|
Prof. Dr. Sinsi
|
Oksidasyon Ve Sementasyon Yataklarının Genel Özellikleri
Kuvars damarlarında nabit altın olarak : Altın serbest durumdadır
Sülfürlerin bileşiminde gözle görülmeyen altın olarak: Sülfür minerallerinin ayrışmasıyla altın serbest kalırBütün bu durumlarda, eğer ortamda serbst Klor var ise; Altın klorür çözeltisi halinde taşınıraltın klorür çözeltisi iki değerli demir sülfat, sülfür ve diğer nabit minerallere rastlandığında nabit altın olarak çökelir Böylece altının zenginleşmesi genellikle oksidasyon kuşağının alt kısmına tekabül eder
Ayrışır Mineraller : Bu başlık altında bazı unsurların en çok rastlanan birincil ve ayrışma mineralleri ayrı ayrı verilecektir Birincil mineraller genellikle wwwfrmsinsinet/ hipojendir Ancak bazı hallerde tortullaşmaya bağlı yani süperjen olabilirler Ayrışma mineralleri ise daima süperjendir
a) Cu Mineralleri
Birincil Mineraller
Kalkopirit : Cu Fe S2
Bornit : Cu5 Fe S4
Kübanit : Cu Fe2 S3
Vallariit : Cu2 Fe4 S7
Tetraedrit : Cu3 Sb S3
Burnonit : Cu Pb SbS3
Tennantit : Cu3 As S3
Enarjit : Cu3 As S4
Ayrışan mineraller
Malakit : Cu CO3 Cu (OH)2
Azurit : 2Cu CO3 Cu (OH)2
Kovellin : CuS
Kalkozin : Cu2S
Küprit : Cu2O
Tenorit : CuO
Nabit Bakır : Cu
Kalkantit : CuSO4 5 H2O
Brokantit : Cu4SO4 (OH)6
Krizokol : Cu SiO3 2H2O
Dioptaz Aşirit : Cu6 (Si6O18 ) 6H2O
Kalkopirit ve bornit bazı hallerde ayrışma mineralleri olarak da bulunabilir Kovellin ve kalkozin daima sementasyom kuşağında bulunur Bakır , çinkodan daha az fakat kurşundan daha hareketli bir unsurdur Birincil yatakta bakır mineralleri var ise, oksidasyon kuşağında az veya çok bakır izine rastlanır Diğer taraftan yan kayaç veya gang karbonatlı ise bakır karbonatlar hemen yerinde oluşur Derindeki sementasyon kuşağında bir zenginleşme gerçekleşmez
b) Kurşun Mineralleri
Birincil Mineraller
Galen : PbS
Bulanjerit : PbSb4S11
Zinkenit : PbSb2S4
Burnonit : CuPbSbS3
Jamesonit : Pb4FeSb6S14
Ayrışma Mineralleri
Anglezit : PbSO4
Serüzit : PbCO3
Piromorfit : Pb5 (PO4AsO4)3 Cl
Vanadinit : Pb5 (VO4)3 Cl
Vülfenit : PbMoO4
Krokoit : Pb CrO4
Plombojarosit : PbFe6(SO4) 4(OH)12
Kurşun, bakır ve çinko’dan daha az yarışma minerali de bulunur Genellikle ilk önce hareketlidir Birincil minerali varsa oksidasyon kuşağında mutlaka kurşunun anglezit, sonra serüzit oluşur
c) Çinko Mineralleri
Birincil Mineraller
Çinkoblend = Sfalerit:Zn S (kübik)
Vürtzit : Zn S (hegzogonal)
Ayrışma mineralleri
Simitsonit : ZnCO3
Kalamin = Hemimorfit: Zn4 Si2 O7 (OH)2 H2O
Hidrozinsit : ZnO
Villemit : Zn2SiO4
Çinko, kurşun ve bakırdan daha hareketlidir Dolayısı ile birincil çinko mineralleri bulunsabile, oksidasyon kuşağında hiç izine wwwfrmsinsinet/ rastlanmayabilir Ancak; karbonatlı yankayaçların veya gang minerallerinin bulunması halinde, yerinde çinko karbonatlar oluşur
d) Demirli Mineraller
Birincil mineraller
Pirit : FeS2
Markasit : FeS2
Lölenjit : FeAs2
Mispikel : FeAsS
Kalkopirit : FeCuS2
Siderit : FeCO3
Ankerit : Ca (Mg,Fe)(CO3)2
Şamozit : Fe4Al (AlSi3O10) (OH)6 nH2O
Glokoni : K1,5 (Fe+3, Fe+2,Mg,Al)4-6 (Si,Al)8 O20 (OH)4
Ayrışma Mineralleri
Gümmit : UO3 nH2O + ……
Autunit : Ca (UO2)2 (PO4)2 10-12H2O
