Dünya Edebiyatı-Finlandiya(Fin) Edebiyatı

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-24-2012

Fin edebiyatı, Fin dilini hakir gören İsveçlilerin tahakkümü altında yüzyıllarca ölü bir uykuya daldıktan sonra

1829 yılında Zachris Topelius'un babası Topelius «Runor=Halk Şarkıları» dergileriyle onu derin uykusundan uyandırdı

1835 de de Elias Lönnrot'un on sene köy köy dolaşarak topladığı millî destan olan (Kalevala) onu takip etti

Bu destan kahramanlıkları, seyahatleri, üç mistik kahraman olan şarkıcı Wainâmöinen, Leminkâine ve demirci İlmarien'nin maceralarını tersim eder

Wainâmöinen destanda balık iskeleti üzerinde ve balık kılçığından yapılmış dört köşeli cetvel tahtasıyla ut çalar, kılıcıyla turna balıklarını öldürerek bunlardan utlarını yapar

Çaldığı parçalar o kadar tahrik edicidir ki ormandaki ayılar da hıçkıra hıçkıra ağlayarak ve sallanarak öteye beriye kaçışırlar

Onu gizlice dinleyebilmek için çayırdaki membalar durur ve bütün hayvanlar Orpheus'deki gibi gelir ve onun muharrik nağmelerini dinlerler

Bu tesir altında şarkıcının gözlerinden yabani mersin ağacının meyvesinden daha iri ve çulluk yumurtasından daha büyük göz yaşları akar

Destan fevkalâde olmakla beraber aşıkane nükteli mevzuları muhtevidir

Bunların arkasında ve her tarafta mitoloji saklıdır

Ayni zamanda eski Hun Türklerinin bir kolu olan Finliler, orijinal edebiyatlarını Anayurttan getirdikleri mevzularla muhitin icaplarına tamamen tatbik etmişlerdir

Hatta yukarda ismi geçen millî destanlarda bile eski Oğuz destanın motifleri sarahatle göze çarpar ve Şamanı kozmogoninin mevzuu ile Kalevala’nın konusu birbirini tamamlar

Fin edebiyatı şiir ve ballad külliyatı, atalar sözleri ve bilmeceler bakımından da çok zengindir

Finlandiya'da her şeyin iki cephesi ve bütün insanların iki kalbi vardır

Bütün köylüler, demirciler, orman bekçileri doğuşta şairdirler ve hiç bir okul terbiyesi almadan masalımsı hikâye, özlü ve şayanı dikkat kitaplar yazarlar

Bu bakımdan Finlandiya'da şiiri edebiyat (Halk şiiri) çok zengindir

Böyle kendiliğinden yetişen ve aşağıda kendisi hakkında izahat verilecek ve yazdığı (Ağır Kan) kitabıyla şöhret bulmuş şair Juan Aho'yu gösterebiliriz

1860 yılında Aleksi Kivi «Kullervo Trajedisi» ni yazdı

Bu eserin asıl kahramanı Kalevala’da ki kahramanın benzeridir

Onun yorulmak bilmeyen çalışması ve bu çağda Rus çarlığının da Finlilere idarî ve kültür bakımdan biraz nefes almağa müsaade edişi, Kivonun büyük romanı «Yedi Kardeşler» 1870 de ölümünden kısa bir zaman evvel bitti ve bu eser bir çok dillere çevrildi

Romanın mevzuu: Yedi kardeşler medeniyetten çöle kaçarak orada yeni bir medeniyet yaradırlar

Roman, heyeti umumiyeti bakımından yalnız bir milleti değil, bütün insanlığın Mikrokosmos = küçük dünyasını tasvir eder

Kivi romantiği büyük bir tahassürle terennüm etmiş ve o her şeyden evvel bir Renaissance, beşer kuvvetinden bir Humorist, fikir ve ruh bakımından da Shakespeare ve Cerwante yakınlığı olan bir adamdı

Kivi'nin özlü şiirleri Fin milletinin asil ruhuna nüfuz etti, XIX

yüzyılın 80

i yıllarında Fin realizminin büyük bir kısmı Şimal ve bilhassa birinci derecede Norveç damgasını taşır

«Genç—Finlandiya» veyahut "Pâivâlehti Muhiti,, denilen genç yazarlardan müteşekkil grup üzerinde İbsen ve Brandes çok müessir olmuştur

Bu genç yazarların organı, bizde vaktiyle Serveti Fünun ve Genç Kalemler olduğu gibi, Pâivâlehti gazetesi idi

Bu gurubun belli başlı müdafii ilk Fransız Natüralizm okulunu Finlanda'da temsil eden Juhani Aho'durl İçsel ve sanatkârane duygularını en iyi bir şekilde Prosaliriğinde gösterir

