|
Prof. Dr. Sinsi
|
Birbirine Kan Evlilik Bağla Bağlanmış Olanlar
Birbirine kan evlilik bağla bağlanmış olanlar
akraba evliliği, olgusu, tıp bilimlerindeki çalışmaların ilerlemesiyle birlikte, toplumun gündeminde daha çok ilgilenilen bir konudur akraba evliliği, aslında, kökleri tarihte olan olgu olduğu için kültürel hayattaki görünümleri dilde, edebiyatta, halk biliminde oldukça yaygındır beşerî bilimlerin konuları, yapıları nedeniyle, diğer bilimlerin ve teknolojilerin konularıyla ortak alanlar oluşturabilmekte, yeni disiplinler ortaya çıkmaktadır akraba evliliği bağlamında da durum böyle bir görünüm sergilemekte, tıp sosyolojisi, tıp antropolojisi gibi alanlar şekillenmektedir tıp bilimleri, akraba evliliğinin sakıncalarına deyinse de, türkiye’de ve diğer bazı kültürlerde akraba evliliğinin uzunca bir süre daha geçerli olacağını hesaba katmak gerekir
akraba evliliği doğrudan “akraba”, “aile” olguları ile ilgilidir, bu konulardaki tanımlar, yaklaşım biçimleri dil dünyası zenginliği ile bilimsel akıl yürütmelere ve açıklamalara olanak vermektir bu yazıda akraba evliliği ile ilgili belli başlı kavramlara, tıp sosyolojisi için çağrıştırdıklarına deyinilecek ve okuyucu için küçük bir kaynakça verilecektir
2- kavramlar
21- akraba
türk kültürüne akraba sözcüğü arapça karîb (tür yakın) sözcüğünün çoğul şekli olan akribâ'dan gelmektedir türkçe ses uyumundan dolayı akraba şeklini almıştır arapça' da kurb sözü yakınlık anlamına gelmektedir türk kültürü içinde kullanılarak bir kavram haline gelen akraba sözcüğü, aynı zamanda antropoloji, sosyoloji, etnoloji gibi disiplinlerin önem verdiği konu olmuştur akraba kelimesi genel olarak, “kan ve evlilik yoluyla birbirine bağlı olan kimseler, hısım” olarak tanımlanmaktadır ancak hısım kavramına ayrıca deyinmek gerekir
akrabadan başka arapça'dan türkçe'ye geçen ve oldukça fazla kullanılan diğer bir kavram da hısımdır hısımlık, yakınlık, evlilik bağı ile olan yakınlık, soydaşlık, aralarında yakınlık bulunan kimseler anlamındadır anadolu'nun bazı bölgelerinde akraba ve hısım aynı anlamda kullanılsa bile kan bağı olanlara akraba; aralarında kan bağı olmayanların evlilikleriyle oluşan, evlenen çocukların yakınlarına hısım dendiği bilinmektedir bazı akraba evliliklerinden dolayı taraflar biri birilerine "hem hısımız, hem akrabayız" demektedir bu ayrım evlilik öncesi ve sonrasında ailelerin birbirlerine göre konumlarına işaret eden ayırımdır
türkçe'nin erken dönemlerinde bu kavramı yakın, yağuk sözcükleri karşılamış görünmektedir aynı zamanda yakın; akraba için, zaman için ve yer için kullanılmaktadır “yekke yakın kelse / biligke yakın / özke yakın” bunlara birkaç örnek olarak verilmektedir (clauson, 1972) yakınlık da bu sözden türemiştir türkçede başka kavram ve terimler de kullanılmıştır: bunlardan soy ve sop sözcüklerini içeren bir kavram olarak oguş aile ve akrabalığa işaret etmektedir türkçenin erken dönemlerini dikkate alan birinci el sözlüklerde (kaşgarlı mahmud, divan'ü lügat'it türk) ve türkçe etimoloji çalışanlarda (j nemeth, av gabain, a caferoğlu, g clauson) oymak (moğolca ayimak ve urug da hatırlanabilir) kabile, boy, soy, akraba, nesil, aile olarak karşılanmaktadır5
batı dillerinde akraba karşılığı kullanılan kavramlardan birisi olan relative (ing)/ relatif (fr) kavramı bu dillere geç dönem latince'deki relatus/relativus sözcüğünden geçmiş bir yere, bir şeye dayanmak anlamındadır yakınlık, ilişki anlamında da kullanılan relation (ing) da örneğin orta dönem ingilizce ve fransızca'ya latince'den relatio'dan gelmektedir
ingilizce'de kullanılan ve köken olarak orta dönem ingilizce'ye (kin / kiu / kuu) ve anglo-saksonca'ya (cyuu / cyu / kin / kind) dayanan kin sözcüğü de aile, akraba, halk, doğumla veya evlilikle birbirine bağlı olanlar anlamındadır yakın ve akraba kavramları gündelik hayatta oldukça geniş bir kullanım alanına sahiptir uzaktan akraba, yakın akraba, akrabayı talukat, yakınım, soyum-sopum, amcam-dayıcam gibi belirlemelerin hepsi geniş anlamda sosyolojik ve antropolojik birliğe işaret etmektedir akraba kavramının incelenmesi sosyal bilimlerin tümü için önemli bir araştırma konusu olmuş, bu kavramın farklı kültürlerde tarif edici ve tasnif edici özelliklerinden hareket ile aile ve evlilik olgularına/kurumlarına çeşitli yaklaşımlar sağlanmıştır
22- akraba evliliği
akraba kavramının bu geniş kullanımı yanında genetik biliminde (consanguineous marriage) ve kültür bilimlerinde kullanılan akraba evliliği (kin marriage (ing)/ verwandtenheire (alm)/ kavramı da vardır ki bu özel bir kullanımdır gündelik dilde kullanılan "akrabadan evlenmek" durumu her koşulda kültür bilimleri ve genetik bilimleri açısından "akraba evliliği" sayılmamaktadır bilimsel anlamda ve bu çalışmada kullanılan anlamıyla akraba evliliği / consanguineous marriage (ing):" çeşitli evlilik bağlarıyla akraba olan kimselerin; özellikle yeğenlerin (kardeş çocuklarının) birbirleri arasındaki evlilik" (yakın akraba evliliği veya birinci dereceden akraba evliliği kastedilmektedir bu tanımına kardeş torunlarının evlilikleri uzak akraba evliliği veya ikinci derece akraba evliliği de eklenince tanım birinci ve ikinci dereceden akrabaların evliliklerini kapsamaktadır
akraba evliliği kavramının yukarıda belirtilen sınıflamasından başka bir de paralel yeğen evliliği (parallel-cousin marriage) ve çapraz yeğen evliliği (cross-cousin marriage) sınıflaması vardır amca kızı-amca oğlu ve teyze oğlu-teyze kızı arasındaki evlilikler paralel, dayı oğlu-hala kızı ve hala oğlu-dayı kızı arasındaki evlilikler çapraz yeğen evlilikleridir
akraba evliliği kavramının batı dillerindeki bilimsel karşılığı olan consanguineous sözcüğü, latince kan anlamına gelen sanguis ve ortak anlamına gelen con sözcüklerinden yapılmıştır bu kavramsal belirlemenin, örneğin ingilizce'deki akraba, halk birliği, aile anlamına gelen “kin” sözcüğü ile değil de doğrudan kana dayanan bir sözcükle karşılanması bu kültürlerde de akraba kavramının geniş anlamından kaynaklanmaktadır
|