1934'Ten Günumuze Kadar Seçilen Diyarbakır Kadın Mılletvekıllerı

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-24-2012

Bu ve benzeri pek çok girişimlerle siyasal hakların kazanılması için gösterilen gayretler Takrir-i Sükûn dönemini takib eden dönemde olumlu sonuçlarını verdi

Bu konuda ilk adım 3 Nisan 1930’da kabul edilen Belediye Kanunu ile atıldı

Bu kanuna göre kadınlar ilk kez Belediye seçimlerinde oy kullanma ve Belediye Meclislerine seçilme hakkını elde ettiler

26 Ekim 1933’te ise 1924 tarihli Köy Kanunu’nun 20

ve 25

Maddelerinde yapılan değişiklikle muhtar ve ihtiyar meclisi seçimlerinde oy kullanma ve seçilme hakkını elde eden kadınlar nihayet 5 aralık 1934’te dönemin Başbakanı İsmet İnönü ve 191 arkadaşının; 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun 10

ve 11

Maddelerinin değiştirilmesine ilişkin kanun teklifinin kabul edilmesiyle milletvekili -seçme ve seçilme hakkını kazandılar

Kanun’da yapılan değişiklikle kadın, erkek her Türkün seçme yaşı 22, seçilme yaşı 30 olarak belirlendi

Böylece, kadın ile erkek arasındaki eşitsizlikten biri daha ortadan kalkmış oluyordu

Siyasal haklar bakımından kadın ile erkeği aynı konuma getiren bu kanun ile Türkiye’nin daha demokratik bir görünüme kavuşması ve siyasal katılımın boyutlarının genişletilmesi gibi amaçların ağırlık taşıdığını söylemek mümkündür

Zira 1930’lar aynı zamanda Mustafa Kemal Atatürk’ün de isteği doğrultusunda kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası ile Türkiye’de çok partililiğe geçişin yaşandığı bir dönemdir

II

TBMM’ne Seçilen İlk Kadın Milletvekilleri

5 aralık 1934 tarihli kanunla milletvekili seçme ve seçilme hakkını elde eden kadınların pek çoğu bu gelişmeyi büyük bir memnuniyetle karşıladılar

Bu maksatla 6 Aralık’ta bazı Ankaralı kadınlar Mustafa Kemal Atatürk ve diğer büyüklere teşekkür için Halkevi’nde bir toplantı düzenlediler ve ardından Meclise giderek memnuniyetlerini belirttiler

İstanbul’da da bu amaçla çeşitli mitingler yapıldı

Beyazıt Meydanında gerçekleştirilen bir mitingde Kadınlar Birliği’nden Saadet Rifat isimli bir hanım yaptığı konuşmada konu ile ilgili duygularını ifade etti

Kadınların ilk kez katıldığı 1935 yılı seçimleri, iki dereceli seçim sistemi ve tek parti olarak Cumhuriyet Halk Fırkası’ (CHF)nın bulunduğu bir ortamda yapıldı

Daha önceki seçimlerde olduğu gibi bu seçimlerde de büyük ölçüde kadın ve erkek adaylar parti üst kademeleri tarafından belirlendi

Seçimlere gerek müntehib-i sani (ikinci seçmen) olarak gerekse milletvekili adayları olarak kadınların ilgisi ve katılımı oldukça fazlaydı

8 Şubat 1935’te yapılan seçimlere katılım, özellikle İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük şehirlerde % 80’lere varmıştı ve söz konusu şehirlerde oy verenlerin % 48’e yakınının kadınlardan meydana geldiği ifade ediliyordu

Kadınların da katıldığı ilk seçimler olmasına rağmen katılımın fazla olması , onların konuya olan ilgilerini ortaya koyması açısından olumlu bir gelişmedir

1935 yılı seçim sonuçlarına göre, seçilmesi gereken 399 milletvekilinden 17’si kadın olmak üzere, 386 milletvekili CHF adaylarından oybirliği ile; 4’ü azınlıklardan olmak üzere 13 bağımsız aday oy çokluğu ile seçilmişlerdi

Bazı eserlerde 18 olarak verilmesine rağmen, bu seçimlerde Meclis’e 17 kadın milletvekili girmiştir

1936 yılı başında boşalan milletvekillikleri için yapılan “ara seçimi”nde ise Çankırı Milletvekili olarak seçilen emekli öğretmen Hatice Özgenel ile bu sayı 18’e çıkmıştır

Böylece,kadınlar Meclis’teki tüm milletvekillerinin % 4,5 ‘ini oluşturdular

Bu oran o günden bugüne ulaşılan en yüksek rakamdır

Zira, çok partili döneme geçildiği 1950-51’de 3 kadın ile % 0,61 gibi en düşük rakamla temsil edilen kadınlar, en son yapılan 1995 seçimlerinde de 13 kadın ile % 1,82 oranında Meclis’te yer almışlardır

