İklim Bilgisi İklim Hakkında Bilgi

**Prof. Dr. Sinsi** · 10-19-2012

Özellikleri

Başlangıçta sıcak ve kurudurlar

Ancak, denizler üzerinden geçerken nem kazanırlar

Tropikal kuşaktaki karaların doğu kıyılarına bol yağış bırakırlar

Bu nedenle Doğu rüzgârları da denir

Sürekli olmaları ve yönlerinin belli olması nedeniyle, yelkenli gemiler döneminde bu rüzgârlardan faydanılmıştır

Bu nedenle bu rüzgârlara ticaret rüzgârları (trade winds) da denilmiştir

Ekvatoral bölgede karşılaşan Alizeler, 3 - 4 km kadar yükselerek kutuplara doğru hareket ederler

Bunlara da ters alize (üst alize) adı verilir

Ters alizeler, dönenceler üzerinde alçalarak tropikal çöllerin oluşmasına neden olurlar

Sıcak okyanus akıntılarının oluşumuna neden olurlar

b

Batı Rüzgârları: 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından, 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır

Özellikleri

Başlangıçta sıcak ve kurudurlar

Ancak, denizler üzerinden geçerken nem kazanırlar

Orta kuşaktaki karaların batı kıyılarına bol yağış bırakırlar

60° enlemleri civarında Kutup rüzgârları ile karşılaşarak cephe yağışlarına yol açarlar

c

Kutup Rüzgârları: Kutuplardaki termik yüksek basınçlardan, 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır

Özellikleri

Soğuk ve kuru oldukları için, etkili oldukları alanlarda sıcaklığı azaltarak kar yağışlarına neden olurlar

60° enlemleri civarında Batı rüzgârları ile karşılaşarak cephe yağışlarına yol açarlar

Soğuk okyanus akıntılarının oluşumuna neden olurlar

2

Devirli Rüzgârlar (Musonlar)

a

Yaz Musonu: Yaz mevsiminde karalar denizlere göre daha fazla ısınır

Bu nedenle buralarda alçak basınç alanları oluşur

Aynı mevsimde deniz ve okyanuslar daha serin oldukları için, yüksek basınç alanı durumundadırlar

Bunun sonucunda, deniz ve okyanuslardan kara içlerine doğru büyük bir hava akımı olur

Bu rüzgârlara yaz musonu denir

Yaz musonları deniz ve okyanuslardan kaynaklandıkları için bol nem taşırlar

Bundan dolayı etkili oldukları yerlere bol yağış bırakırlar

b

Kış Musonu: Kış mevsiminde karalar, denizlere oranla daha fazla soğuyarak yüksek basınç alanı oluştururlar

Aynı mevsimde denizler ve okyanuslar üzerinde alçak basınç alanı vardır

Bunun sonucunda, karaların iç kesimlerinden deniz ve okyanuslara doğru büyük bir hava akımı olur

Bu rüzgârlara kış musonu denir

Kış musonları kara kaynaklı oldukları için soğuk ve kurudurlar

Bu nedenle başlangıçta yağış getirmezler

Ancak, denizler üzerinden geçtikten sonra bir karaya varırlarsa yamaç yağışlarına yol açarlar

3

Yerel Rüzgârlar

a

Meltem Rüzgârları: Gün boyunca oluşan sıcaklık ve basınç farkları sonucu meydana gelirler

• Deniz ve Kara Meltemleri

Gündüz, karalar daha çok ısınacağı için alçak basınç alanı, denizler ise yüksek basınç alanıdır

Bunun sonucunda denizden karaya doğru rüzgâr eser

Bu rüzgâra deniz meltemi denir

Gece ise, karalar daha fazla soğuyarak yüksek basınç alanı durumuna geçerler

Denizler daha sıcaktır ve basınç azdır

Bunun sonucunda da, karadan denize doğru rüzgâr eser

Bu rüzgâra kara meltemi denir

• Vadi ve Dağ Meltemleri

Gündüz, dağ dorukları vadilerden daha erken ısınır ve alçak basınç oluşur

Vadiler ise, daha serindir ve yüksek basınç alanıdır

Bunun sonucunda, vadi tabanlarından dağ yamacına ve doruklarına doğru rüzgâr eser

Bu rüzgâra vadi meltemi denir

Geceleri ise, dağ yamaçlarında ve yüksek plâtolarda hızla soğuyan hava yüksek basınç alanı oluşturur