Kalkolit =Torbernit: Cu (UO2)2 (PO4)2 8-12H2O
Tüyamünit : Ca (UO2)2 (VO4)2 8H2O
Karnotit : K2 (UO2)2 (VO4)2 3H2O
Uranotil :CaO (UO2)2(SiO2)26H2O
Koffinit : USiO4
Bilhassa uranyum ayrışma mineralleri çok bol çeşitlidir Bunlardan bir çoğu tortullaşmaya bağlı, yani birincil olarak da bulunabilir Uraninit ayrışma mineralleri olarakta bulunabilir
e) Diğer Ayrışma Mineralleri
Cevher ve gang mineralleri ile yankayaçlarda bulunabilecek silisyum, kalseduvan (SiO2) ve opal (SiO2 nH2O) gibi mineraller verir Kuvars ayrışmaz
Kalsiyum oksidasyon zonunda jips’in(CaSO42H2O ve bazı durumlarda ikincil olarak teşşekül eden kalsit’in (CaCO3) bileşimine girer
Sülfürlerin bileşimindeki kükürt kısmen nabit kükürt olarak (S) oksidasyon zonunda kalır
Antimonit oksidasyon kuşağında sarı, kahverengi antimuan da aynı ürünleri verir
Orpiment, realgar gibi arsenik sülfürler güç ayrışırlar Bunlar ve sülfoarseniyürlerdeki arsenik, siyah arsenik oksitlere dönüşebilir
Gümüş, nabit gümüş (Ag) ve arjantit (Ag2S) şeklinde ayrışma mineralleri oluşturur
Zinober genellikle ayrışmaz, ender olarak metazinober (HgS), nabit civa (Hg) verebilir
Molibdenit genellikle ayrışmaz, ender olarak povellit (CaMoO4) verir
Nikelli mineraller bazı hallerde annaberjit (Ni3(AsO4)28H2O) ve garnierit (Ni4(Si4O10)(OH) 4H2O) verir
Kobaltlı mineraller eritrit (CO3 (AsO4)2 8H2O) verir
3- Süperjen Zonlanma
Oksidasyon ve sementasyon olaylarına bağlı olarak gelişen süperjen zonlanmada düşey kesitte yukarıdan aşağıya doğru genel¬likle şu bileşiklere rastlarız ;
Oksitler
Oksidasyon Kuşağı
Karbonatlar
Sülfatlar
Nabit Mineraller
Süperjen Sülfürler Sementasyon Kuşağı
Karbonatların pozisyonu yan kayacın veya gang mineralleri¬nin cinsine göre değişir
OKSİDASYON VE SEMENTASYON ZONU YATAKLARINA ÖRNEKLER
Hemen hemen bütün yataklar da kökenleri ne olursa olsun oksi¬dasyon ve sementasyon zonlarına az veya çok rastlanmaktadır Se¬mentasyon zonları öncelikle işletilmektedir Bazı çok düşük tönörlü yataklarda ancak sementasyon zonları ekonomik wwwfrmsinsinet/ olabilmektedir Doğu Karadeniz’de eski tarihlerde işletilmiş yüzlerce küçük maden ocağı genellikle bu yüzeysel zenginleşme zonlarında açılmış, bi¬rincil cevhere rastlandığında terkedilmiştir
1- Porfirik Bakır Yatakları :
Bu yataklar aslında, ileride de değineceğimiz gibi graniti ve sübvolkanik kayaçlara bağlı olarak teşekkül etmiş intraplütonik yataklardır Yataklanma şekli saçınım veya stokverk biçimin¬dedir Kalkopirit ve pirit halindeki birincil cevherleşme daima çok düşük tenörlüdür Bu yataklarınekonomik hale gelmesi ancak yüzeysel ayrışma olayları ile gerçekleşmiştir Bu yataklarınekonomik hale gelmesi ancak yüzeysel ayrışma olayları ile gerçekleşmiştir Zenginleşme semen¬tasyon zonunda kalkozin ile belirlenmektedir Dünyadaki başlıca örnekleri şunlardır :
Copper Cities (ABD)
Chuquicamata (Şili)
Kerman – Sarçeşme (İran)
2- Ergani Bakır Yatağı (Elâzığ) :
Aslında ofiolitik volkanizmaya bağlı olarak gelişmiş bu yata¬ğın en zengin kısmı olan sementasyon zonu öncelikle ve tamamiyle iş¬letilmiştir Bu zonun minerallerini bornit, kalkozin ve kovellin teşkil etmekteydi