1935 Yılı Seçimlerinde TBMM’ne Seçilen İlk Kadın milletvekilleri şunlardır:

Mebrure Gönenç(Afyonkarahisar): 1900’de İstanbul’da doğdu

1919’da Arnavutköy Amerikan Koleji’nden mezun oldu Fransızca ve İngilizce bilen Gönenç bir süre Çamlıca Kız Lisesi ve Üsküdar Amerikan Koleji’nde dil hocalığı yaptı

Adana Belediyesine seçilen ilk kadın meclis üyesidir

Seçilmeden önce CHF’dan Mersin Belediye üyesiydi

Bir dönem milletvekilliği yaptı

Hatı Çırpan(Satı Kadın- Ankara ): 1890’da Kazan’da doğdu

Milli savaşta malûl olmuş bir askerin eşiydi

Beş çocuğu vardı

Çiftçilikle uğraşan Satı Kadın hususi eğitim gördü

Seçildiğinde Kazan Köyü muhtarıydı

Bir dönem milletvekilliği yaptı

Türkan Örs Baştuğ (Antalya): 1900’de Üsküdar’da doğdu

İstanbul Darülfünunun Felsefe Şubesinden mezun oldu

Fransızca biliyordu

Uzmanlık alanı felsefe, sosyoloji ve eğitimdi

Üsküdar Kız Sanat Mektebinde müdürlük yaptı

Seçimden önce Feyziâti Lisesi Kız kısmı müdürlüğündeydi

İki dönem milletvekilliği yaptı

Sabiha Gökçül Erbay (Balıkesir ): 1900’da Bergama’da doğdu

İstanbul Kız Muallim Mektebinde ve Yüksek Kız Muallimin İhzari (hazırlık) kısmında okumuştur

İzmir Kız Muallim Mektebinde edebiyat öğretmenliği ve müdürlük yapmıştır

Adana Lisesi ve İstanbul Erenköy Kız Lisesinde de öğretmenlik yapan Gökçül V

Dönemde Balıkesir, VI

ve VII

Dönemde ise Samsun milletvekili olmuştur

TBMM Başkanlık Divanı Katip üyeliğinde de bulunmuştur

Şekibe İnsel (Bursa): 1886’da İstanbul’da doğdu

Ortaokul mezunuydu

Almanca biliyordu

Seçilmeden önce çiftçilikle uğraşıyordu

V

Dönemde milletvekiliydi

Hatice Özgener (Çankırı): 1865’te Selanik’te doğdu

Rüşdiye ve hususi öğrenim gördü

Rumca bilen Özgener milletvekili olmadan önce Darüleytam Müdürlüğünden emekli bir maarifçiydi

1936 ara seçiminde parlamentoya girdi

Huriye Öniz Baha (Diyarbakır): 1887’de İstanbul’da doğdu

Tahsilini Londra Üniversitesi kadın kısmında Betford Kolej’de pedagoji eğitimi görerek tamamladı

İngilizce bilen Öniz İstanbul Kız Muallim Mektebi ile eski İnas İdadisinde pedagoji ve uygulama dersi ile ev idaresi derslerini okuttu

Balkan Harbinden sonra muhacirlere açılan kurslarda ders vermiş ve türlü hayır işlerinde çalışmış, Hilal-i Ahmer’in açtığı kursa giderek gönüllü hastabakıcı olmuştur

Milletvekili seçilmeden önce Türkçe öğretmenliği yapmaktaydı

Yeniköy Rum Mektebinde de öğretmenlik yapan Öniz, 1950’de vefat etti

Fatma Memik (Edirne): 1903’te Safranbolu’da doğdu

İlköğrenimine Safranbolu’da başlayan Memik sekiz yaşında İstanbul’a geldi

Burada Beyazıt İnas numune Mektebi ile Bezm-iâlem Valide Sultan Mektebinde okuduktan sonra Tıbbiye’ye girdi

Tıbbiye’den 1929’da birincilikle mezun oldu ve Gureba Hastanesinde çalıştı

Dahiliye uzmanı olan Memik seçilmeden önce Gureba Hastanesi Poliklinik Şefi idi

V

, VI

, VII

, Dönem Edirne Milletvekilliği yapan Memik 1991’de vefat etti

Nakiye Elgün(Erzurum ):1882’de İstanbul’da doğdu

Kız Muallim Mektebi mezunu olan Elgün ,ülkemizin en eski eğitimcilerinden biri olarak biliniyor

İstanbul Kız Lisesi müdürü iken,1930’da İstanbul Şehir Meclisine ilk kadın üye olarak seçildi

