Akarsu Aşındırması İle İlgili Biraz Bilgi

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-19-2012

1) Kimyasal aşındırma: Akarsuyun geçtiği yerlerdeki kolay eriyebilen kayaları eriterek beraberinde taşıması olayıdır

2) Mekanik aşındırma: Akarsuların aşındırması daha çok mekanik yolla gerçekleşir

Mekanik Aşındırmada Etkili Olan Faktörler

1) Akarsu yatak eğimi

2) Akarsuyun akımı

3) Akarsuyun akış hızı

4) Akarsuyun yük miktarı

5) Akarsuyu yatağı çevresindeki bitki örtüsü

6) Akarsu yatağındaki kayaların özelliği

*Akarsular aşındırma faaliyetini daha çok ağızdan kaynağa doğru geri aşındırma

şeklinde gerçekleştirir

*Denize dökülen bir akarsu yatağını en son deniz seviyesine kadar aşındırır

Buna taban

seviyesi (genel kaide seviyesi) denir

Göle dökülen akarsu da yatağını en son göl

seviyesine kadar yapar

Buna da yerel kaide seviyesi denir

Denge Profili: Akarsuların yatağını ağızdan kaynağa doğru geri aşındırarak düzleştirmesiyle oluşan iç büaaa eğriye denir

Türkiye akarsuları denge profiline ulaşmamışlardır

Sebebi : Türkiyenin bugünkü yer şekillerinin yakın bir dönemde oluşmuş olmasıdır

AŞINDIRMASI

Akarsu yatakları boyunca akarken iki yoldan aşındırma yapar

1-)Kimyasal Aşındırma:Toprak ve kayaların erimesi yoluyla olur

Kayaların yapısına suyun sıcaklığına ve içindeki CO2 miktarına bağlıdır

Erime sıcaklıkta arttığı için kimyasal aşındırma yaz aylarında ve tropikal bölgelerde daha çok olur

2-)Mekanik Aşındırma:Akarsuların toprak ve kayalardan parçalar koparması ile oluşur

Akarsuyun mekanik aşındırma gücü şu etkenlere bağlıdır:

a)Su Miktarı (Akım):Bir akarsuyun taşıdığı su miktarı arttıkça aşındırma gücüde artar

Bu nedenle çok su taşıyan büyük akarsular daha çok aşındırırlar Su fazlalığı nedeniyle bir akarsu üzerinde en fazla aşındırma başlangıçta ağız kısmında olur

Ve yatağın kazılması da buradan geriye doğru ilerler buna geriye aşınma denir

b)Akış Hızı:Aşındırma üzerinde etkili olan ikinci etken akarsuyun akış hızıdır

Bu da eğime bağlıdır

Eğimin fazla olduğu bölgelerde akarsular daha hızlı akaraşındırma güçleri artar

Örneğin Türkiye'deki akarsular saniyede akıttıkları toplam su miktarı bakımından fazla zengin olmadıkları halde yataklarında eğimin fazla olmasından dolayı fazla aşındırırlar

c)Yük Miktarı:Akarsuyun taşıdığı kumçakılmil gibi maddeler akarsuyun aşındırma kazma araçlarıdır

Bu nedenle yük ne kadar çoksa aşındırma da o kadar fazla olur

d)Zeminin Özelliği:Aşındırma akarsuyun geçtiği yerlerdeki kayaların özellikleri ile de ilgilidir

Kum çakıl gibi gevşek maddeler daha kolay koparılıp aşındırılır

Dirençli kayalarkatılaşım kayaları ve sert kum taşları aşınmaya daha uzun zaman karşı koyarlar

Akarsuyun geçtiği alanlar bitki örtüsünden yoksun ise aşındırma işlemi daha da artar

AKARSULARIN AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ

1-)DENGE PROFİLİ Akarsular yataklarını eğimin fazla olduğu yerlerde derine doğrueğimin az olduğu yerlerde ise yana doğru aşındırırlar

Bir akarsu yatağını derine doğru aşındırdıkça yatak eğimi azalırdeniz seviyesine yaklaşır

Hiç bir akarsu yatağını deniz seviyesinden daha derine aşındıramaz buna taban seviyesi denir

Taban seviyesine ulaşmış akarsularda derine aşındırma sona erer

Akarsuyun ağız bölümü su miktarının çokluğuna bağlı olarak taban seviyesine daha kısa sürede ulaşır buralarda derine aşındırma olmaz fakat kaynağına (geriye) doğru derine aşındırma artarak devam eder