Prosaliriğı Fin dilinin gelişmesinde çok müessir olmuştur

Hatta Aho'nun Fin milletine Avrupai tarzda yazmağı öğrettiği de söylenebilir

O her muhitte Fin milli duygularını Rus tazyikine karşı pasif bir kalkınma olarak topladı ve Onları bu tarafa yöneltti

Eserlerinden biri “Ardıca Benzeyen Milletim,, adını taşır

Bilindiği üzere ardıç eğrilir ve fakat kırılmaz

Finlanda'nın “Romain Rolland,, i Arvid Jârnefelt genç Finlilerin fikirlerini cesaretle müdafaa ve onları temsil eder

Bu şair Tolstoyun talebesidir

Roman ve Novellerinde derin düşünceli ve psikolojik bir şair olduğunu göstermiştir

1925 yılında altmış yaşında iken en güzel ve plastik eseri olan “Grete ve Kocası,, eserini neşretti

Bu eserin esas motifleri dindir

Aho yeni romantiğe giden işaretçilerin ilki idi

Onun “Selma Langerlöf bir gün kurtarıcı olarak selamlanacak

,, Atalar sözünde en mühim bir teşvik ve tahrik saklıdır

Fakat faaliyet sahasının değişmesi millî zaruret ve icaplar üzerinde müessir oldu

Yeni romantik, Fin edebiyatında Sibelius'un musikisi ve yahut Gallen - Kallelas'ın güzel sanatlarıyla mukayese edilemeyecek derecede az eser verdi

Fakat buna rağmen bu çağda büyük bir şiir doğdu

Eino Leino’nun “Helkavirsiâ = Helka Şarkıları,, bir archaistik ballad külliyatıdır

Prosada Johannes Linnankoski mahalli çevrelerde oynayan ve Don Juan Ramanı olan “Ateş Kırmızısı Çiçek,, eseriyle büyük bir muvaffakiyet kazanmıştır

Bu roman da Finlanda'nın “Yedi Kardeşler,, romanı gibi büyük bir şöhret kazanmış, yabancı memleketlerde de çok sevilmiştir

Şair ayni zamanda autodidaktik bakımından da büyük bir istidat'tır

Son romanı “Firarı,, ile fevkalâde ve derin ethik (=adet ve moral) köylüleri tersim eder

Menşe bakımından bu roman “Kor Kırmızısı Çiçek,, romanı gibi tam bir Fin ruhu taşımaz

Yeni romantik fikirlerin en hararetli mümessili Volter Kilpi dir

Eserleriyle halk hayatını tekrar edebiyat içine sokmuştur

Gençlik eseri “Bathseba,, dir

Eserleriyle Finlanda'nın güney batıdaki zengin ve mağrur köylülerin hayatını çizer

Eserlerini mahalli şive ve kendine mahsus bir dille yazdığından yabancı dillere çevrilmesi pek zordur

Üslûbu göze çarpar derecede Proust ve yahut Joyce'yi hatırlatır

O geçmişi, hali ve geleceği ifade eder ve sonu gelmeyen “Derunî Monolog,, un mistik akıntısı içinde edebiyat titrer

Yeni romantizmin en önemli kadın yazarlarından bayan Maila Talvio ve Aino Kallas zikre şayandır

Madam Talvionun eserleri yabancı dillere çevrilmiştir

Tükenmek bilmeyen ve zengin psikolojik fantezi, ihtizaz eden ve sürükleyici hikâye tarzı dolayısıyla dikkat nazarı kendi üzerine çekmiştir ve moral problemlerle de meşgul olur

XIX

yüzyılda Helsinki'nin teşekkülünü bir madde olarak ele almış olduğu büyük poetik romanı «Baltık Denizinin Kızı» nı neşretti

Aino Kallas en fazla Estonya'nın yaşayış şartlarıyla ilgilenir

Onun ekseri eserlerinde ve bilhassa Noveller trilojisinde «Öldüren Fros» " da insan kalbinde ebedî iştiyak ve sevginin şair kadını olarak görünür

Yeni romantik ve onunla yakınlığı olan yeni klasizim şiirde en güzel çiçeklerini verdi

1926 da ölen Eino Leino en temiz bir lirikçi ve Finlandiya'nın yetiştirdiği en yüksek bir lirik dehasıdır

Şiir külliyatı olan «Helkavisia» zikre değer

Doğrudan doğruya tabiata bağlı olan kayıtsız şair Larin-Kyösti'nin güzel anıtsı Balad külliyatı olan «Orman Köyü» kayda şayandır

Leino bibliyografisini yazan ve hiç sükûnet bulmayan modern kadın şair L

Onerva'dır

Bir çok yaratmalarında bir kalp tebarüz ettirir ki bu mustarip beşeriyetin en kıymetlisidir