Alçak ovalar ve vadiler ise, nem oranının daha fazla olması nedeniyle sıcaktır ve alçak basınçlar görülür

Bunun sonucunda da, dağ yamaçlarından alçak ova ve vadilere doğru rüzgâr eser

Bu rüzgâra dağ meltemi denir

Sıcak Yerel Rüzgârlar

• Föhn (Fön)

Hava kütleleri dağ zirvesine doğru çıkarken, sıcaklığı yaklaşık her 100 m

de 0,5 °C azalır

Belli bir yükseltiden sonra bünyesindeki nemi yağış olarak bırakır

Dağın arka yamacına geçtiğinde kuru özelliktedir ve yamaca sürtünerek alçalır

Sürtünmenin etkisiyle sıcaklığı her 100 m

de 1°C artar

Dağ zirvelerinden aşağıya doğru sıcak ve kuru olarak esen bu rüzgârlara föhn rüzgârı denir

Föhn rüzgârı, İsviçre’de Alpler’in kuzey yamaçlarında görüldüğünden bu ismi almıştır

Föhn rüzgârı Türkiye’de, Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları’nın denize bakan yamaçlarında kışın ve ilkbaharda görülür

• Sirokko

Kuzey Afrika’da, Büyük Sahra Çölü’nden sıcak ve kuru olarak Akdeniz’e doğru esen rüzgârdır

Fas, Tunus ve Cezayir’de etkisi belirgindir

Akdeniz’i geçerken nem kazanır

İspanya, Fransa ve İtalya’nın güney kıyılarına yağış bırakır

• Hamsin

Sudan’dan gelen ve Mısır’dan Akdeniz’e doğru esen rüzgârdır

Sıcak, kuru ve boğucu bir rüzgârdır

c

Soğuk Yerel Rüzgârlar

• Bora

Dalmaçya kıyılarında, Dinar Alpleri’nden Adriya Denizi’ne doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır

Hızı fazladır

• Mistral

Fransa’nın Rhone vadisini izleyerek Akdeniz’e doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır

• Krivetz (Kriviç)

Romanya’da, Aşağı Tuna Ovası’na doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır

Bükreş’te krivetz etkili olduğunda sıcaklık 10 - 15°C düşer

d

Tropikal Rüzgârlar

Sıcak kuşakta, ani basınç farklarından kaynaklanan ve hızları saatte 100 - 150 km

ye kadar çıkabilen rüzgârlardır

Daha çok okyanuslar üzerinde oluşurlar

Belirli yollar izleyerek karaların üzerine de sokulurlar

Sarmal hava hareketleri halinde olduklarından, genellikle hortumlara sebep olurlar

Çevrelerine büyük zarar verirler

Tropikal rüzgârlara, Asya denizlerinde ve Avustralya’nın Büyük Okyanus kıyılarında Tayfun (Çince “Büyük rüzgar” demektir), Meksika Körfezi kıyılarında Hurrican (Hariken), Afrika’nın bazı kesimlerinde ve Latin Amerika kıyılarında da Tornado (Hortum) adı verilir

C

NEM ve YAĞIŞLAR

Atmosfer içerisindeki subuharına nem denir

Nem higrometre adı verilen aletle ölçülür

Havanın nemi gram (gr) olarak ifade edilmektedir

1

Mutlak Nem: 1m3 hava içerisinde bulunan subuharının gr olarak ağırlığına mutlak nem denir

Mutlak nem, sıcaklık ve buharlaşmanın fazla olduğu Ekvatoral bölgelerde çok, soğuk kutup bölgeleri ile yüksek dağlarda azdır

2

Maksimum Nem: 1m3 havanın belli sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nem miktarına maksimum nem denir

Maksimum nem sıcaklığa bağlı olarak değişir

Sıcaklık arttıkça hava genişleyeceğinden taşıyabileceği nem miktarı artar

Sıcaklık azaldıkça hava daralır ve böylece taşıyabileceği nem miktarı azalır

Sıcaklıkla maksimum nem doğru orantılıdır

3

Bağıl Nem (Nisbi nem): Mutlak nemin maksimum neme oranı havanın neme doyma oranını verir

Bu orana bağıl nem denir

Yüzde (%) olarak ifade edilir

Bağıl nem ile sıcaklık ters orantılıdır

Sıcaklık düştükçe maksimum nem azalacağından, bağıl nem yükselir

Sıcaklık değerleri yükseldikçe, maksimum nem artacağından bağıl nem düşer

Bağıl nem çöl bölgelerinde ve kara içlerinde az, Ekvatoral bölge gibi yağışlı bölgelerde ve deniz kıyılarında çoktur