Buna geriye aşındırma yada boyuna aşındırma denir

Geriye aşındırma sonucunda akarsu boyunu geriye doğru uzatır

Su bölümü alanını yararak komşu akarsuyun yada kollarından birini kendine bağlayabilir

Bu olaya kapma denir

Bu olay nedeniyle akarsu havzaları genişleyebilir

Aşındırma sürdükçe akarsuyun yatak eğimi azalır akış hızı yavaşlar

Derine aşındırma azalır ve hemen hemen sona erer

Bu duruma erişmiş bir akarsuyun yatağında başlangıçtaki pürüzlerşelaleler ortadan kaldırılmıştır

Akarsu yatağının ağzından kaynağa doğru uzanan profili iç büaaa düzenli bir eğri halindedir

Buna denge profili denir

Denge profiline ulaşmış akarsular yavaş akışlı ve enerji potansiyelleri az olur

Aynı zamanda bu akarsular taşımacılık için elverişlidirler

Türkiye'deki akarsular genellikle denge profilini almamış akarsulardır

Bunun nedeni Türkiye'nin bu günkü yeryüzü şeklini yakın bir jeolojik devirde (IV

Zaman başları) almış olmasıdır

Nitekim Türkiye'nin III

Zaman sonunda peneplen halinde iken IV

Zaman başında toptan yükselmiş olduğu tespit edilmiştir

Bunun sonucu olarak Türkiye'de dağlara oranla daha geniş yer kaplayan ova ve platolar yükseklerde kalmış ve akarsuların denge profili de bozulmuştur

Bu nedenle Türkiye'deki akarsulardan taşımacılık sahasında istifade edilememektedir

2-VADİ

Vadi:Akarsuların yataklarını derine ve yana aşındırması ile oluşan ve sürekli inişi olan uzun çukurlardır

Değişik şekilleri vardır

a)Boğaz Vadi:Yüksek yerlerde derine aşındırma ile oluşmuş vadilerdir

Yamaçlar dik vadi dardır

Dağları enine yaran ırmak vadileri Türkiye'de kuzey ve güney yönlü ulaşımda kolaylık sağlar

Bunlara yamaç vadileri de denir

Örnek Marmara da Gevye BoğazıKüre dağlarında Kızılırmak vadisi Canik Dağlarında Yeşilırmak VadisiAkdeniz de Çubuk ve Gülek boğazları gibi

b)Kanyon Vadierine aşındırmayı tamamlayan akarsuyun geçtiği bölgenin Epirojenik hareketler sonucu yükselmesi yada denizlerin çekilmesi sonucu akarsu yatağını tekrar derinleştirir

Böylece vadi yamaçlarındaki seki(taraça) denilen basamaklar oluşur

Kalkerli arazilerde farklı kayaların erimesi sonucunda da kanyon vadi oluşur

Örneğin Akdeniz'de Göksu Kanyonu gibi

c)Çentik Vadi:Bazı vadilerin profili V biçimindedir

Bu tür vadilere çentik vadi denir

Bu tip vadiler genelde akarsuların yukarı çığırlarında oluşurlar

Aynı zamanda akarsuların ilk oluştukları dönemdeki genç vadilerdir

d)Yatık Yamaçlı Vadi:Yana aşındırmanın fazla olduğu ve yamaçların yatıklaştırıldığı yerlerde vadilerin profili genişler ve yatık yamaçlı vadiler meydana gelir

Bu tip vadilerin genellikle alüvyonla kaplı geniş bir tabanları da vardır

e)Geniş (alüvyal) Tabanlı Vadi:Yana aşındırmanın etkisi ile genişleyen vadilerdir

Eğimin azalmasına bağlı olarak birikmelerle alüvyon bir taban oluşmuştur

3-MENDERES(Büklüm)

Akarsular yataklarını yanlara doğru da aşındırırlar sular bazen bir yamaca bazen ötekine çarpar

Çarpma ile yamaçların altı kazılırzamanla yıkılır ve daha çok geriler

Böylece bir akarsu vadisindeki girintiler çıkıntılar büklümler halini alır

Bu büklümler büyüdükçe vadi genişler yamaçlar geriler

Bir akarsu vadisinde mendereslerin oluşması yatak eğiminin azalmasına bağlıdır

Bir akarsuda mendereslerin artması bu akarsuyun :

Yatak eğiminin azaldığını

Uzunluğunun arttığını

Hızının azaldığını

Aşındırma gücünün azaldığını gösterir

Türkiye'de özellikle Ege bölgesinde bulunan akarsular (GedizBakırçay

K

MenderesB

Menderes) son derece belirgin menderesler meydana getirirler

4-PERİBACALARI

Peribacaları volkanik tüf ve millerle kaplı yamaçlarda sellenme sonucunda meydana gelirler