10-24-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Dünya Edebiyatı-Finlandiya(Fin) Edebiyatı Fin edebiyatı, Fin dilini hakir gören İsveçlilerin tahakkümü altında yüzyıllarca ölü bir uykuya daldıktan sonra 1829 yılında Zachris Topelius'un babası Topelius «Runor=Halk Şarkıları» dergileriyle onu derin uykusundan uyandırdı 1835 de de Elias Lönnrot'un on sene köy köy dolaşarak topladığı millî destan olan (Kalevala) onu takip etti Bu destan kahramanlıkları, seyahatleri, üç mistik kahraman olan şarkıcı Wainâmöinen, Leminkâine ve demirci İlmarien'nin maceralarını tersim eder Wainâmöinen destanda balık iskeleti üzerinde ve balık kılçığından yapılmış dört köşeli cetvel tahtasıyla ut çalar, kılıcıyla turna balıklarını öldürerek bunlardan utlarını yapar Çaldığı parçalar o kadar tahrik edicidir ki ormandaki ayılar da hıçkıra hıçkıra ağlayarak ve sallanarak öteye beriye kaçışırlar Onu gizlice dinleyebilmek için çayırdaki membalar durur ve bütün hayvanlar Orpheus'deki gibi gelir ve onun muharrik nağmelerini dinlerler Bu tesir altında şarkıcının gözlerinden yabani mersin ağacının meyvesinden daha iri ve çulluk yumurtasından daha büyük göz yaşları akar Destan fevkalâde olmakla beraber aşıkane nükteli mevzuları muhtevidir Bunların arkasında ve her tarafta mitoloji saklıdır Ayni zamanda eski Hun Türklerinin bir kolu olan Finliler, orijinal edebiyatlarını Anayurttan getirdikleri mevzularla muhitin icaplarına tamamen tatbik etmişlerdir Hatta yukarda ismi geçen millî destanlarda bile eski Oğuz destanın motifleri sarahatle göze çarpar ve Şamanı kozmogoninin mevzuu ile Kalevala’nın konusu birbirini tamamlar Fin edebiyatı şiir ve ballad külliyatı, atalar sözleri ve bilmeceler bakımından da çok zengindir Finlandiya'da her şeyin iki cephesi ve bütün insanların iki kalbi vardır Bütün köylüler, demirciler, orman bekçileri doğuşta şairdirler ve hiç bir okul terbiyesi almadan masalımsı hikâye, özlü ve şayanı dikkat kitaplar yazarlar Bu bakımdan Finlandiya'da şiiri edebiyat (Halk şiiri) çok zengindir Böyle kendiliğinden yetişen ve aşağıda kendisi hakkında izahat verilecek ve yazdığı (Ağır Kan) kitabıyla şöhret bulmuş şair Juan Aho'yu gösterebiliriz 1860 yılında Aleksi Kivi «Kullervo Trajedisi» ni yazdı Bu eserin asıl kahramanı Kalevala’da ki kahramanın benzeridir Onun yorulmak bilmeyen çalışması ve bu çağda Rus çarlığının da Finlilere idarî ve kültür bakımdan biraz nefes almağa müsaade edişi, Kivonun büyük romanı «Yedi Kardeşler» 1870 de ölümünden kısa bir zaman evvel bitti ve bu eser bir çok dillere çevrildi Romanın mevzuu: Yedi kardeşler medeniyetten çöle kaçarak orada yeni bir medeniyet yaradırlar Roman, heyeti umumiyeti bakımından yalnız bir milleti değil, bütün insanlığın Mikrokosmos = küçük dünyasını tasvir eder Kivi romantiği büyük bir tahassürle terennüm etmiş ve o her şeyden evvel bir Renaissance, beşer kuvvetinden bir Humorist, fikir ve ruh bakımından da Shakespeare ve Cerwante yakınlığı olan bir adamdı Kivi'nin özlü şiirleri Fin milletinin asil ruhuna nüfuz etti, XIX yüzyılın 80 i yıllarında Fin realizminin büyük bir kısmı Şimal ve bilhassa birinci derecede Norveç damgasını taşır «Genç—Finlandiya» veyahut "Pâivâlehti Muhiti,, denilen genç yazarlardan müteşekkil grup üzerinde İbsen ve Brandes çok müessir olmuştur Bu genç yazarların organı, bizde vaktiyle Serveti Fünun ve Genç Kalemler olduğu gibi, Pâivâlehti gazetesi idi Bu gurubun belli başlı müdafii ilk Fransız Natüralizm okulunu Finlanda'da temsil eden Juhani Aho'durl İçsel ve sanatkârane duygularını en iyi bir