10-19-2012	#3
Prof. Dr. Sinsi	İklim Bilgisi İklim Hakkında Bilgi Özellikleri Başlangıçta sıcak ve kurudurlar Ancak, denizler üzerinden geçerken nem kazanırlar Tropikal kuşaktaki karaların doğu kıyılarına bol yağış bırakırlar Bu nedenle Doğu rüzgârları da denir Sürekli olmaları ve yönlerinin belli olması nedeniyle, yelkenli gemiler döneminde bu rüzgârlardan faydanılmıştır Bu nedenle bu rüzgârlara ticaret rüzgârları (trade winds) da denilmiştir Ekvatoral bölgede karşılaşan Alizeler, 3 - 4 km kadar yükselerek kutuplara doğru hareket ederler Bunlara da ters alize (üst alize) adı verilir Ters alizeler, dönenceler üzerinde alçalarak tropikal çöllerin oluşmasına neden olurlar Sıcak okyanus akıntılarının oluşumuna neden olurlar b Batı Rüzgârları: 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından, 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır Özellikleri Başlangıçta sıcak ve kurudurlar Ancak, denizler üzerinden geçerken nem kazanırlar Orta kuşaktaki karaların batı kıyılarına bol yağış bırakırlar 60° enlemleri civarında Kutup rüzgârları ile karşılaşarak cephe yağışlarına yol açarlar c Kutup Rüzgârları: Kutuplardaki termik yüksek basınçlardan, 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır Özellikleri Soğuk ve kuru oldukları için, etkili oldukları alanlarda sıcaklığı azaltarak kar yağışlarına neden olurlar 60° enlemleri civarında Batı rüzgârları ile karşılaşarak cephe yağışlarına yol açarlar Soğuk okyanus akıntılarının oluşumuna neden olurlar 2 Devirli Rüzgârlar (Musonlar) a Yaz Musonu: Yaz mevsiminde karalar denizlere göre daha fazla ısınır Bu nedenle buralarda alçak basınç alanları oluşur Aynı mevsimde deniz ve okyanuslar daha serin oldukları için, yüksek basınç alanı durumundadırlar Bunun sonucunda, deniz ve okyanuslardan kara içlerine doğru büyük bir hava akımı olur Bu rüzgârlara yaz musonu denir Yaz musonları deniz ve okyanuslardan kaynaklandıkları için bol nem taşırlar Bundan dolayı etkili oldukları yerlere bol yağış bırakırlar b Kış Musonu: Kış mevsiminde karalar, denizlere oranla daha fazla soğuyarak yüksek basınç alanı oluştururlar Aynı mevsimde denizler ve okyanuslar üzerinde alçak basınç alanı vardır Bunun sonucunda, karaların iç kesimlerinden deniz ve okyanuslara doğru büyük bir hava akımı olur Bu rüzgârlara kış musonu denir Kış musonları kara kaynaklı oldukları için soğuk ve kurudurlar Bu nedenle başlangıçta yağış getirmezler Ancak, denizler üzerinden geçtikten sonra bir karaya varırlarsa yamaç yağışlarına yol açarlar 3 Yerel Rüzgârlar a Meltem Rüzgârları: Gün boyunca oluşan sıcaklık ve basınç farkları sonucu meydana gelirler • Deniz ve Kara Meltemleri Gündüz, karalar daha çok ısınacağı için alçak basınç alanı, denizler ise yüksek basınç alanıdır Bunun sonucunda denizden karaya doğru rüzgâr eser Bu rüzgâra deniz meltemi denir Gece ise, karalar daha fazla soğuyarak yüksek basınç alanı durumuna geçerler Denizler daha sıcaktır ve basınç azdır Bunun sonucunda da, karadan denize doğru rüzgâr eser Bu rüzgâra kara meltemi denir • Vadi ve Dağ Meltemleri Gündüz, dağ dorukları vadilerden daha erken ısınır ve alçak basınç oluşur Vadiler ise, daha serindir ve yüksek basınç alanıdır Bunun sonucunda, vadi tabanlarından dağ yamacına ve doruklarına doğru rüzgâr eser Bu rüzgâra vadi meltemi denir Geceleri ise, dağ yamaçlarında ve yüksek plâtolarda hızla soğuyan hava yüksek basınç alanı oluşturur Alçak ovalar ve vadiler