Yamaçtaki tüf ve miller arasında yer yer daha dirençli tabakalar veya bloklar varsa bunlar altlarındaki yumuşak kısımları sellenmeye karşı korurlar

Böylece üzerine şapka gibi bir kaya parçası duran sütunları andıran garip şekiller meydana gelmiş olur

Peribacaları ülkemizde özellikle Ürgüp ve Nevşehir dolaylarında görülür

Peribacalarının şekillenmesinde aynı zamanda rüzgarın da dolaylı etkisi vardır

5-KIRGIBAYIR(Badlands)

Sel sularının etkisi ile yamaçlar yarılır ve aynı zamanda gittikçe yatıklaşır

Bu arada yarı kurak bölgelerde mil ve tüf gibi maddelerden yapılmış yamaçlar üzerinde çok sık sel yarıntılarından oluşmuş karmakarışık ve üzerinde dolaşılması çok zor olan bazı şekillerde meydana gelir bunlara kırgıbayır adı verilir

6-DEV KAZANI

Akarsuların çağlayan yaparak düştüğü yerlerde oluşan aşınım şekillerdir

7-PLATOLAR

Akarsular tarafından derince kazılmış yarılmış düzlüklerdir bu düzlükler eski peneplenlerin gençleşmesi-yükselmesi sonucunda oluşurlar

Bazıları da lav düzlükleridir

8-PENEPLEN(YONTUKDÜZ)

Akarsular yerkabuğunun yüksek kısımlarını aşındırarak çukur yerleri doldurarak yeryüzünü düzleştirmeye çalışırlar

İrili ufaklı bir çok akarsu tarafından yapılan aşındırmaya bağlı olarak çok uzun bir zaman sonucun da bütün arazi alçalmış engebelik bakımından silikleşmiş olur

Böylece karaların yüzeyi deniz seviyesi yakınlarına kadar alçaltılır ve hafif dalgalı bir düzlük haline dönüşür

Akarsu aşındırması sonucunda meydana gelen bu gibi düzlüklere peneplen adı verilir

Türkiye III

Zamanın sonlarında peneplen halinde iken IV

Zamanın başlarında tümden yükselmiş ve peneplen yüzeyi yükseklerde kalmıştır

Türkiye'deki ova ve platoların yükseklerde bulunmasının nedeni bu peneplen yüzeylerinin yükselmesidir

