C* Türk Dünyası C*

YAKUTİSTAN BAYRAĞI



YAKUTİSTAN HARİTASI



YAKUTİSTAN
SIBIRYA'NIN SINIRLARI

Asya kıtasının bütün şimal kısmını tutan bu geniş ülkenin, eski Rus idari bölünüşüne göre, sınırları şu şekildeydi:
Kuzeyde Şimal Buz Okyanusu; doğuda Behrenk Boğazı, Japon, Okhctsk Denizleri ve Büyük Okyanusun bir kısmı; güneyde Çin devleti; Türkistan'ın Yedisu ve Sırderya eyaletleri; batıda Torgay Eyaleti, Orenburg, Perm, Vologda ve Arkhangelsk illeri Görülüyor ki, Kuzey Türkistan'a veya Kazak iline ait olan Akmela ve Semipolat eyaletleri de, eski Rus idari bölünüşüne göre, "Sibir" sınırları içerisine alınmıştır tşte, bu sınırlar içinde Sibirya'nın yüzölçümü 12633940 km2 teşkil eder Avrupa kıtasımn yüzölçümü aşağı yukarı 10 milyon km2 olduğuna göre, Sibirya, Avrupa Rusyası da dahil olmak üzere, irili ufaklı 2425 devletiyle bütün Avrupa Kıtasını ve bir parça kırpılmak şartıyle, Asya Kıtasından İran'ı, Afrika Kıtasından Mısır ülkesini sığdırabilecek geniçliktedir (Iran'ın yüzölçümü takriben 1645000 km2 olup, Mısır'ınki 1050000 km2'dir) Sibirya Hindistan'ın (Hindistan'nın yüzölçümü 4735756 km2 dir) dört misli kadardır

COĞRAFİ BAKIMDAN SİBİRYA

Sibirya'nın sahilleri Şimal Buz Okyanusu'nda 15900 km, Büyük Okyanus'ta 14900 km uzunlugunda olup, bütün sahillerinin uzunluğu 30800 km demektir Fakat kıyılar, yılın büyük kısmında, yanaşılmaz durumda bulunmaktadır Şimal Buz Okyanusunda sahillere senede yalnız iki üç ay kadar yanaşılabilir
Büyuk Okyanus'ta ise, kıyılar 67 ay buz ile örtülü kalır Sibirya, büyük dev" nehirlerin memleketidir Amur ırmağı müstesna olmak üzere, Sibirya'nın bütün büyük nehirleri ve hatta orta küçük ırmakları, güneyde yüksek Asya'yı Lizey Asya'nın alçak ovalarından ayıran dağ sisteminden ve oralardaki buzullardan (cümudiyelerden) çıkarlar ve şimale dogru akarak, Şimal Buz Okyanusuna dökülürler Büyük nehirlerin havzaları gayet geniş olup, pek çok ırmakların ve çayların sulannı toplamaktadır Mesela, Obi'nin havzası 2594076 verst kare (Bir verst: 1067 km'dir); Yenisey'inki 2241590 verst kare; Lena'nınki 2092270 verst kare; Amur'unki (Rusya içerisindeki kısmı) 880547 verst kare; trtiş'inki 877885 verst kare genişliğindedir
Nehirlerin uzunluklarına gelince, Lena'nın uzunluğu 4802 küsur km; Yenisey'inki 4268 küsur km; Obi'ninki (kendisini teşkil eden Katun ve Biy ırmaklarının kavşagından itibaren) 3415 küsur km; trtiş'inki (yukarı akımında Kaıa trtiş adını taşıyan kısmıyle birlikte) 4055 küsur km; Step ırmaklarından trtiş'in sol kolu olan Tobol'u 1707 küsur km zikretmeliyiz Yukarıda saydığımız nehirler ve onların birçok kolları tamamiyle gemi işletmeye elverişlidirler
Sibirya'da göller de pek çoktur Bunların bazılarının suyu tatlı, bazılarının tuzlu ve kimisinin de acı tuzludur îçinden tuz çıkarılan göller de az değildir Asya kıtasının en büyük tatlı su göllerinden biri olan Baykal Gölü de Doğu Sibirya'da bulunmaktadır ki, boyu 642 küsur km olup, eni bazı yerlerde 85 küsur km kadar çıkar