ise, nem oranının daha fazla olması nedeniyle sıcaktır ve alçak basınçlar görülür Bunun sonucunda da, dağ yamaçlarından alçak ova ve vadilere doğru rüzgâr eser Bu rüzgâra dağ meltemi denir Sıcak Yerel Rüzgârlar • Föhn (Fön) Hava kütleleri dağ zirvesine doğru çıkarken, sıcaklığı yaklaşık her 100 m de 0,5 °C azalır Belli bir yükseltiden sonra bünyesindeki nemi yağış olarak bırakır Dağın arka yamacına geçtiğinde kuru özelliktedir ve yamaca sürtünerek alçalır Sürtünmenin etkisiyle sıcaklığı her 100 m de 1°C artar Dağ zirvelerinden aşağıya doğru sıcak ve kuru olarak esen bu rüzgârlara föhn rüzgârı denir Föhn rüzgârı, İsviçre’de Alpler’in kuzey yamaçlarında görüldüğünden bu ismi almıştır Föhn rüzgârı Türkiye’de, Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları’nın denize bakan yamaçlarında kışın ve ilkbaharda görülür • Sirokko Kuzey Afrika’da, Büyük Sahra Çölü’nden sıcak ve kuru olarak Akdeniz’e doğru esen rüzgârdır Fas, Tunus ve Cezayir’de etkisi belirgindir Akdeniz’i geçerken nem kazanır İspanya, Fransa ve İtalya’nın güney kıyılarına yağış bırakır • Hamsin Sudan’dan gelen ve Mısır’dan Akdeniz’e doğru esen rüzgârdır Sıcak, kuru ve boğucu bir rüzgârdır c Soğuk Yerel Rüzgârlar • Bora Dalmaçya kıyılarında, Dinar Alpleri’nden Adriya Denizi’ne doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır Hızı fazladır • Mistral Fransa’nın Rhone vadisini izleyerek Akdeniz’e doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır • Krivetz (Kriviç) Romanya’da, Aşağı Tuna Ovası’na doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır Bükreş’te krivetz etkili olduğunda sıcaklık 10 - 15°C düşer d Tropikal Rüzgârlar Sıcak kuşakta, ani basınç farklarından kaynaklanan ve hızları saatte 100 - 150 kmye kadar çıkabilen rüzgârlardır Daha çok okyanuslar üzerinde oluşurlar Belirli yollar izleyerek karaların üzerine de sokulurlar Sarmal hava hareketleri halinde olduklarından, genellikle hortumlara sebep olurlar Çevrelerine büyük zarar verirler Tropikal rüzgârlara, Asya denizlerinde ve Avustralya’nın Büyük Okyanus kıyılarında Tayfun (Çince “Büyük rüzgar” demektir), Meksika Körfezi kıyılarında Hurrican (Hariken), Afrika’nın bazı kesimlerinde ve Latin Amerika kıyılarında da Tornado (Hortum) adı verilir C NEM ve YAĞIŞLAR Atmosfer içerisindeki subuharına nem denir Nem higrometre adı verilen aletle ölçülür Havanın nemi gram (gr) olarak ifade edilmektedir 1 Mutlak Nem: 1m3 hava içerisinde bulunan subuharının gr olarak ağırlığına mutlak nem denir Mutlak nem, sıcaklık ve buharlaşmanın fazla olduğu Ekvatoral bölgelerde çok, soğuk kutup bölgeleri ile yüksek dağlarda azdır 2 Maksimum Nem: 1m3 havanın belli sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nem miktarına maksimum nem denir Maksimum nem sıcaklığa bağlı olarak değişir Sıcaklık arttıkça hava genişleyeceğinden taşıyabileceği nem miktarı artar Sıcaklık azaldıkça hava daralır ve böylece taşıyabileceği nem miktarı azalır Sıcaklıkla maksimum nem doğru orantılıdır 3 Bağıl Nem (Nisbi nem): Mutlak nemin maksimum neme oranı havanın neme doyma oranını verir Bu orana bağıl nem denir Yüzde (%) olarak ifade edilir Bağıl nem ile sıcaklık ters orantılıdır Sıcaklık düştükçe maksimum nem azalacağından, bağıl nem yükselir Sıcaklık değerleri yükseldikçe, maksimum nem artacağından bağıl nem düşer Bağıl nem çöl bölgelerinde ve kara içlerinde az, Ekvatoral bölge gibi yağışlı bölgelerde ve deniz kıyılarında çoktur