10-19-2012	#1
Prof. Dr. Sinsi	Akarsu Aşındırması İle İlgili Biraz Bilgi 1) Kimyasal aşındırma: Akarsuyun geçtiği yerlerdeki kolay eriyebilen kayaları eriterek beraberinde taşıması olayıdır 2) Mekanik aşındırma: Akarsuların aşındırması daha çok mekanik yolla gerçekleşir Mekanik Aşındırmada Etkili Olan Faktörler 1) Akarsu yatak eğimi 2) Akarsuyun akımı 3) Akarsuyun akış hızı 4) Akarsuyun yük miktarı 5) Akarsuyu yatağı çevresindeki bitki örtüsü 6) Akarsu yatağındaki kayaların özelliği Akarsular aşındırma faaliyetini daha çok ağızdan kaynağa doğru geri aşındırma şeklinde gerçekleştirir Denize dökülen bir akarsu yatağını en son deniz seviyesine kadar aşındırır Buna taban seviyesi (genel kaide seviyesi) denir Göle dökülen akarsu da yatağını en son göl seviyesine kadar yapar Buna da yerel kaide seviyesi denir Denge Profili: Akarsuların yatağını ağızdan kaynağa doğru geri aşındırarak düzleştirmesiyle oluşan iç büaaa eğriye denir Türkiye akarsuları denge profiline ulaşmamışlardır Sebebi : Türkiyenin bugünkü yer şekillerinin yakın bir dönemde oluşmuş olmasıdır AŞINDIRMASI Akarsu yatakları boyunca akarken iki yoldan aşındırma yapar 1-)Kimyasal Aşındırma:Toprak ve kayaların erimesi yoluyla olur Kayaların yapısına suyun sıcaklığına ve içindeki CO2 miktarına bağlıdır Erime sıcaklıkta arttığı için kimyasal aşındırma yaz aylarında ve tropikal bölgelerde daha çok olur 2-)Mekanik Aşındırma:Akarsuların toprak ve kayalardan parçalar koparması ile oluşur Akarsuyun mekanik aşındırma gücü şu etkenlere bağlıdır: a)Su Miktarı (Akım):Bir akarsuyun taşıdığı su miktarı arttıkça aşındırma gücüde artar Bu nedenle çok su taşıyan büyük akarsular daha çok aşındırırlar Su fazlalığı nedeniyle bir akarsu üzerinde en fazla aşındırma başlangıçta ağız kısmında olur Ve yatağın kazılması da buradan geriye doğru ilerler buna geriye aşınma denir b)Akış Hızı:Aşındırma üzerinde etkili olan ikinci etken akarsuyun akış hızıdır Bu da eğime bağlıdır Eğimin fazla olduğu bölgelerde akarsular daha hızlı akaraşındırma güçleri artar Örneğin Türkiye'deki akarsular saniyede akıttıkları toplam su miktarı bakımından fazla zengin olmadıkları halde yataklarında eğimin fazla olmasından dolayı fazla aşındırırlar c)Yük Miktarı:Akarsuyun taşıdığı kumçakılmil gibi maddeler akarsuyun aşındırma kazma araçlarıdır Bu nedenle yük ne kadar çoksa aşındırma da o kadar fazla olur d)Zeminin Özelliği:Aşındırma akarsuyun geçtiği yerlerdeki kayaların özellikleri ile de ilgilidir Kum çakıl gibi gevşek maddeler daha kolay koparılıp aşındırılır Dirençli kayalarkatılaşım kayaları ve sert kum taşları aşınmaya daha uzun zaman karşı koyarlar Akarsuyun geçtiği alanlar bitki örtüsünden yoksun ise aşındırma işlemi daha da artar AKARSULARIN AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ 1-)DENGE PROFİLİ Akarsular yataklarını eğimin fazla olduğu yerlerde derine doğrueğimin az olduğu yerlerde ise yana doğru aşındırırlar Bir akarsu yatağını derine doğru aşındırdıkça yatak eğimi azalırdeniz seviyesine yaklaşır Hiç bir akarsu yatağını deniz seviyesinden daha derine aşındıramaz buna taban seviyesi denir Taban seviyesine ulaşmış akarsularda derine aşındırma sona erer Akarsuyun ağız bölümü su miktarının çokluğuna bağlı olarak taban seviyesine daha kısa sürede ulaşır buralarda derine aşındırma olmaz fakat kaynağına (geriye) doğru derine aşındırma artarak devam eder Buna geriye aşındırma yada boyuna aşındırma denir Geriye aşındırma sonucunda akarsu boyunu geriye doğru uzatır Su bölümü alanını yararak komşu akarsuyun yada kollarından birini kendine bağlayabilir Bu olaya kapma denir Bu olay nedeniyle akarsu havzaları genişleyebilir Aşındırma sürdükçe akarsuyun yatak eğimi azalır akış hızı yavaşlar Derine aşındırma azalır ve hemen hemen sona erer Bu duruma erişmiş bir akarsuyun yatağında başlangıçtaki pürüzlerşelaleler ortadan kaldırılmıştır Akarsu yatağının ağzından kaynağa doğru uzanan profili iç büaaa düzenli bir eğri halindedir Buna denge profili denir Denge profiline ulaşmış akarsular yavaş akışlı ve enerji potansiyelleri az olur Aynı zamanda bu akarsular taşımacılık için elverişlidirler Türkiye'deki akarsular genellikle denge profilini almamış akarsulardır Bunun nedeni Türkiye'nin bu günkü yeryüzü şeklini yakın bir jeolojik devirde (IVZaman başları) almış olmasıdır Nitekim Türkiye'nin IIIZaman sonunda