YAKUTİSTAN'IN KİMLİĞİ

Yakutistan Sovyet Sosyalist' Cumhuriyeti (Saka Yeri) 27 Nisan 1992 yılında kurulrnuştur
Doğuda Habarovsk Magadan eyaletleri, güneyde Çita ve Amur eyaletleri, batıda Krasnoyarsk ülkesi, trkutsk eyaleti, kuzeyde Laptivih ve Doğu Sibirya denizleri

Başkent: Yakutski
Yüzölçümü: 3103200 km2
Ekonomi: Kömür, demir, elmas, gümüş, kerestecilik, kürk hayvancılığı
Nüfus: 1281000 (1990 sayımı)

Nüfusun % 90'ı merkezdeki bölgelerde, Yakutsk ve Vilüysk şehirleri civannda yerleşmişlerdir Moskova sömürgelerinin hepsinde oldugu gibi burada da yerli ahalinin yüzdesi yıllar geçtikçe düşmekte, kolonize etmek için ge tirilen Rus nüfusu artmaktadır
1926'da % 823 Yakut, % 104 Rus 1956'da % 564 Yakut, % 355 Rus
YAKUTLARIN (SAKA) MENŞEİ
Yakutlar, Orhun kitabelerinde Kurıkan adıyla geçmektedir Daha sonra kuzeye çekilmişler ve ana Türk kütlesiyle bağları kopmuştur Dillerinin, Tüırkiye Türkçesinden ve diğer şivelerden çok farklı olmasının sebebi de budur

YAKUTİSTAN (SAKA)'DA OYMAKLAR VE TARİHİ

Bu Türk boyu, 610 yy'da Baykal çevresinde, Selenga Irmağının aşagı kıyılarında, Angara ve Lena Irmaklarının yukarı bölgelerinde yaşarlardı
Bu çevrede, istihkam harabeleri, kurgan mezarlar, kayalardaki resim, Orluın harfleriyle yazılar, sulama kanallan, arklar vardır
A P Okladnıkov Yakutların Kurıkanların ahfadı olduğunu kabul etmektedir
Yakut ülkesine güneyden Türk boylarının göçü asırlarca sürmüş, gelenler yerli kuzey ulLislarını da yavaş yavaş Türkleştirmiştir
Ruslar Yakutistan'a 17 yy'da sokulmaya başladılar 1620-1630'da istilalarını tamamladılar
O devirdeki Yakut boyları:

• Kangalas
• Naın
• Megin
• Baragon
• Betun
• Baturus

En büyüğü Kangalas boyu ve onu beyi Tigin Toyon idi Lena kıyısında nuıstahkem bir kalesi vardı l636-l637 yıllarındaki Yakut ayaklanmasını bastıran Rus askerleri bu kaleyi ancak iki gün uğraştıktan sonra alabildiler
Yakutistan'da Rus egemenligi tam olarak yerleştikten sonra idarî taksunat eski kabile (CON) ve oymak (AYMAH) teşkilatı gözönünde tutularak kuruldu
17 yy'da Yakutlarda kabile teşkilatı tamdı Her boyun;

• Damgası
• bayragı,
• askeri parolası
• "kuş"u vardı

Kangalas boyunun kuşu "BARILAS" idi Yakut damgaları başka Türk boylarınınkiyle aynıdır
Çarlık devrinde siyasî suçlular buraya sürülüyorlardı Bu sürgünler Yakutlar için batı kültürünün havarileri oldular
Bunlardan "OBLASTNİKİ-ÜLKECİLER" denilen büyük bir grup;
Sibirya'nın geniş muhtariyetli ülke, Matta Rusya'dan ayrılıp müstakil devlet olması fikrini yazıyorlardı Bunların ideologları:
G Potanın (1835-1920)
N M Yadrintsev (1842-1894)
Bunların Yakut aydınlarına tesiri büyük olmuştur
17 yy'dan beri Rusların getirdiği medeniyet!