Daimî Encümende üye olarak kaldı

3 dönem Erzurum milletvekilliği yaptı

10-24-2012	#2
Prof. Dr. Sinsi	1934'Ten Günumuze Kadar Seçilen Diyarbakır Kadın Mılletvekıllerı Bu ve benzeri pek çok girişimlerle siyasal hakların kazanılması için gösterilen gayretler Takrir-i Sükûn dönemini takib eden dönemde olumlu sonuçlarını verdi Bu konuda ilk adım 3 Nisan 1930’da kabul edilen Belediye Kanunu ile atıldı Bu kanuna göre kadınlar ilk kez Belediye seçimlerinde oy kullanma ve Belediye Meclislerine seçilme hakkını elde ettiler 26 Ekim 1933’te ise 1924 tarihli Köy Kanunu’nun 20ve 25 Maddelerinde yapılan değişiklikle muhtar ve ihtiyar meclisi seçimlerinde oy kullanma ve seçilme hakkını elde eden kadınlar nihayet 5 aralık 1934’te dönemin Başbakanı İsmet İnönü ve 191 arkadaşının; 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun 10ve 11 Maddelerinin değiştirilmesine ilişkin kanun teklifinin kabul edilmesiyle milletvekili -seçme ve seçilme hakkını kazandılar Kanun’da yapılan değişiklikle kadın, erkek her Türkün seçme yaşı 22, seçilme yaşı 30 olarak belirlendiBöylece, kadın ile erkek arasındaki eşitsizlikten biri daha ortadan kalkmış oluyordu Siyasal haklar bakımından kadın ile erkeği aynı konuma getiren bu kanun ile Türkiye’nin daha demokratik bir görünüme kavuşması ve siyasal katılımın boyutlarının genişletilmesi gibi amaçların ağırlık taşıdığını söylemek mümkündür Zira 1930’lar aynı zamanda Mustafa Kemal Atatürk’ün de isteği doğrultusunda kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası ile Türkiye’de çok partililiğe geçişin yaşandığı bir dönemdir II TBMM’ne Seçilen İlk Kadın Milletvekilleri 5 aralık 1934 tarihli kanunla milletvekili seçme ve seçilme hakkını elde eden kadınların pek çoğu bu gelişmeyi büyük bir memnuniyetle karşıladılar Bu maksatla 6 Aralık’ta bazı Ankaralı kadınlar Mustafa Kemal Atatürk ve diğer büyüklere teşekkür için Halkevi’nde bir toplantı düzenlediler ve ardından Meclise giderek memnuniyetlerini belirttiler İstanbul’da da bu amaçla çeşitli mitingler yapıldı Beyazıt Meydanında gerçekleştirilen bir mitingde Kadınlar Birliği’nden Saadet Rifat isimli bir hanım yaptığı konuşmada konu ile ilgili duygularını ifade etti Kadınların ilk kez katıldığı 1935 yılı seçimleri, iki dereceli seçim sistemi ve tek parti olarak Cumhuriyet Halk Fırkası’ (CHF)nın bulunduğu bir ortamda yapıldı Daha önceki seçimlerde olduğu gibi bu seçimlerde de büyük ölçüde kadın ve erkek adaylar parti üst kademeleri tarafından belirlendi Seçimlere gerek müntehib-i sani (ikinci seçmen) olarak gerekse milletvekili adayları olarak kadınların ilgisi ve katılımı oldukça fazlaydı 8 Şubat 1935’te yapılan seçimlere katılım, özellikle İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük şehirlerde % 80’lere varmıştı ve söz konusu şehirlerde oy verenlerin % 48’e yakınının kadınlardan meydana geldiği ifade ediliyorduKadınların da katıldığı ilk seçimler olmasına rağmen katılımın fazla olması , onların konuya olan ilgilerini ortaya koyması açısından olumlu bir gelişmedir 1935 yılı seçim sonuçlarına göre, seçilmesi gereken 399 milletvekilinden 17’si kadın olmak üzere, 386 milletvekili CHF adaylarından oybirliği ile; 4’ü azınlıklardan olmak üzere 13 bağımsız aday oy çokluğu ile seçilmişlerdiBazı eserlerde 18 olarak verilmesine rağmen, bu seçimlerde Meclis’e 17 kadın milletvekili girmiştir 1936 yılı başında boşalan milletvekillikleri için yapılan “ara seçimi”nde ise Çankırı Milletvekili olarak seçilen emekli öğretmen Hatice Özgenel ile