şekilde Prosaliriğinde gösterir Prosaliriğı Fin dilinin gelişmesinde çok müessir olmuştur Hatta Aho'nun Fin milletine Avrupai tarzda yazmağı öğrettiği de söylenebilir O her muhitte Fin milli duygularını Rus tazyikine karşı pasif bir kalkınma olarak topladı ve Onları bu tarafa yöneltti Eserlerinden biri “Ardıca Benzeyen Milletim,, adını taşır Bilindiği üzere ardıç eğrilir ve fakat kırılmaz Finlanda'nın “Romain Rolland,, i Arvid Jârnefelt genç Finlilerin fikirlerini cesaretle müdafaa ve onları temsil eder Bu şair Tolstoyun talebesidir Roman ve Novellerinde derin düşünceli ve psikolojik bir şair olduğunu göstermiştir 1925 yılında altmış yaşında iken en güzel ve plastik eseri olan “Grete ve Kocası,, eserini neşretti Bu eserin esas motifleri dindir Aho yeni romantiğe giden işaretçilerin ilki idi Onun “Selma Langerlöf bir gün kurtarıcı olarak selamlanacak,, Atalar sözünde en mühim bir teşvik ve tahrik saklıdır Fakat faaliyet sahasının değişmesi millî zaruret ve icaplar üzerinde müessir oldu Yeni romantik, Fin edebiyatında Sibelius'un musikisi ve yahut Gallen - Kallelas'ın güzel sanatlarıyla mukayese edilemeyecek derecede az eser verdi Fakat buna rağmen bu çağda büyük bir şiir doğdu Eino Leino’nun “Helkavirsiâ = Helka Şarkıları,, bir archaistik ballad külliyatıdır Prosada Johannes Linnankoski mahalli çevrelerde oynayan ve Don Juan Ramanı olan “Ateş Kırmızısı Çiçek,, eseriyle büyük bir muvaffakiyet kazanmıştır Bu roman da Finlanda'nın “Yedi Kardeşler,, romanı gibi büyük bir şöhret kazanmış, yabancı memleketlerde de çok sevilmiştir Şair ayni zamanda autodidaktik bakımından da büyük bir istidat'tır Son romanı “Firarı,, ile fevkalâde ve derin ethik (=adet ve moral) köylüleri tersim eder Menşe bakımından bu roman “Kor Kırmızısı Çiçek,, romanı gibi tam bir Fin ruhu taşımaz Yeni romantik fikirlerin en hararetli mümessili Volter Kilpi dir Eserleriyle halk hayatını tekrar edebiyat içine sokmuştur Gençlik eseri “Bathseba,, dir Eserleriyle Finlanda'nın güney batıdaki zengin ve mağrur köylülerin hayatını çizer Eserlerini mahalli şive ve kendine mahsus bir dille yazdığından yabancı dillere çevrilmesi pek zordur Üslûbu göze çarpar derecede Proust ve yahut Joyce'yi hatırlatır O geçmişi, hali ve geleceği ifade eder ve sonu gelmeyen “Derunî Monolog,, un mistik akıntısı içinde edebiyat titrer Yeni romantizmin en önemli kadın yazarlarından bayan Maila Talvio ve Aino Kallas zikre şayandır Madam Talvionun eserleri yabancı dillere çevrilmiştir Tükenmek bilmeyen ve zengin psikolojik fantezi, ihtizaz eden ve sürükleyici hikâye tarzı dolayısıyla dikkat nazarı kendi üzerine çekmiştir ve moral problemlerle de meşgul olur XIX yüzyılda Helsinki'nin teşekkülünü bir madde olarak ele almış olduğu büyük poetik romanı «Baltık Denizinin Kızı» nı neşretti Aino Kallas en fazla Estonya'nın yaşayış şartlarıyla ilgilenir Onun ekseri eserlerinde ve bilhassa Noveller trilojisinde «Öldüren Fros» " da insan kalbinde ebedî iştiyak ve sevginin şair kadını olarak görünür Yeni romantik ve onunla yakınlığı olan yeni klasizim şiirde en güzel çiçeklerini verdi 1926 da ölen Eino Leino en temiz bir lirikçi ve Finlandiya'nın yetiştirdiği en yüksek bir lirik dehasıdır Şiir külliyatı olan «Helkavisia» zikre değer Doğrudan doğruya tabiata bağlı olan kayıtsız şair Larin-Kyösti'nin güzel anıtsı Balad külliyatı olan «Orman Köyü» kayda şayandır Leino bibliyografisini yazan ve hiç sükûnet bulmayan modern kadın şair L Onerva'dır Bir çok yaratmalarında bir kalp tebarüz ettirir ki bu mustarip beşeriyetin en kıymetlisidir