain’s Men gibi tiyatro toplulukları kurulmuş İngiliz Oyuncuları Avrupa’yı dolaşmaya başlamış; başta Ph Henslowe’un girişimciliği ile ilk önemli tiyatro yapıları (The Theatre Rose Theatre Fortune Tjheatre Globe Theatre Blackfriars) kurulmuş; I Jones gibi tiyatro mimarı ve sahne tasarımcıları ortaya çıkmıştır 17 yy'da Püriten egemenliği sırasında tiyatro etkinlikleri yasaklamaya uğradıktan sonra (1640’lar) 1660’da Restorasyon’la birlikte tiyatroların açılmasına izin verilmiş (1661) ve Danevant ile Sir T Killigrew bu izni alarak tiyatro toplulukları kurabilmişler ve ilk kez kadınlar oyuncu olabilmişlerdir Restorasyon dönemiyle yeni bir evreye giren İngiliz Tiyatrosu’nun başlıca yazarları arasında Dryden Otway Etherege Congreve Wycherley Shadewell ve Cibber yer alır 18 yy'ın başlarında Shakespeare Rönesans’ı ve klasik Fransız örneklere dönük yeni bir tragedya anlayışı başlarken (Rowe) Restorasyon döneminin aristokrasiye yönelik dramasının yerini orta sınıfa yönelik drama almaya başlamış; evcil tragedyalarıyla (burjuva oyunuyla) Lily öne çıkarken komedyada Farquar öne çıkmış; bu arada İtalyan operasına ve yergiye yöneliş Gay’le birlikte ilk kez balad opera türünün ortaya çıkmasına yol açmıştır Bu dönemde Goldsmith Garrick dolayısıyla gözyaşlı komedyaya karşı çıkarken; Sheridan Restorasyon komedyası geleneğini sürdürmüş Fielding’in eleştirel oyunları ise yasaklamaya uğramıştır 19 yy İngiliz Tiyatrosu daha önceki dönemlere benzemez olarak tiyatro ve edebiyatın (drama) birbirinden kopmasına ve Wordsworth Coleridge keats Sheley Byron ve Browning gibi şairlerin oyun yazarları olarak öne çıkmasına tanık olur Fransız romantikçiliğinin etkilerini taşıyan bu evrede (Victoria Dönemi) melodramlar burlettalar pandomimler korku oyunları ilgi görmüş; başlıcalıkla da melodram yanısıra Gilbert-Sullivan müzikli tiyatrosu geniş beğeni kazanarak ticari tiyatronun yerleşmesine yol açmıştır Bu dönemin sonlarında Pinero’nun farsları tiyatroyu duygululuktan kurtarmadığı gibi Oscar Wilde’ın daha çok kendi romanlarından aldığı oyunları da melodram çerçevesini aşmaya yetmemiştir 19 yy'ın sonları ve 20 yy başlarında tiyatrolarda reform hareketlerine rastlanır; İndependent Theatre (1891) ve 1911’de Liverpool ve 1913’de Birmingham’da kurulan repertuvar tiyatroları yanısıra Old Vic (1912) edebi repertuvar tiyatroları olarak önem kazanırken; G Craig gibi sahne tasarımcısı tiyatro adamları da tiyatroya yeni boyutlar kazandırırlar 20 yy İngiliz Tiyatrosu’nda gerçekçi tiyatronun başı çektiği evredir; bu evre Shaw’un eleşetirel gerçekçi toplumsal ve sorunsal oyunlarına ve aynı bağlamda Galsworthy ile Granville-Barker’ın oyunlarına tanıklık eder Bu dönemde Maugham siyasal ve toplumsal tiyatrodan uzaklaşan psikolojik oyunlara yönelirken; N Coward ticari eğlence tiyatrosu doğrultusunda çok sayıda güldürülü oyunlar üretmiş; Rattigan toplumsal komediler ele alırken Priestley alt tabaka insanların sorunlarına seslenmiştir Auden ve İsherwood’un 1930’larda başlattığı koşuklu oyun eğilimi Eliot’ta ciddi bir sav haline gelerek Fry tarafından sürdürülmüştür 1945’ten sonra İngiliz Tiyatrosu’nda yenileşme etkinliklerine rastlanır: Art Council’ın tiyatrolara ödenek sağlamasıyla birlikte Stratford’daki Shakespeare anma tiyatrosu 1960’da Londra’da Royal Shakespeare Company olarak etkinliğe başlarken 1963’de (Laurence Olivier’in yönetiminde) National Theatre etkinliğe başlamış; öte yanda 1958’den sonra Devine yönetiminde English State Company Londra’da Royal Court Thatre’da çağdaş uygulamalara geçerken J Littlewood’un Theatre Workshop’ı deneysel tiyatro çalışmalarına yönelmiştir West End’de ticari tiyatronun ağırlık kazandığı bir dönemde Osbourne’un Öfke oyunuyla 1956’da yeni İngiliz drama sanatı (öfkeli genç kuşak) kendini göstermiştir Saçma tiyatrosundan Brecht’e kadar çağdaş tiyatronun etkilerini taşıyan ancak İngiliz toplumunun sorunları açıkyüreklilikle sergilemeye çalışan ve son dönem İngiliz Tiyatrosu’nu temsil eden bu karşıçıkıcı kuşak oyun yazarları toplu olarak şöyle sıralanabilir: Pinter Arden Wesker Stoppard Brenton Barker Griffiths Edgar Bond Whiting Poliakoff Hare McGrath Ayckbourne Barnes Orton Hampton