3- Zamantı Çinko Yatakları (Develi, Kayseri) :
Permo-Karbonifer veya Permo-Triyas yaşlı kireçtaşları içinde hidrotermal olarak bulunan çinko ve kurşun cevherleşmelerinden iti¬baren yüzeysel ayrışma ile oksidasyon ve sementasyon zonu mineral¬leri teşekkül etmiştir Bu şekilde meydana gelen minerallerden özel-likle smitsonit kireçtaşlarının karstik boşluklarını doldurarak önemli yataklar oluşturmuştur Türkiye’de Toros’lar boyunca rastla¬nan bu tür cevherleşmeler için “karbonatlı cevher” veya oksitli cev¬her” deyimi kullanılmaktadır
KIRINTI YATAKLARI
TANIM :
Yoğun, sert ve ayrışmaz nitelikteki minerallerin serbest kalması ve birikmesiyle oluşmuş yataklardır
GENEL ÖZELLİKLER :
Kırıntı yataklarının evriminde iki büyük dönem söz konusu¬dur Birincisi ayrışmaz veya ayrışması güç minerallerin, içinde bulundukları kayaçlardan serbest kalmasıdır Bu genellikle normal yüzeysel ayrışma olaylarının bir sonucu olarak gelişir, ikincisi ise serbest kalan minerallerin su veya atmosfer etkisiyle taşına¬rak birikimidir Ancak bu ikinci dönem gerçekleşmeden de bazı hal¬lerde kırıntı yatakları oluşabilir Böylece taşınmanın olup olma-masına ve taşınma cinsine göre kırıntı yataklarının şu çeşitleri ayırt edilir
a) Elüvyal yataklar
b) Alüvyal yataklar
- Rüzgar plaserleri
- Akarsu plaserleri
- Deniz plaserleri
Çok ender olarak buzul plaserleride oluşabilir Bütün bu ya¬taklar katman veya mercekler şeklinde yataklanmışlardır Cevher mineralleri yatak içinde saçınım halinde bulunur
Kırıntı yatakları başlıca şu mineraller için ekonomik bir değer taşır :
Nabit Altın : Au
Nabit Platin : Pt
Paladyumlu Platin : ( Pt, Pd )
Osmiyum – İrridyum: ( Os, Ir )
Elmas : C
Kassiterit : SnO2
Bu minerallerin dışında kırıntılı yataklarının ekonomik öneme sahip diğer mineralleri şunlardır:
Rutil : TiO2
Anataz :TiO2
İlmenit : FeTiO3
Hematit : Fe2O3
Manyetit : Fe3O4
Korendon : Al2O3 (yakut, safir)
Spinel : MgAl2O4
Kromit : (Mg, Fe) (Cr,Al,Fe)2O4
Apatit : Ca5 (PO4)3F veya Ca5 (PO4)3Cl
Monazit : (Ce, La,……)
Ksenotim : YPO4
Volframit : (Mn,Fe)WO4
Sfen : CaTi (SiO4) O4
Zirkon : Zr SiO4
Topaz : Al2 SiO4 (OH,F)2
Beril : Be3 Al2 Si6 O18 (zümrüt, akuamarin)
Opal : SiO2 nH2O
Turmalin : (Na, Ca) (Mg,Al)6 (B3 Al3 Si6 (O,OH)30)
Gröna : ( Mg, Fe, Mn, Ca)3 (Al, Fe, Cr)2 (SiO4)3
Görüldüğü gibi bu minerallerin nabit, oksit, fosfat, volframat, silikat bileşimindedirsülfürler ve sülfotuzlar bulunmaz Kırıntı yataklarında ayrıca kuvars, kalseduan, feldispat, piroksen, amfibol, olivin, epidot, kalsit, vb gibi birçok çeşitli minerale rastlanır Bu minerallerden kuvars ve feldispat endüstriyel hammadde olarak büyük bir ekonomik değer taşır
Kırıntı yataklarını oluşturan mineraller değişik ortamlardan itibaren türeyebilirler;
Olağan kayaçlardan
Başka tipteki maden yataklarından veya zuhurlardan
Daha eski alivyon veya elüvyonlardan
Akarsu plaserleri içinde gelişen bazı kimyasal olaylar kırıntı minerallerin çözülmesini sağlayabilir Bazı plaserlerde altının zenginleşmesi ve iri taneler ( pepit ) halinde bulunması böyle açıklanır Avustralya’da Ballarat plaserinde bulunan 64’lık altın tanesi bu şekilde büyümüştür
|