• Hıristiyanlık,
• Kilise,
• Papaz,
• içkiden ibaretti

Yakutların bilmediği çiçek ve frengi hastalıklarını Ruslar getirmişti
1905 ihtilali Yakutlara hürriyet ve millî kültür alanında çalışma imkanını verdi "YAKUT MÎLLÎ BlRLİĞİ" kuruldu
31 Aralık 1906'da Yakut milliyetçilerin aldıkları kararlar, Rusya'daki en liberal partilerin istediği siyasî ve iktisadî haklardan farksızdı
Rus kolonistleri kilise ve manastırlar tarafından zorla alınan ve müsadere edilen Yakut topraklarının idaresini istiyorlardı
4 Ocak 1906 "Yakut Birligi"nin Merkez Komitesi kuruldu

• Birlik Yakut halkına beyannameler neşretti
• Rus iclaresinden ayrı mahallî idare kuruldu

5 Şubat 1906 Yakutistan eyaleti kongresi toplandı
Ruslar bundan ürktü ve Yakutistan'da sıkı yönetim ilan etti
Birlik'in Merkez Komite üyeleri tutuklanarak ağır ceza mahkemesine verildiler Yakut eyaleti valisi Bulatov bildiri yayınlayarak bu tür hareketleri asker kuvvetiyle bastıracağını ilan etti
Yakut dili Türk dilinin ayrı ve müstakil bir lehçesidir
Yakut dili, başka Türk lehçelerine nazaran, Monolit (yekpare)'tir Yakut dili bütLin doğu ve kuzey Sibirya uluslan arasında anlaşma için müşterek dildi'
Rus sömürge idaresi memurları da Yakut Türkçesi konuşuyorlardı Rus yazarları Yakut Türkçesi hakkında "Sibirya'nın Fransızcası" derlerdi
YAKUTSKÎY KRAY Rusça, Yakut Türkçesi gazete İleri gelen yazarlar;

• Nikifirov
• Kulakovskiyşair (Şamanın Rüyası, Aydınlara Açık Mektup)
• Sofranov

Yakut yazarları, siyasî fikirler bakımından, Rusların Garpçı (Zapodnik) ve halkçı (Norodnik) sosyalistlerine yakın milliyetçi aydınlardı
1912'de neşre başlayan "Saka Sangata" adlı edebî dergide çok değerli edebî yazılar yayınlanınıştır
1917 inkılabı Yakut aydınlarını ümitlendirdi înkılapçı Ruslarla, Yakut Eyaleti Komitesi kuruldu
5 Mart 1917 Yakutistan'da iktidar bu komitenin eline geçti Kulakovsiy ve arkadaşları "topraklı millî muhtariyet" istediler Kolonist Rusların yardımıyla komünistler iktidarı ele geçirdi 1920-1921 Yakutlar millî hükümet kurdu Komünistlere karşı savaştı
Moskova'nın büyük ordusu, KOLÇAK'ın mürteci ordusunu mağlup etti Yakutistan'ı istila etti
Saka (Yakut) milliyetçileri Ruslarla barış yapıp "Yakut Ülkesi Sovyet Sosyalist Muhtar Cumhuriyeti"ni kurdular
1904'te Rus kolonistler siyasi sürgünlerle birlikte % 55 1970'te bu sayı % 36
Sovyet devrinde Yakutistan'da ana dillerinde egitim, kültür hareketi Çarlık devrine göre çok ilerlemiştir
1934 Pedagoji Enstitü kurulmuş, yerlilerden pek çok öğretmen yetiştirilmiştir
1956 Bu okul üniversiteye çevrildi
Dil ve edebiyat, tabiî ilimler, coğrafya, jeoloji, zooteknik fakülteleri kuruldu Son verilere söre Yakutistan'da okuma yazma bilmeyen kalmamıştır