peneplen halinde iken IVZaman başında toptan yükselmiş olduğu tespit edilmiştir Bunun sonucu olarak Türkiye'de dağlara oranla daha geniş yer kaplayan ova ve platolar yükseklerde kalmış ve akarsuların denge profili de bozulmuştur Bu nedenle Türkiye'deki akarsulardan taşımacılık sahasında istifade edilememektedir 2-VADİ Vadi:Akarsuların yataklarını derine ve yana aşındırması ile oluşan ve sürekli inişi olan uzun çukurlardır Değişik şekilleri vardır a)Boğaz Vadi:Yüksek yerlerde derine aşındırma ile oluşmuş vadilerdir Yamaçlar dik vadi dardır Dağları enine yaran ırmak vadileri Türkiye'de kuzey ve güney yönlü ulaşımda kolaylık sağlar Bunlara yamaç vadileri de denir Örnek Marmara da Gevye BoğazıKüre dağlarında Kızılırmak vadisi Canik Dağlarında Yeşilırmak VadisiAkdeniz de Çubuk ve Gülek boğazları gibi b)Kanyon Vadierine aşındırmayı tamamlayan akarsuyun geçtiği bölgenin Epirojenik hareketler sonucu yükselmesi yada denizlerin çekilmesi sonucu akarsu yatağını tekrar derinleştirir Böylece vadi yamaçlarındaki seki(taraça) denilen basamaklar oluşur Kalkerli arazilerde farklı kayaların erimesi sonucunda da kanyon vadi oluşur Örneğin Akdeniz'de Göksu Kanyonu gibi c)Çentik Vadi:Bazı vadilerin profili V biçimindedir Bu tür vadilere çentik vadi denir Bu tip vadiler genelde akarsuların yukarı çığırlarında oluşurlar Aynı zamanda akarsuların ilk oluştukları dönemdeki genç vadilerdir d)Yatık Yamaçlı Vadi:Yana aşındırmanın fazla olduğu ve yamaçların yatıklaştırıldığı yerlerde vadilerin profili genişler ve yatık yamaçlı vadiler meydana gelir Bu tip vadilerin genellikle alüvyonla kaplı geniş bir tabanları da vardır e)Geniş (alüvyal) Tabanlı Vadi:Yana aşındırmanın etkisi ile genişleyen vadilerdir Eğimin azalmasına bağlı olarak birikmelerle alüvyon bir taban oluşmuştur 3-MENDERES(Büklüm) Akarsular yataklarını yanlara doğru da aşındırırlar sular bazen bir yamaca bazen ötekine çarpar Çarpma ile yamaçların altı kazılırzamanla yıkılır ve daha çok geriler Böylece bir akarsu vadisindeki girintiler çıkıntılar büklümler halini alır Bu büklümler büyüdükçe vadi genişler yamaçlar geriler Bir akarsu vadisinde mendereslerin oluşması yatak eğiminin azalmasına bağlıdır Bir akarsuda mendereslerin artması bu akarsuyun : Yatak eğiminin azaldığını Uzunluğunun arttığını Hızının azaldığını Aşındırma gücünün azaldığını gösterir Türkiye'de özellikle Ege bölgesinde bulunan akarsular (GedizBakırçayKMenderesBMenderes) son derece belirgin menderesler meydana getirirler 4-PERİBACALARI Peribacaları volkanik tüf ve millerle kaplı yamaçlarda sellenme sonucunda meydana gelirler Yamaçtaki tüf ve miller arasında yer yer daha dirençli tabakalar veya bloklar varsa bunlar altlarındaki yumuşak kısımları sellenmeye karşı korurlar Böylece üzerine şapka gibi bir kaya parçası duran sütunları andıran garip şekiller meydana gelmiş olur Peribacaları ülkemizde özellikle Ürgüp ve Nevşehir dolaylarında görülür Peribacalarının şekillenmesinde aynı zamanda rüzgarın da dolaylı etkisi vardır 5-KIRGIBAYIR(Badlands) Sel sularının etkisi ile yamaçlar yarılır ve aynı zamanda gittikçe yatıklaşır Bu arada yarı kurak bölgelerde mil ve tüf gibi maddelerden yapılmış yamaçlar üzerinde çok sık sel yarıntılarından oluşmuş karmakarışık ve üzerinde dolaşılması çok zor olan bazı şekillerde meydana gelir bunlara kırgıbayır adı verilir 6-DEV KAZANI Akarsuların çağlayan yaparak düştüğü yerlerde oluşan aşınım şekillerdir 7-PLATOLAR Akarsular tarafından derince kazılmış yarılmış düzlüklerdir bu düzlükler eski peneplenlerin gençleşmesi-yükselmesi sonucunda oluşurlar Bazıları da lav düzlükleridir 8-PENEPLEN(YONTUKDÜZ) Akarsular yerkabuğunun yüksek kısımlarını aşındırarak çukur yerleri doldurarak yeryüzünü düzleştirmeye çalışırlar İrili ufaklı bir çok akarsu tarafından yapılan aşındırmaya bağlı olarak çok uzun bir zaman sonucun da bütün arazi alçalmış engebelik bakımından silikleşmiş olur Böylece karaların yüzeyi deniz seviyesi yakınlarına kadar alçaltılır ve hafif dalgalı bir düzlük haline dönüşür Akarsu aşındırması sonucunda meydana gelen bu gibi düzlüklere peneplen adı verilir Türkiye IIIZamanın sonlarında peneplen halinde iken IVZamanın başlarında tümden yükselmiş ve peneplen yüzeyi yükseklerde kalmıştır Türkiye'deki ova ve platoların yükseklerde bulunmasının nedeni bu peneplen yüzeylerinin yükselmesidir