bu sayı 18’e çıkmıştır Böylece,kadınlar Meclis’teki tüm milletvekillerinin % 4,5 ‘ini oluşturdularBu oran o günden bugüne ulaşılan en yüksek rakamdır Zira, çok partili döneme geçildiği 1950-51’de 3 kadın ile % 0,61 gibi en düşük rakamla temsil edilen kadınlar, en son yapılan 1995 seçimlerinde de 13 kadın ile % 1,82 oranında Meclis’te yer almışlardır 1935 Yılı Seçimlerinde TBMM’ne Seçilen İlk Kadın milletvekilleri şunlardır: Mebrure Gönenç(Afyonkarahisar): 1900’de İstanbul’da doğdu 1919’da Arnavutköy Amerikan Koleji’nden mezun oldu Fransızca ve İngilizce bilen Gönenç bir süre Çamlıca Kız Lisesi ve Üsküdar Amerikan Koleji’nde dil hocalığı yaptı Adana Belediyesine seçilen ilk kadın meclis üyesidir Seçilmeden önce CHF’dan Mersin Belediye üyesiydi Bir dönem milletvekilliği yaptı Hatı Çırpan(Satı Kadın- Ankara ): 1890’da Kazan’da doğdu Milli savaşta malûl olmuş bir askerin eşiydi Beş çocuğu vardı Çiftçilikle uğraşan Satı Kadın hususi eğitim gördü Seçildiğinde Kazan Köyü muhtarıydı Bir dönem milletvekilliği yaptı Türkan Örs Baştuğ (Antalya): 1900’de Üsküdar’da doğdu İstanbul Darülfünunun Felsefe Şubesinden mezun oldu Fransızca biliyordu Uzmanlık alanı felsefe, sosyoloji ve eğitimdi Üsküdar Kız Sanat Mektebinde müdürlük yaptı Seçimden önce Feyziâti Lisesi Kız kısmı müdürlüğündeydi İki dönem milletvekilliği yaptı Sabiha Gökçül Erbay (Balıkesir ): 1900’da Bergama’da doğdu İstanbul Kız Muallim Mektebinde ve Yüksek Kız Muallimin İhzari (hazırlık) kısmında okumuştur İzmir Kız Muallim Mektebinde edebiyat öğretmenliği ve müdürlük yapmıştır Adana Lisesi ve İstanbul Erenköy Kız Lisesinde de öğretmenlik yapan Gökçül V Dönemde Balıkesir, VI ve VII Dönemde ise Samsun milletvekili olmuştur TBMM Başkanlık Divanı Katip üyeliğinde de bulunmuştur Şekibe İnsel (Bursa): 1886’da İstanbul’da doğdu Ortaokul mezunuydu Almanca biliyordu Seçilmeden önce çiftçilikle uğraşıyordu V Dönemde milletvekiliydi Hatice Özgener (Çankırı): 1865’te Selanik’te doğdu Rüşdiye ve hususi öğrenim gördü Rumca bilen Özgener milletvekili olmadan önce Darüleytam Müdürlüğünden emekli bir maarifçiydi 1936 ara seçiminde parlamentoya girdi Huriye Öniz Baha (Diyarbakır): 1887’de İstanbul’da doğdu Tahsilini Londra Üniversitesi kadın kısmında Betford Kolej’de pedagoji eğitimi görerek tamamladı İngilizce bilen Öniz İstanbul Kız Muallim Mektebi ile eski İnas İdadisinde pedagoji ve uygulama dersi ile ev idaresi derslerini okuttu Balkan Harbinden sonra muhacirlere açılan kurslarda ders vermiş ve türlü hayır işlerinde çalışmış, Hilal-i Ahmer’in açtığı kursa giderek gönüllü hastabakıcı olmuştur Milletvekili seçilmeden önce Türkçe öğretmenliği yapmaktaydı Yeniköy Rum Mektebinde de öğretmenlik yapan Öniz, 1950’de vefat etti Fatma Memik (Edirne): 1903’te Safranbolu’da doğdu İlköğrenimine Safranbolu’da başlayan Memik sekiz yaşında İstanbul’a geldi Burada Beyazıt İnas numune Mektebi ile Bezm-iâlem Valide Sultan Mektebinde okuduktan sonra Tıbbiye’ye girdi Tıbbiye’den 1929’da birincilikle mezun oldu ve Gureba Hastanesinde çalıştı Dahiliye uzmanı olan Memik seçilmeden önce Gureba Hastanesi Poliklinik Şefi idi V, VI, VII, Dönem Edirne Milletvekilliği yapan Memik 1991’de vefat etti Nakiye Elgün(Erzurum ):1882’de İstanbul’da doğduKız Muallim Mektebi mezunu olan Elgün ,ülkemizin en eski eğitimcilerinden biri olarak biliniyorİstanbul Kız Lisesi müdürü iken,1930’da İstanbul Şehir Meclisine ilk kadın üye olarak seçildiDaimî Encümende üye olarak kaldı3 dönem Erzurum milletvekilliği yaptı